«Педагогикалық әдістемені жетілдіруді басқару: директор орынбасарының басқарушылық іс-әрекетінің мазмұны»

Ақтөбе қаласы №51 гимназия директорының әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасары Дарменова Бакытгуль Джагипаровна

Тақырыбы:

«Педагогикалық әдістемені жетілдіруді басқару: директор орынбасарының басқарушылық іс-әрекетінің мазмұны»

МАҚСАТЫ

Білім беру ұйымындағы педагогикалық әдістемені жетілдіруді тиімді басқару арқылы педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыруға, әдістемелік жұмыстың нәтижелілігін қамтамасыз етуге және білім алушылардың оқу жетістіктерін жақсартуға бағытталған басқарушылық іс-әрекет жүйесін қалыптастыру.

Міндеттері:

• педагогтердің кәсіби қажеттіліктерін анықтау;

• әдістемелік жұмысты мақсатты және жүйелі жоспарлау;

• педагогтердің кәсіби дамуына қолайлы жағдай жасау;

• заманауи педагогикалық технологияларды тәжірибеге енгізуді ұйымдастыру;

• тәлімгерлік, коучинг, Lesson Study, Action Research сияқты кәсіби даму бағыттарын дамыту;

• педагогтердің өзара тәжірибе алмасуын ұйымдастыру;

• әдістемелік жұмыстың орындалуын бақылау және мониторинг жүргізу;

• алынған нәтижелер негізінде тиімді басқарушылық шешімдер қабылдау;

• әдістемелік жұмысты формалды іс-шаралар жүйесінен нәтижеге бағытталған басқару жүйесіне айналдыру.

КІРІСПЕ

Қазіргі білім беру жүйесінде болып жатқан өзгерістер мектепті басқаруға да жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі таңда білім беру ұйымының тиімділігі тек білім алушылардың оқу нәтижелерімен ғана емес, педагогтердің кәсіби дамуы, әдістемелік мәдениеті және өзгерістерге бейімделу қабілетімен де анықталады.

Педагог – білім беру сапасын қамтамасыз ететін негізгі тұлға. Сондықтан педагогтің кәсіби дамуына жағдай жасау, оның әдістемелік шеберлігін жетілдіру және педагогикалық тәжірибесін жүйелі түрде қолдау мектеп басшылығының маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

Осы тұрғыдан алғанда педагогикалық әдістемені жетілдіру тек мұғалімнің жеке кәсіби дамуы емес, білім беру ұйымын басқарудың маңызды бағыты ретінде қарастырылуы қажет.

Директордың оқу-әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасары осы үдерісте ерекше рөл атқарады. Оның қызметі тек оқу құжаттарын бақылау немесе әдістемелік іс-шараларды ұйымдастырумен шектелмеуі тиіс. Басқарушы педагогтердің кәсіби қажеттілігін анықтап, әдістемелік жұмыстың басым бағыттарын белгілеп, педагогтерді қолдап, нәтижені талдап, әрі қарайғы даму бағытын айқындауы қажет.

Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында педагогтердің үздіксіз кәсіби дамуы, әдістемелік қолдау, сабақтарды зерттеу және педагогтердің кәсіби өзара әрекеті маңызды бағыттар ретінде қарастырылған.

Осыған байланысты мектептегі әдістемелік жұмысты ұйымдастырудың жаңа көзқарасы қажет.

Бүгінгі таңда басты сұрақ:

«Қанша әдістемелік іс-шара өткізілді?» емес, «Осы іс-шаралардан кейін педагогтің кәсіби тәжірибесінде қандай өзгеріс болды?»

деген сұрақ болуы тиіс.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Педагогикалық әдістемені басқарудың мәні

Педагогикалық әдістемені басқару – педагогтердің кәсіби қызметін жетілдіруге бағытталған мақсатты, жүйелі және үздіксіз басқарушылық іс-әрекеттер жиынтығы.

Бұл үдеріс бірнеше өзара байланысты кезеңнен тұрады:

Диагностика → мақсат қою → жоспарлау → ұйымдастыру → қолдау → бақылау → мониторинг → талдау → басқарушылық шешім → түзету.

Демек, әдістемелік жұмысты басқару бір реттік іс-шарамен аяқталмайды. Оның нәтижесі міндетті түрде талданып, келесі басқарушылық әрекетке негіз болуы керек.

2. Директор орынбасарының басқарушылық іс-әрекетінің мазмұны

Директордың оқу-әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасарының негізгі басқарушылық іс-әрекетін бірнеше бағытқа бөлуге болады.

Біріншісі – диагностикалық басқару.

Педагогтердің нақты кәсіби қажеттілігін анықтау қажет.

Ол үшін:

• сауалнама;

• сұхбат;

• сабаққа қатысу;

• педагогтің өзіндік талдауы;

• білім алушылардың оқу нәтижелері;

• әдістемелік бірлестіктердің жұмысы;

• педагогтердің кәсіби даму нәтижелері талданады.

Диагностика нәтижесінде педагогтерге қандай бағытта қолдау қажет екені анықталады.

Мысалы:

Осылайша әдістемелік жұмыс нақты қажеттілікке негізделеді.

3. Әдістемелік жұмысты жоспарлау

Тиімді басқару нақты жоспарлаудан басталады.

Әдістемелік жоспар мектептің стратегиялық даму мақсаттарымен байланыста болуы қажет.

Жоспарлау кезінде:

1. Мектептің дамуындағы негізгі проблемалар;

2. Педагогтердің кәсіби қажеттіліктері;

3. Білім алушылардың оқу нәтижелері;

4. Әдістемелік жұмыстың басым бағыттары;

5. Күтілетін нәтижелер;

6. Нәтижені бағалау көрсеткіштері ескеріледі.

Яғни:

Проблема → мақсат → міндет → іс-шара → жауапты тұлға → мерзім → күтілетін нәтиже → мониторинг

қағидасы басшылыққа алынуы керек.

4. Педагогтердің кәсіби дамуын басқару

Педагогтің кәсіби дамуы – үздіксіз үдеріс.

Сондықтан мектепте педагогтің кәсіби дамуына қолайлы орта қалыптастыру қажет.

Ол үшін:

• коучинг;

• семинар;

• практикум;

• шеберлік сағаты;

• тәлімгерлік;

• Lesson Study;

• Action Research;

• өзара сабаққа қатысу;

• кәсіби қауымдастықтар ұйымдастырылады.

Бұл жұмыстардың барлығы нақты педагогикалық мәселеге бағытталуы тиіс.

5. Тәлімгерлікті басқару

Жас педагогтің кәсіби қалыптасуы мектептің әдістемелік басқару жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады.

Тәлімгерлік жүйесінде:

Диагностика → жеке даму жоспары → тәлімгерді бекіту → сабаққа қатысу → кеңес беру → практикалық қолдау → мониторинг → қорытынды талдау

жүйесі қолданылуы мүмкін.

Тәлімгерліктің мақсаты жас педагогке тек құжаттарды дұрыс толтыруды үйрету емес, оның педагогикалық ойлауын, сабақ ұйымдастыру шеберлігін және кәсіби рефлексиясын дамыту болуы керек.

6. Lesson Study және Action Research арқылы басқару

Қазіргі мектептегі әдістемелік жұмысты жетілдірудің тиімді бағыттарының бірі – педагогтердің зерттеушілік қызметін ұйымдастыру.

Lesson Study барысында педагогтер:

• проблеманы анықтайды;

• сабақ жоспарын бірлесіп құрады;

• сабақты зерттейді;

• оқушылардың әрекетін бақылайды;

• нәтижені талдайды;

• сабақты жетілдіреді.

Ал Action Research педагогке өзінің кәсіби тәжірибесіндегі нақты мәселені зерттеп, оны шешудің тиімді жолдарын анықтауға мүмкіндік береді.

Директор орынбасарының міндеті – бұл жұмыстарды өзі орындау емес, оларды ұйымдастыруға, ресурспен қамтамасыз етуге және нәтижесін мектеп тәжірибесіне енгізуге жағдай жасау.

7. Сабаққа қатысуды басқару құралы ретінде пайдалану

Сабаққа қатысу педагогті тексерудің құралы емес, оның кәсіби дамуын қолдаудың тетігіне айналуы тиіс.

Басқару жүйесінде:

Сабаққа қатысу → бақылау → талдау → кері байланыс → әдістемелік қолдау → қайта бақылау

циклі қолданылғаны тиімді.

Сабаққа қатысқанда тек мұғалімнің әрекетіне емес, оқушының оқу әрекетіне назар аудару қажет.

Мысалы:

• оқушы сабаққа қаншалықты белсенді қатысты?

• оқу мақсатына жетті ме?

• кері байланыс алды ма?

• тапсырмалар оқушы деңгейіне сәйкес болды ма?

• оқушы өз оқуына жауапкершілік ала алды ма?

Осындай талдау педагогтің кәсіби өсуіне нақты бағыт береді.

8. Педагогтерді ынталандыру

Әдістемелік жұмыстың нәтижелі болуы педагогтердің оған деген ішкі қызығушылығына байланысты.

Сондықтан басқарушы:

• педагогтің бастамасын қолдауы;

• кәсіби жетістігін мойындауы;

• шығармашылық жұмысқа мүмкіндік беруі;

• тәжірибесін таратуға жағдай жасауы;

• кәсіби өсу траекториясын қалыптастыруға көмектесуі қажет.

Педагог өзін тек бақылау объектісі ретінде емес, мектептің кәсіби даму үдерісінің белсенді қатысушысы ретінде сезінуі маңызды.

9. Кәсіби ынтымақтастық ортасын қалыптастыру

Әдістемелік жұмысты жетілдіру үшін мектепте кәсіби ынтымақтастық мәдениетін қалыптастыру қажет.

Мұндай ортада педагогтер:

• бір-бірінің тәжірибесін зерттейді;

• әдістемелік идеяларымен бөліседі;

• бірлесіп жоспарлайды;

• қиындықтарды талқылайды;

• өзара кері байланыс береді;

• тиімді тәжірибені таратады.

Бұл ретте директор орынбасарының рөлі – кәсіби ынтымақтастықты ұйымдастырушы және үйлестіруші болу.

10. Әдістемелік бақылау және мониторинг

Әдістемелік жұмыстың нәтижесін тек өткізілген іс-шаралардың санымен бағалау жеткіліксіз.

Мониторинг барысында:

Педагог деңгейінде:

• жаңа әдістерді қолдануы;

• кәсіби белсенділігі;

• зерттеу жұмысына қатысуы;

• тәжірибе алмасуы;

• рефлексия жүргізуі.

Сабақ деңгейінде:

• оқушы белсенділігі;

• оқу мақсатының орындалуы;

• бағалау;

• кері байланыс;

• саралау;

• педагогикалық технологиялардың тиімділігі.

Білім алушы деңгейінде:

• білім сапасы;

• оқу жетістіктерінің динамикасы;

• функционалдық сауаттылығы;

• оқу мотивациясы қарастырылады.

11. Басқарушылық шешім қабылдау

Басқарудың маңызды кезеңі – алынған мәліметтер негізінде шешім қабылдау.

Мысалы:

Диагностика нәтижесінде педагогтердің цифрлық құралдарды қолдануда қиындықтары анықталды.

→ Басқарушылық шешім: практикалық шеберлік сағатын ұйымдастыру.

→ Келесі кезең: педагогтер жаңа құралды сабақта қолданады.

→ Мониторинг: сабақтарға қатысу арқылы нәтижесі бақыланады.

→ Талдау: тиімділігі анықталады.

→ Қорытынды шешім: тиімді тәжірибені мектеп көлемінде тарату.

Бұл – дерекке негізделген басқару моделі.

12. Әдістемелік жұмыстағы негізгі басқарушылық қағидалар

Тиімді басқару үшін мына қағидаларды басшылыққа алу маңызды:

1. Нәтижелілік

Әрбір іс-шара нақты нәтижеге бағытталуы керек.

2. Үздіксіздік

Кәсіби даму бір реттік семинармен шектелмеуі тиіс.

3. Саралау

Барлық педагогке бірдей қолдау емес, қажеттілігіне қарай қолдау көрсету.

4. Ынтымақтастық

Педагогтерді кәсіби серіктестікке тарту.

5. Дерекке негізделу

Басқарушылық шешімді нақты ақпарат негізінде қабылдау.

6. Рефлексия

Әрбір жұмыстан кейін нәтижені талдау.

7. Икемділік

Нәтиже күтілгендей болмаған жағдайда басқару тәсілін өзгерту.

ҚОРЫТЫНДЫ

Педагогикалық әдістемені жетілдіру – білім беру ұйымындағы басқарудың стратегиялық бағыттарының бірі.

Бүгінгі мектеп басшысы мен директор орынбасарының міндеті тек жоспар құру, іс-шара өткізу және оның орындалуын бақылаумен шектелмеуі қажет.

Басқарушылық іс-әрекеттің негізгі мақсаты – педагогтің кәсіби дамуына жағдай жасау және сол арқылы білім беру сапасын арттыру.

Осы тұрғыдан алғанда директордың оқу-әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасары:

• педагогтердің қажеттілігін анықтайтын;

• әдістемелік жұмысты жоспарлайтын;

• кәсіби дамуды ұйымдастыратын;

• педагогтерді қолдайтын;

• кәсіби ынтымақтастықты қалыптастыратын;

• нәтижені бақылайтын;

• мониторинг жүргізетін;

• алынған ақпарат негізінде басқарушылық шешім қабылдайтын

әдістемелік көшбасшы болуы тиіс.

Педагогикалық әдістемені басқарудың тиімді моделі:

«Диагностикалау → Жоспарлау → Ұйымдастыру → Қолдау → Іске асыру → Мониторинг → Талдау → Басқарушылық шешім → Жетілдіру»

цикліне негізделуі қажет.

Ең бастысы – әдістемелік жұмыстың санын емес, сапасын және нәтижесін бағалау.

Сондықтан мектептегі әдістемелік жұмыстың басты көрсеткіші өткізілген семинарлар мен коучингтердің саны емес, сол жұмыстардың нәтижесінде:

педагогтің кәсіби тәжірибесінде қандай өзгеріс болғаны, сабақ сапасының қалай артқаны және оның білім алушының оқу нәтижесіне қандай ықпал еткені.

Қорыта айтқанда:

Педагогтің кәсіби дамуын тиімді басқару – мектептің тұрақты дамуының негізі. Ал жүйелі әдістемелік қолдау – сапалы білім берудің маңызды басқарушылық тетігі.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы №249 қаулысы. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2025 жылғы 24 ақпандағы №31 бұйрығы. «Білім беру ұйымдарының педагогтеріне арналған кәсіптік стандарттарды бекіту туралы».

4. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2023 жылғы 10 тамыздағы №253 бұйрығы. «Мәдениет саласындағы білім беру ұйымдарын қоспағанда, білім беру ұйымдарында оқу-әдістемелік және ғылыми-әдістемелік жұмысты ұйымдастыру және жүзеге асыру қағидаларын бекіту туралы».

5. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 15 желтоқсандағы №500 бұйрығы. «Педагог» кәсіптік стандарты.

6. Hattie, J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. Routledge.

7. Hattie, J. Visible Learning for Teachers: Maximizing Impact on Learning. Routledge.

8. Fullan, M. The New Meaning of Educational Change. Teachers College Press.

9. Stoll, L., Bolam, R., McMahon, A., Wallace, M., Thomas, S. Professional Learning Communities: A Review of the Literature.

10. Dudley, P. Lesson Study: A Handbook.

11. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының әдістемелік ұсынымдары мен материалдары.