Авторы: Омирова Эльвира Курбанбаевна – Маңғыстау облысының білім басқармасының Жаңаөзен қаласы бойынша білім бөлімінің «№21 Жалпы білім беретін мектеп» КММ, Бастауыш сынып мұғалімі, педагог-зерттеуші

Рецензент: У. К. Кычкбаева – Абай атындағы ҚазҰПУ Мектепке дейінгі білім беру және әлеуметтік педагогика кафедрасының меңгерушісі, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор

Рецензент: З.Н.Нокерова Жаңаөзен қаласы «№21 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі бастауыш сынып мұғалімі, педагог-зерттеуші

Рецензент: Л.А.Ниеттулаева Жаңаөзен қаласы «Зерде бастауыш мектеп», Бастауыш сынып мұғалімі, педагог- зерттеуші

«Ұсынылды»

Сараптау комиссиясының кеңесі

Хаттама № _______________

«______» ___________ 2026ж.

Мазмұны

Түсіндірме жазба...........................................................................................................4 бет

Оқу-тақырыптық жоспар..............................................................................................6 бет

Авторлық бағдарламаны іске асыру бойынша ақпараттық және ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету .......................................................................................................... 11 бет

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..............................................................................15 бет

Қосымша .....................................................................................................................17 бет

Түсіндірме жазба

«PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) халықаралық зерттеу бағдарламасы негізінде бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамыту» атты авторлық бағдарлама оқу жоспарының вариативті бөлігінің оқу бағдарламалары мен элективті курстарын әзірлеу және әдістемелік қамтамасыз ету барысында барлық деңгейдегі мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарын басшылыққа ала отырып дайындалды. Бағдарлама «Оқу жоспарының вариативті бөлігінің оқу бағдарламалары және элективті курстарды сараптамадан өткізу және оларды жаңартылған білім беру мазмұны аясында әдістемелік қамтамасыз ету» туралы ережеге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-ІІІ «Білім туралы» Заңына (06.05.2020 жылы енгізілген толықтырулар мен өзгерістер негізінде) сәйкес әзірленді.

Бағдарлама мазмұны PIRLS халықаралық зерттеуінің ғылыми-әдістемелік негіздеріне сүйене отырып, бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын бағалау, мәтінді түсіну, талдау және өмірлік жағдаяттарда қолдану дағдыларын дамытуға бағытталған. Бағдарлама аясында оқушылардың оқу дағдыларымен қатар оқу мотивациясы мен оқу мәдениетін қалыптастыруға ерекше назар аударылады.

Бағдарламада оқушылардың оқу деңгейін кешенді түрде бағалау, күтілетін нәтижелер және оларды тексеру тәсілдері нақты айқындалған. Ақпараттық-әдістемелік бөлімде мұғалімдер мен ата-аналарға арналған ұсыныстар, оқу материалдарын бағалау әдістемесі және ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану жолдары қамтылған. PIRLS бағдарламасының нәтижелері білім беру сапасын арттыруға, оқу сауаттылығын дамытуға және халықаралық озық тәжірибені білім беру үдерісіне енгізуге мүмкіндік береді.

Бағдарламаның негізгі бағыты – бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамыту, мәтінді түсіну, талдау және өмірлік жағдаяттарда қолдану дағдыларын қалыптастыру. Бағдарлама PIRLS халықаралық зерттеуінің нақты әзірленген.

Бағдарламаның түрі: Бағдарлама жалпы білім беретін мектептің бастауыш сыныптарына арналған. Оқу курсы вариативті компонент негізінде құрылып, 3-сынып оқушыларына бағытталған.

Бағдарламаның қоғам үшін маңыздылығы:Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында оқу сауаттылығы – оқушының табысты білім алуының негізгі бағыттарының бірі. Бағдарламаның мәтінді түсіну, ақпаратты талдау, қорытынды жасау, өз ойын дәлелдеу қабілеттерін арттыру. жоғары қатар халықаралық PIRLS зерттеуіне дайындық арқылы білімді арттыруға және халықаралық тәжірибені енгізуге мүмкіндік береді.

Білім алушылар туралы қысқаша мәліметтер:Оқушыларға арналған 3-сынып бағдарламасы. Білім алушылардың жасы – 8–9 жас. Жалпы оқу мерзімі – 34 сағат, аптасына 1 сағат. Бағдарламаны іске асыру бойынша – 1 оқу жылы. Нысаналы топ – оқу сауаттылығын дамыту танытатын бастауыш сынып оқушылары. Бағдарлама білім алушылардың жас ерекшеліктері мен танымдық жұмысын ескеріп құрастырылған.

Бағдарламаның тұжырымдамасы (негізгі идеясы)

Бағдарламаның негізгі идеясы – оқушылардың оқу сауаттылығын халықаралық PIRLS зерттеуінің сауаттылығын дамыту. Оқушыларды мәтінді саналы түсінуге, ақпаратты талдауға, сыни ойлауға, өз ойын еркін жеткізуге және мәтіндегі ақпаратты өмірде басқарудың басты ұстанымы болып табылады.

Бағдарламаның өзектілігі: Білім беру жүйесінде оқу сауаттылығы оқушылардың табысты болуына негіз болатын маңызды факторлардың бірі болып табылады. PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) — халықаралық деңгейде оқушыларының оқу сауаттылығын бағалайтын зерттеу бағдарламасы. Бұл бағдарлама оқушылардың мәтінді түсіну, талдау және оны өмірде қолдану қабілеттерін анықтауға бағытталған.

Бағдарламаның жаңашылдығы:PIRLS бағдарламасының жаңашылдығы оның кешенді тәсілінде жатыр. Ол тек оқушылардың оқу дағдыларын ғана емес, сонымен қатар олардың оқу мәдениетін, оқу процесіне деген қызығушылығын және мотивациясын зерттейді. Бағдарламада қолданылатын тапсырмалар мен әдістемелер оқушылардың оқу материалдарын терең түсінуіне, сыни ойлау қабілеттерін дамытуға бағытталған. Сонымен қатар, PIRLS халықаралық деңгейде өткізілетіндіктен, әртүрлі елдердің білім беру жүйелерін салыстыруға және үздік тәжірибелерді анықтауға мүмкіндік береді.

Бағдарламаның маңыздылығы: Теориялық тұрғыдан алғанда, PIRLS зерттеуі оқу сауаттылығының құрылымы мен дамуын терең түсінуге мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері оқу психологиясы, педагогика және әдістеме салаларында жаңа ғылыми тұжырымдамаларды жасауға негіз болады. PIRLS зерттеуі арқылы алынған мәліметтер оқу процесінің тиімділігін арттыруға бағытталған жаңа теориялық модельдерді әзірлеуге ықпал етеді.

Бағдарламаның мақсаты:Оқушылардың оқу сауаттылығын дамыту, мәтінді түсіну, талдау және өмірде қолдану дағдыларын қалыптастыру.

Міндеттері:

• мәтінді түсіну және талдауды дамыту;

• негізгі ойды анықтауға үйрету;

• себеп-салдарлық байланыстарды дағдыландыру;

• сыни ойлау қабілеттерін қалыптастыру;

• PIRLS форматына сәйкес тапсырмалар орындау арқылы оқу сауаттылығын жетілдіру;

• оқушылардың оқу мәдениеті мен оқу мотивациясын арттыру.

Бағдарламаны іске асыру мерзімдері:Бағдарлама 1 оқу жылына арналған. Оқу саны – аптасына 1 сағат, жалпы көлемі – 34 сағат.

Материалды іріктеудің негізгі принциптері және бағдарлама құрылымының логикасы:

Бағдарламалық жасақ ерекшеліктеріне, оқу құралдарыне және PIRLS зерттеуінің сәйкес іріктелді. Материалдар қарапайымнан күрделіге қарай жүйеленіп берілген. Бағдарлама құрылымы 6 бөлімнен тұрады: оқу сауаттылығын дамыту, мәтінмен жұмыс жасау, талдау және қолдану, ақпараттық сауаттылық, практикалық тапсырмалар және қорытынды бөлім.

Оқыту әдістері, нысандары және сабақ режимі:

Бағдарламада тиімді оқыту әдістері:

• сұрақ-жауап;

• топтық және жұптық жұмыс;

• мәтінді талдау;

• рөлдік ойындар;

• шығармашылық тапсырмалар;

• пікірталас;

• практикалық жұмыстар.

Сабақ формалары: жеке, жұптық, топтық жұмыстар.
Сабақ режимі: Аптасына 1 рет, 40 минуттық сабақ.

Болжамды нәтижелер:

Бағдарламасы бойынша білім алушылар:

• мәтінді түсініп оқиды;

• негізгі ойды анықтай алады;

• ақпаратты талдайды және салыстырады;

• өз пікірін дәлелдеп жеткізеді;

• PIRLS форматына сәйкес тапсырмаларды орындау;

• оқу сауаттылығы бойынша дағдыларын жетілдіреді.

Білім алушылардың жетістіктерін бағалау жүйесі:

Бағалау жүйесі форматталған және қорытынды бағалау түрінде жүзеге асыру. Оқушылардың жетістіктері тапсырмаларын орындау сапасы, мәтінді өңдеу, талдау дағдылары және шығармашылық белсенділік арқылы бағаланады. Бағалау барысында дескрипторлар мен критерийлер пайдаланылады.

Нәтижелерді бағалауға арналған құралдар (инструментарий)

Бағалау құралдары ретінде:

• PIRLS форматындағы тест тапсырмалары;

• мәтіндік талдау жұмыстары;

• сауалнамалар;

• практикалық тапсырмалар;

• бақылау жұмыстары;

• ауызша және жазбаша байланыс;

• диагностикалық және қорытынды бағалау әдістері қолданылады.

Оқу-тақырыптық жоспар

Күнтізбелік-тақырыптық жоспарлау: аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат

Бұл бөлім оқу сауаттылығын дамытуға арналған тақырыптарды жүйелі түрде оқыту реттілігін айқындайды, оқу материалының мазмұны мен көлемін белгілейді және білім алушылардың оқу барысында меңгеруі тиіс негізгі білім, білік және дағдылардың міндетті минимумын анықтайды.

Тақырыптық блоктар бірізділік қағидатына сәйкес күрделене түседі. Оқытудың бастапқы кезеңінде оқу сауаттылығы ұғымы, оның маңызы және PIRLS халықаралық зерттеуінің ерекшеліктері қарастырылады. Кейін мәтінді дұрыс, түсініп және мәнерлеп оқу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған жұмыстар жүргізіледі. Одан әрі мәтіннің негізгі ойын, тақырыбы мен идеясын анықтау, оқылғанды түсіну деңгейлерін ажырату және қолдану мәселелері қамтылады.

Келесі кезеңде ақпараттық және әдеби мәтіндерді талдау, сөздік қорды байыту, жаңа сөздермен жұмыс жасау, оқиға желісін анықтау дағдылары дамытылады. Сонымен қатар мәтіндегі себеп-салдарлық байланыстарды табу, мәтін мазмұнын сипаттау, дәлелдер мен пікірлерді ажырату және мәтінді қайта құрастыру жұмыстары орындалады.

Оқытудың келесі сатысында білім алушылар графикалық ақпараттарды (кесте, диаграмма, сызба) түсіну, жасырын ақпарат пен астарлы мәнді анықтау, PIRLS форматындағы тапсырмаларды орындау, қорытынды жасау және болжам айту дағдыларын меңгереді. Сонымен қатар оқылған мәтін бойынша сұрақтар құрастыру, қарама-қайшы ақпараттарды салыстыру, факті мен пікірді ажырату арқылы сыни ойлау қабілеттері дамытылады.

Мұндай құрылым білім алушылардың функционалдық оқу сауаттылығын жүйелі түрде қалыптастырып, мәтінді түсіну, талдау, бағалау және ақпаратты тиімді пайдалану дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Мазмұндық бөлім теориялық және практикалық жұмыстарды қамтитын 34 оқу сағатынан тұрады. Теориялық сабақтар оқу сауаттылығының негізгі ұғымдарын, мәтінмен жұмыс жасау стратегияларын және ақпаратты талдау тәсілдерін меңгеруге бағытталған. Практикалық сабақтар мәтіндерді талдау, салыстыру, қорытынды жасау, сұрақтар құрастыру, PIRLS үлгісіндегі тапсырмаларды орындау арқылы білімді бекітуге және оқу дағдыларын жетілдіруге арналған.

Авторлық бағдарламаны іске асыру бойынша ақпараттық және ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету

І БӨЛІМ. «ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ»

Сабақ нысандарының сипаттамасы:

Бұл бөлімде оқушылар оқу сауаттылығының негізгі ұғымдарын меңгеріп, мәтінді түсіну, талдау, бағалау және интерпретациялау дағдыларын дамытады. Оқу сауаттылығының маңызын, PIRLS халықаралық зерттеуінің ерекшеліктерін танып біледі. Мәтіннің негізгі ойын анықтау, оқылғанды түсіну деңгейлерін ажырату, ақпараттық және әдеби мәтіндерді талдау арқылы сыни ойлау қабілеттері қалыптасады. Сонымен қатар оқушылар графикалық ақпараттарды түсіндіру, жасырын мағынаны анықтау, қорытынды жасау, болжам айту, факті мен пікірді ажырату және мәтін бойынша сұрақтар құрастыру дағдыларын жетілдіреді. Оқу әрекеттері барысында ақпаратты өңдеу, салыстыру, дәлелдеу және өз ойын сауатты жеткізу қабілеттері дамиды.

ІІ БӨЛІМ. «МӘТІНМЕН ЖҰМЫС ЖАСАУ ӘДІСТЕРІ»

Сабақ нысандарының сипаттамасы:

Бұл бөлімде оқушылар мәтінмен жұмыс жасаудың негізгі әдістерін меңгеріп, ақпараттық және әдеби мәтіндерді талдау дағдыларын дамытады. Мәтіннің құрылымы мен мазмұнын анықтау, негізгі және қосымша ақпаратты ажырату, кейіпкерлер мен автор идеясын талдау арқылы мәтінді терең түсінуге үйренеді. Сонымен қатар жаңа сөздердің мағынасын меңгеріп, сөздік қорын байытады, оларды ауызша және жазбаша тілде тиімді қолданады. Оқиғалардың реттілігін анықтап, оқиға желісін құрастыру арқылы логикалық ойлау және жүйелеу дағдылары қалыптасады. Бөлім мазмұны білім алушылардың мәтінді қабылдау, талдау, салыстыру және ақпаратты өңдеу құзыреттіліктерін дамытуға бағытталған.

ІІІ БӨЛІМ. «ОҚУДЫ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ОНЫ ҚОЛДАНУ»

Сабақ нысандарының сипаттамасы:

Бұл бөлімде оқушылар оқылған мәтінді терең талдау және алынған ақпаратты түрлі жағдайларда қолдану дағдыларын дамытады. Мәтіндегі себеп-салдарлық байланыстарды анықтап, олардың өзара ықпалын түсіндіруге үйренеді. Мәтін мазмұнын жүйелі түрде сипаттау, негізгі ақпаратты іріктеу және қысқаша мазмұндау арқылы ақпаратты өңдеу қабілеттері қалыптасады. Сонымен қатар мәтіндегі фактілерді, дәлелдерді және пікірлерді ажыратып, оларды салыстыру мен бағалау дағдылары жетілдіріледі. Мәтінді қайта құрастыру арқылы шығармашылық және сыни ойлау қабілеттері дамиды. Бөлім мазмұны білім алушылардың талдау, жинақтау, дәлелдеу және өз көзқарасын негіздеу құзыреттіліктерін қалыптастыруға бағытталған.

IV БӨЛІМ. «АҚПАРАТТЫҚ САУАТТЫЛЫҚТЫ ДАМЫТУ»

Сабақ нысандарының сипаттамасы:

Бұл бөлімде оқушылар ақпаратты әртүрлі формада қабылдау, түсіну, талдау және бағалау дағдыларын дамытады. Кесте, диаграмма және графиктердегі ақпараттарды оқып, оларды талдау және түсіндіру тәсілдерін меңгереді. Мәтіндегі жасырын ақпаратты, астарлы ойды және автордың көзқарасын анықтау арқылы мәтінді терең түсіну қабілеттері қалыптасады. PIRLS форматындағы тапсырмаларды орындау барысында оқу сауаттылығы деңгейін бағалап, мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар оқылған мәтін негізінде қорытынды жасап, оқиғалардың әрі қарай дамуына болжам айту арқылы логикалық және сыни ойлау қабілеттерін дамытады. Бөлім мазмұны білім алушылардың ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырып, функционалдық сауаттылығын арттыруға бағытталған.

V БӨЛІМ. «ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР»

Сабақ нысандарының сипаттамасы:

Бұл бөлімде оқушылар алдыңғы бөлімдерде меңгерген оқу сауаттылығы дағдыларын тәжірибеде қолданады. Мәтін мазмұны бойынша түрлі деңгейдегі сұрақтар құрастыру арқылы ақпаратты түсіну және талдау қабілеттерін жетілдіреді. Әртүрлі мәтіндердегі қарама-қайшы ақпараттарды салыстырып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды, өз пікірлерін дәлелдеуге үйренеді. Сонымен қатар мәтіндегі фактілер мен пікірлерді ажыратып, ақпараттың шынайылығын бағалау және сыни тұрғыдан талдау дағдыларын дамытады. Практикалық тапсырмалар білім алушылардың оқу сауаттылығын бекітуге, логикалық ойлауын дамытуға және мәтінмен жұмыс істеу құзыреттіліктерін жетілдіруге бағытталған.

ҚОРЫТЫНДЫ

Авторлық бағдарламаны апробациялау нәтижелері оның білім алушылардың оқу сауаттылығын дамытуда тиімді құрал екенін көрсетті. Бағдарлама мазмұны оқу сауаттылығының негізгі компоненттерін қамтып, оқушылардың мәтінді түсіну, талдау, салыстыру, қорытынды жасау және ақпаратты бағалау дағдыларын жүйелі түрде қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Авторлық бағдарламаны жаппай тәжірибеде қолданудың келешегі жоғары деп бағаланады. Бағдарлама жалпы білім беретін мектептерде, қосымша білім беру ұйымдарында және оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған факультативтік курстарда тиімді пайдаланылуы мүмкін. Оның құрылымы мен мазмұны қазіргі білім беру талаптарына сәйкес келіп, функционалдық сауаттылықты дамыту міндеттерін жүзеге асыруға бағытталған.

Авторлық бағдарламаның нәтижелілігін одан әрі арттыру мақсатында оқу-әдістемелік материалдар қорын толықтыру, цифрлық ресурстарды кеңінен енгізу, PIRLS форматындағы тапсырмалар санын көбейту, сараланған тапсырмаларды жетілдіру және мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсынымдарды әзірлеу ұсынылады.

Апробациялау қорытындысы бойынша білім беру ұйымының әкімшілігі мен педагог-сарапшылар бағдарламаның құрылымы ғылыми-әдістемелік талаптарға сәйкес келетінін, тақырыптардың логикалық жүйемен орналасқанын және оқу мақсаттарының күтілетін нәтижелермен сабақтастығын атап өтті. Сонымен қатар бағдарлама оқушылардың оқу белсенділігін арттырып, мәтінмен жұмыс жасау мәдениетін қалыптастыруға оң ықпал ететіні анықталды.

Апробация барысында алынған нақты нәтижелер бағдарламаның мақсаттарымен толық сәйкес келді. Білім алушылар мәтіннің негізгі ойын анықтау, ақпаратты талдау, факті мен пікірді ажырату, графикалық ақпараттарды түсіндіру, қорытынды жасау және болжам айту сияқты дағдыларды меңгергенін көрсетті. Нәтижесінде оқу сауаттылығы деңгейінің жоғарылағаны байқалып, бағдарламаның қойылған мақсаттарға қол жеткізгені дәлелденді.

Жалпы алғанда, авторлық бағдарламаны білім беру ұйымдарының тәжірибесіне енгізу оқу сауаттылығын дамытуға, білім алушылардың функционалдық құзыреттіліктерін қалыптастыруға және білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Нормативтік-құқықтық актілер

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – 1995 жылғы 30 тамыз (19.09.2022 ж. жағдай бойынша өзгерістері мен толықтыруларымен). – Алматы: ЮРИСТ, 2022.

2. Білім туралы. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III Заңы (01.01.2024 ж. жағдай бойынша өзгерістері мен толықтыруларымен). – Электрондық ресурс. – URL: https://adilet.zan.kz

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің «Орта білім беру ұйымдарына арналған оқу бағдарламаларын бекіту туралы» қолданыстағы бұйрықтары. – Электрондық ресурс. – URL: https://adilet.zan.kz

4. PIRLS 2021 Assessment Framework. International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA). – Boston, 2021.

2. Негізгі әдебиеттер

5. Әміреев, Е. С. Бастауыш сынып оқушыларының оқу дағдыларын дамыту. – Алматы: Алматыкітап, 2020. – 190 б.

6. Жұмабекова, Ж. С. Қазақ тілін үйретудің инновациялық әдістері. – Алматы: Мектеп, 2018. – 210 б.

7. Ибраева, М. Қ. Оқу сауаттылығын дамыту жолдары. – Алматы: Раритет, 2021. – 175 б.

8. Исабекова, Л. Қ. Оқу сауаттылығы және оның әдістемелік негіздері. – Алматы: Алматыкітап, 2022. – 190 б.

9. Қалиева, М. Б. Мектеп оқушыларында оқу сауаттылығын дамыту. – Алматы: Қазақ университеті, 2022. – 196 б.

10. Қаржаубай, Д. Ж. Қазіргі қазақ тілін оқыту. – Алматы: Алматыкітап, 2020. – 210 б.

11. Құлсариева, А. А. Оқушылардың тіл мәдениетін қалыптастыру. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 190 б.

12. Мұқамбетқалиева, Р. Ж. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Арман-ПВ, 2021. – 240 б.

13. Оспанова, С. Т. Балалар әдебиетінің психологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 230 б.

14. Сағындықова, Г. Р. Балалар психологиясы және оқу әдістемесі. – Алматы: Атамұра, 2019. – 170 б.

15. Сатыбалдиева, Қ. С. Балалар әдебиеті және оқу сауаттылығы. – Алматы: Алматыкітап, 2019. – 178 б.

16. Сейітова, Ә. М. Оқу дағдыларын қалыптастырудың әдістері. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021. – 220 б.

17. Сүлейменова, Д. С. Тіл дамыту және оның әдістемесі. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 150 б.

18. Шаймерденова, А. Қ. Тіл мәдениеті және оқылым сауаттылығы. – Алматы: Атамұра, 2021. – 180 б.

3. Қосымша әдебиеттер

19. Әдебиеттік оқу. 1–4 сынып оқулықтары. – Алматы: Атамұра, Мектеп, Алматыкітап.

20. Қазақ тілі. 1–4 сынып оқулықтары. – Алматы: Атамұра, Алматыкітап.

21. Балаларға арналған қысқа әңгімелер жинағы. – Алматы: Мектеп.

22. Ертегілер мен аңыздар. – Алматы: Атамұра.

23. Табиғат туралы балаларға арналған мәтіндер жинағы. – Алматы: Алматыкітап.

24. Қызықты оқиғалар мен танымдық мәтіндер. – Алматы: Фолиант.

25. Балалар энциклопедиясы (қысқартылған нұсқа). – Алматы: Алматыкітап.

26. Суретті кітаптар мен комикс форматындағы мәтіндер. – Алматы: Мектеп.

27. «Балдырған» журналы.

28. «Ақжелкен» журналы.

29. Оқу сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар жинағы (1–4 сынып). – Алматы: Алматыкітап.

30. BilimLand білім беру платформасы [Электрондық ресурс]. – URL: https://bilimland.kz

31. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының ресми сайты [Электрондық ресурс]. – URL: https://uba.edu.kz

ҚОСЫМШАЛАР

Бағдарламаның негізгі ұғымдары (глоссарий)

Оқу сауаттылығы – мәтінді түсіну, талдау, бағалау және өмірлік жағдаяттарда қолдану қабілеті.

PIRLS – бастауыш сынып оқушыларының мәтінді түсіну деңгейін бағалайтын халықаралық зерттеу.

Ақпараттық мәтін – нақты деректер мен мәліметтерді жеткізуге арналған мәтін.

Әдеби мәтін – көркем шығарма мазмұнын қамтитын мәтін.

Негізгі ой – мәтінде айтылатын басты тұжырым.

Факт – дәлелденген, шынайы ақпарат.

Пікір – адамның жеке көзқарасы мен бағалауы.

Себеп-салдарлық байланыс – оқиғалар арасындағы себеп пен нәтиженің байланысы.

Жобалар тақырыптары

1. «Менің сүйікті кітабым»

2. «Балалар әдебиетіндегі кейіпкерлер әлемі»

3. «Оқу сауаттылығын дамыту жолдары»

4. «PIRLS тапсырмаларының ерекшеліктері»

5. «Кітап оқудың пайдасы»

6. «Ақпараттық мәтіндерді талдау әдістері»

7. «Отбасылық кітапхана»

8. «Балалар журналдары және олардың тәрбиелік маңызы»

Сабақтардың қысқаша конспектілері, шығармашылық тапсырмалар мен ойындар

«Мәтіннің негізгі ойын анықтау» сабағы

Мақсаты: мәтіндегі негізгі ойды анықтау.

Әдісі: INSERT, сұрақ-жауап.

Тапсырма: мәтінді оқып, негізгі ойды бір сөйлеммен тұжырымдау.

«Кім жылдам?» ойыны

Берілген мәтін бойынша 1 минут ішінде ең көп сұрақ құрастыру.

«Ойды жалғастыр»

Мәтіннің соңын өз болжамымен аяқтау.

Курстық және шығармашылық жұмыстардың тақырыптары

1. Оқу сауаттылығының оқушы жетістігіне әсері.

2. Балалар әдебиетін оқытудың тиімді әдістері.

3. Бастауыш сыныптағы оқылым дағдыларын дамыту.

4. PIRLS зерттеуінің білім сапасын арттырудағы рөлі.

5. Мәтінмен жұмыс жасаудың инновациялық тәсілдері.

6. Оқушылардың сөздік қорын дамыту жолдары.

Оқушылар жұмыстарының үлгілері

• Мәтіннің негізгі ойын анықтау кестесі;

• «Факт және пікір» кестесі;

• Венн диаграммасы;

• Оқиға желісі сызбасы;

• Қорытынды және болжам кестесі;

• PIRLS үлгісіндегі тапсырмаларға жауап парақтары.

Білім мониторингінің материалдары

Оқу сауаттылығын бағалауға арналған тапсырмалар

1-тапсырма: Мәтінді түсіну және негізгі ойды анықтау

Мәтін:
«Бірде қарлығаш жаңбырлы күні қанатын суға тигізіп, әдемі өрнек жасауды ойлады. Бірақ қатты жел ұшырып әкетіп, оның құйрығын айыр етіп жіберді. Сол күннен бастап барлық қарлығаштар айыр құйрықты болып кетті.»

Тапсырма:

1. Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз.

2. Қарлығаштың мінезін сипаттап, оның әрекетін түсіндіріңіз.

3. Қарлығаштың құйрығы неге айыр болды деп ойлайсыз?

4. Егер сіз осы оқиғаны жалғастыра алсаңыз, не қосар едіңіз?

2-тапсырма: Ақпараттық мәтінді талдау

Мәтін:
«Қазақстанда 10-нан астам қорық бар. Олардың ішінде ең ірілері – Қорғалжын, Наурызым және Барсакелмес қорықтары. Бұл қорықтар сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктерді қорғауға арналған.»

Тапсырма:

1. Мәтінді оқып, кестені толтырыңыз:

2. Осы қорықтардың қайсысына барғыңыз келеді? Неге?

3-тапсырма: Графикалық ақпаратты түсіну

Диаграмма:
(Оқытушы Қазақстандағы жылдық орташа температура өзгерісі туралы диаграмма ұсынады.)

Тапсырма:

1. Диаграммаға қарап, қай жылдары температура ең жоғары болғанын анықтаңыз.

2. Ең төменгі температура қай жылдары байқалды?

3. Осы өзгерістердің мүмкін себептерін талқылаңыз.

4-тапсырма: Қарама-қайшы ақпаратты салыстыру

Мәтіндер:

1. «Қалада өмір сүру өте ыңғайлы, өйткені барлық қажетті қызметтер жақын орналасқан.»

2. «Ауылда өмір сүру денсаулыққа пайдалы, себебі таза ауа мен табиғат бар.»

Тапсырма:

1. Осы екі пікірдің қайсысымен келісесіз? Неліктен?

2. Қала мен ауыл өмірінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын Венн диаграммасына түсіріңіз.

3. Сіздің ойыңызша, болашақта қай жерде өмір сүру тиімді болады?

5-тапсырма: Автордың көзқарасын анықтау

Мәтін:
«Адамдар табиғатты қорғауы керек, өйткені ол біздің өміріміз үшін маңызды. Егер біз қоршаған ортаға зиян келтірсек, онда болашақ ұрпақ таза су мен таза ауасыз қалады.»

Тапсырма:

1. Автордың негізгі ойы қандай?

2. Автор табиғатты қорғаудың қандай маңыздылығын атап өтті?

3. Сіз осы пікірмен келісесіз бе? Өз жауабыңызды дәлелдеңіз.

6-тапсырма: PIRLS форматындағы тест тапсырмасы

Мәтін:
«Біздің ауламызда бір үлкен емен ағашы өседі. Оның көлеңкесі өте кең, сондықтан жазда оның астында ойнаған өте жақсы. Күзде оның жапырақтары сарғайып, жерге түседі. Біз сол жапырақтарды жинап, әртүрлі пішіндер жасаймыз.»

Тапсырма:

1. Бұл мәтіннің негізгі идеясы қандай?
   a) Ағаштар әрқашан жасыл болады.
   b) Емен ағашы өте биік.
   c) Ауладағы емен ағашы балаларға ұнайды.
   d) Жазда көлеңкеде демалу жақсы.

2. Балалар емен ағашының жапырақтарымен не істейді?

3. Егер сіз осы оқиғаға жаңа кейіпкер қоссаңыз, ол қандай болар еді?

7-тапсырма: Мәтіндегі себеп-салдарлық байланыстарды анықтау

Мәтін:
«Жаз мезгілінде күн ұзақ әрі ыстық болады. Бұл өсімдіктердің тез өсуіне көмектеседі. Бірақ кейде аптап ыстық жердің кебуіне және өсімдіктердің су тапшылығына ұшырауына әкеледі.»

Тапсырма:

1. Жаз мезгіліндегі күннің ұзақ болу себебі қандай?

2. Күннің ыстық болуы өсімдіктерге қалай әсер етеді?

3. Өсімдіктердің су тапшылығына ұшырауының себебі неде?

4. Осы себеп-салдарлық байланыстарды графикалық түрде көрсетіңіз.

8-тапсырма: Дәлелдер мен пікірлерді анықтау

Мәтін:
«Кітап оқу – адамның ой-өрісін кеңейтеді. Ғалымдардың зерттеулері бойынша, күн сайын кем дегенде 30 минут кітап оқыған адамның есте сақтау қабілеті артады. Сондықтан әр адам кітап оқуды әдетке айналдыруы керек.»

Тапсырма:

1. Бұл мәтіндегі фактіні белгілеңіз.

2. Бұл мәтіндегі пікірді белгілеңіз.

3. Автордың көзқарасымен келісесіз бе? Өз жауабыңызды дәлелдеңіз.

9-тапсырма: Мәтінді қайта құрастыру

Мәтін:
(Берілген мәтіннің сөйлемдері ретсіз беріледі.)

1. Қыс мезгілінде бұл өзеннің беті қатып қалады.

2. Бұл өзен таудан бастау алады.

3. Жазда оның суы мөлдір әрі салқын болады.

4. Көктемде өзен арнасынан асып, айналасын суға толтырады.

Тапсырма:

1. Сөйлемдерді дұрыс ретке қойып, мәтінді мағыналы етіп құрастырыңыз.

2. Өз сөзіңізбен осы мәтінді қысқаша мазмұндаңыз.

3. Егер сіз осы өзен туралы әңгіме жазсаңыз, оны қалай атар едіңіз?

10-тапсырма: Графикалық ақпаратты түсіну (кесте, диаграмма)

Диаграмма:
(Мұғалім жылдың әр мезгіліндегі орташа температура көрсеткіштері туралы диаграмма ұсынады.)

Тапсырма:

1. Қай мезгілде орташа температура ең жоғары?

2. Қай мезгілде температура ең төмен?

3. Осы өзгерістердің табиғатқа әсері қандай?

11-тапсырма: Жасырын ақпарат пен мәнді анықтау

Мәтін:
«Саябақтың шетінде бір қария ағаш отырғызып жатыр. Оның жанына бір бала келіп:
– Ата, сіз отырғызған ағаштың жемісін жей алмайсыз ғой, – деді.
Қария күлімсіреп:
– Балам, бізден бұрынғылар еккен ағаштың жемісін біз жедік, ал мен болашақ ұрпақ үшін отырғызамын, – деп жауап берді.»

Тапсырма:

1. Қарияның айтқан сөзінің астарлы мағынасын түсіндіріңіз.

2. Осы әңгімеден қандай қорытынды жасауға болады?

3. Егер сіз осы әңгімені жалғастыра алсаңыз, не қосар едіңіз?

12-тапсырма: Оқу сауаттылығын бағалау (PIRLS тапсырмалары)

(Берілген тапсырма PIRLS форматында жасалған мәтін негізінде беріледі.)

Мәтін:
(Мұғалім қысқа мәтін береді, мысалы, жануарлар туралы ақпараттық мәтін.)

Тапсырма:

1. Мәтіндегі негізгі ақпаратты белгілеңіз.

2. Автордың негізгі көзқарасын анықтаңыз.

3. Мәтіндегі маңызды үш фактіні атаңыз.

4. Осы тақырыпқа ұқсас басқа қандай мәтіндерді білесіз?

13-тапсырма: Қорытынды жасау және болжам айту

Мәтін:
«Көктем келді. Күн жылына бастады. Құстар ұяларын жөндеп, дала жасыл кілемге оранды.»

Тапсырма:

1. Осы мәтін бойынша жыл мезгіліне қатысты қорытынды жасаңыз.

2. Көктемде қандай өзгерістер болатынын болжаңыз.

3. Осы өзгерістер табиғатқа қалай әсер етеді?

14-тапсырма: Оқылған мәтінге сұрақтар құрастыру

Мәтін:
(Мұғалім табиғат туралы қысқа мәтін ұсынады.)

Тапсырма:

1. Мәтіннің мазмұны бойынша 3 ашық сұрақ (толық жауап талап ететін) және 3 жабық сұрақ (иә/жоқ жауабы болатын) құрастырыңыз.

2. Сыныптастарыңызға осы сұрақтарды қойып, жауаптарын талқылаңыз.

15-тапсырма: Қарама-қайшы ақпаратты салыстыру

Мәтіндер:

1. «Кофе – ең пайдалы сусындардың бірі, өйткені ол сергектік береді.»

2. «Кофені жиі ішу денсаулыққа зиян, себебі ол қан қысымын көтеруі мүмкін.»

Тапсырма:

1. Екі мәтіндегі негізгі айырмашылықты анықтаңыз.

2. Қай пікірмен келісесіз? Өз жауабыңызды дәлелдеңіз.

3. Өз ойыңызды білдіре отырып, «Кофе пайдалы ма, әлде зиян ба?» тақырыбында шағын эссе жазыңыз.

16-тапсырма: Факті мен пікірді ажырату

Мәтін:
«Қазақстан – әлемдегі ең үлкен мемлекеттердің бірі. Оның табиғаты өте әдемі. Қазақстанда кең байтақ далалар, биік таулар және мөлдір өзендер бар.»

Тапсырма:

1. Мәтіндегі фактілерді белгілеңіз.

2. Мәтіндегі пікірлерді анықтаңыз.

3. Егер сіз осы мәтінді толықтырсаңыз, қандай қосымша ақпарат енгізер едіңіз?

17-тапсырма: Мәтін бойынша сурет салу

Мәтін:
(Мұғалім табиғат немесе кейіпкер туралы сипаттамалық мәтін ұсынады.)

Тапсырма:

1. Оқылған мәтінге сәйкес сурет салыңыз.

2. Сыныптастарыңыздың суреттерін көріп, олардың мәтінді қалай түсінгенін талқылаңыз.

18-тапсырма: Кейіпкерге мінездеме беру

Мәтін:
(Мұғалім қысқа әңгіме немесе ертегіден үзінді береді.)

Тапсырма:

1. Кейіпкердің мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін сипаттаңыз.

2. Егер сіз осы кейіпкермен кездессеңіз, оған қандай сұрақтар қояр едіңіз?

3. Кейіпкердің іс-әрекетін бағалап, оның дұрыс немесе бұрыс екенін талқылаңыз.

19-тапсырма: Ақпаратты жүйелеу және қорытынды жасау
Мәтін:
«Адамдар күн сайын энергияны пайдаланады. Күн энергиясы, су энергиясы және жел энергиясы табиғи көздерден алынады. Бұл энергия түрлері қоршаған ортаға зиян келтірмейді.»

Тапсырма:

1. Мәтіндегі негізгі ақпаратты анықтаңыз.

2. Энергия көздерін кестеге орналастырыңыз:

3. Энергия көздерінің қайсысы болашақта маңыздырақ болады деп ойлайсыз? Неліктен?

20-тапсырма: Газет, журнал мәтіндерін талдау

Мәтін:
(Мұғалім қысқа газет немесе журнал мақаласын ұсынады.)

Тапсырма:

1. Бұл мәтін қандай жанрға жатады? (Жаңалық, мақала, интервью және т.б.)

2. Автордың мақаланы жазудағы негізгі мақсаты қандай?

3. Мәтінде берілген ақпараттың шынайылығын қалай тексеруге болады?

4. Егер сіз осы мақаланы толықтырсаңыз, қандай деректер қосар едіңіз?

21-тапсырма: PIRLS тестіне дайындық (жаңа мәтінмен жұмыс)

Мәтін:
(Мұғалім PIRLS форматына сай мәтін береді.)

Тапсырма:

1. Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз.

2. Автор бұл мәтінде қандай дәлелдер келтіреді?

3. Мәтіндегі ақпаратты үш бөліктен тұратын сызбаға түсіріңіз:

   • Бастапқы ой

   • Даму кезеңі

   • Қорытынды

4. Осы мәтінге балама атау ойластырыңыз.

22-тапсырма: Дебат ұйымдастыру (мәтінге негізделген)

Мәтін:
(Мұғалім оқушыларға талқылауға арналған мәтін береді.)

Тапсырма:

1. Мәтіннің негізгі мәселесін анықтаңыз.

2. Оқушылар екі топқа бөлініп, «Келісемін» және «Келіспеймін» позицияларын ұстанады.

3. Әр топ өз пікірін дәлелдеу үшін кемінде 3 аргумент ұсынады.

4. Дебат соңында қорытынды жасалып, қандай аргументтер сенімді болғаны талқыланады.

23-тапсырма: Көркем шығармаларды талдау

Мәтін:
(Мұғалім көркем әдеби шығармадан үзінді береді.)

Тапсырма:

1. Шығарманың жанрын анықтаңыз.

2. Мәтіндегі негізгі кейіпкерлер кім? Олар қандай мінезге ие?

3. Оқиғаның шарықтау шегі мен шешімі қандай?

4. Егер сіз осы оқиғаның жалғасын жазсаңыз, не қосар едіңіз?

24-тапсырма: Ғылыми мәтіндермен жұмыс

Мәтін:
(Мұғалім ғылыми-танымдық мәтін ұсынады, мысалы, «Жер шарының құрылысы» немесе «Ауа райы қалай өзгереді?» тақырыбында.)

Тапсырма:

1. Ғылыми мәтіннің негізгі идеясын анықтаңыз.

2. Мәтіндегі жаңа терминдерді белгілеп, олардың мағынасын түсіндіріңіз.

3. Мәтіннен үш маңызды фактіні бөліп жазыңыз.

4. Осы тақырып бойынша қосымша сұрақ құрастырыңыз.

25-тапсырма: Автор көзқарасын түсіну және бағалау

Мәтін:
(Мұғалім оқушыларға белгілі бір қоғамдық мәселе туралы мәтін ұсынады.)

Тапсырма:

1. Автордың негізгі көзқарасын анықтаңыз.

2. Автор өз пікірін қандай дәлелдермен негіздейді?

3. Сіз осы пікірмен келісесіз бе? Өз жауабыңызды дәлелдеңіз.

4. Осы тақырыпқа байланысты өзіңіз маңызды деп есептейтін бір қосымша ақпарат ұсыныңыз.

26-тапсырма: Презентация дайындау – "Менің сүйікті кітабым"

Тапсырма:

1. Өз сүйікті кітабыңызды таңдап, оның қысқаша сипаттамасын жазыңыз.

2. Кітаптың авторы, жанры, негізгі кейіпкерлері мен оқиғаны сипаттаңыз.

3. 3-5 слайдтан тұратын презентация дайындап, оны сынып алдында қорғаңыз.

4. Сыныптастарыңызға осы кітапты оқуға кеңес берер ме едіңіз? Неге?

27-тапсырма: PIRLS тестіне дайындық (2-сабақ)

Мәтін:
(Мұғалім PIRLS үлгісіндегі жаңа мәтін береді.)

Тапсырма:

1. Мәтінді мұқият оқып, негізгі идеясын анықтаңыз.

2. Мәтінге байланысты ашық және жабық сұрақтарға жауап беріңіз.

3. Автор қандай дәлелдерді қолданған?

4. Егер сіз осы мәтіннің авторы болсаңыз, қандай ақпарат қосар едіңіз?

28-тапсырма: Жазбаша және ауызша ойды жеткізу

Тапсырма:

1. «Менің ең үлкен жетістігім» тақырыбында 5-7 сөйлемнен тұратын шағын эссе жазыңыз.

2. Осы эссені сынып алдында ауызша баяндап беріңіз.

3. Сыныптастарыңыздан кері байланыс алыңыз: олардың пікірін тыңдап, өз ойыңызды қорытындылаңыз.

29-тапсырма: Оқу сауаттылығын бағалау (PIRLS тапсырмалары)

Мәтін:
(Мұғалім PIRLS форматында берілген кезекті мәтінді ұсынады.)

Тапсырма:

1. Мәтінді оқып, негізгі ойды анықтаңыз.

2. Оқиға қай уақытта, қай жерде орын алғанын көрсетіңіз.

3. Мәтіннің құрылымын үшке бөліп сипаттаңыз:

   • Бастапқы бөлім

   • Негізгі оқиға

   • Қорытынды

30-тапсырма: Қорытынды сабақ – жетістіктерді бағалау

Тапсырма:

1. "Менің оқу дағдыларым" атты рефлексия жазыңыз:

   • Қандай дағдыларды меңгердім?

   • Маған не қиын болды?

   • Болашақта қандай дағдыларды жақсартқым келеді?

2. PIRLS тест үлгісіндегі қорытынды тапсырманы орындап, өз нәтижеңізді бағалаңыз.

3. Мұғалімнің кері байланысын тыңдап, өз жетістіктеріңізді талдаңыз.

Оқушылардың оқу сауаттылығын дамыту және PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) халықаралық зерттеуіне дайындалу мақсатында мәтіндермен толық жұмыс жасайтын тапсырмалар жинағын ұсынамын. Бұл тапсырмалар оқушылардың мәтінді түсіну, талдау және бағалау дағдыларын жетілдіруге бағытталған.

1-тапсырма: Көркем мәтінді талдау

Мәтін:

«Бір күні орманда кішкентай қоян өзіне жаңа достар іздеуге шықты. Ол жолда кірпімен кездесіп, онымен дос болғысы келді. Бірақ кірпі: "Менің тікенектерім бар, сен олардан қорқасың ба?" – деп сұрады. Қоян: "Жоқ, мен қорықпаймын, біз дос болайық!" – деді. Осылайша, қоян мен кірпі жақсы достарға айналды.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің негізгі идеясын анықтаңыз.

2. Қоян мен кірпінің мінез-құлықтарын сипаттаңыз.

3. Мәтіннен достық туралы қандай сабақ алуға болады?

4. Осы оқиғаның жалғасын өз сөзіңізбен жазыңыз.

2-тапсырма: Ақпараттық мәтінді түсіну

Мәтін:

«Қазақстан – кең байтақ мемлекет, оның аумағы 2 724 900 шаршы километрді құрайды. Елдің астанасы – Астана қаласы, ал ең үлкен қаласы – Алматы. Қазақстан табиғи ресурстарға бай, әсіресе мұнай, газ және металдарға. Сонымен қатар, елде түрлі мәдениеттер мен ұлттар бейбіт қатар өмір сүреді.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннен Қазақстанның аумағы туралы мәліметті табыңыз.

2. Елдің астанасы мен ең үлкен қаласын атаңыз.

3. Қазақстан қандай табиғи ресурстарға бай?

4. Мәтіннен көпұлттылық туралы ақпаратты көрсетіңіз.

3-тапсырма: Мәтіндегі ақпаратты салыстыру

Мәтін:

«Арыстан – жыртқыш аң, ол Африка саванналарында өмір сүреді. Арыстандар топ болып аң аулайды және әдетте зебра, антилопа сияқты жануарларды қорек етеді. Жолбарыс – жыртқыш аң, ол Азияның ормандарында кездеседі. Жолбарыстар жалғыз өмір сүреді және бұғы, қабан сияқты жануарларды аулайды.»

Тапсырмалар:

1. Арыстан мен жолбарыстың мекендейтін аймақтарын салыстырыңыз.

2. Олардың аң аулау тәсілдеріндегі айырмашылықтарды анықтаңыз.

3. Қандай жануарлар арыстанның қорегі болып табылады?

4. Жолбарыс қандай жануарларды аулайды?

4-тапсырма: Мәтіннің құрылымын анықтау

Мәтін:

«Алма – дәмді және пайдалы жеміс. Ол құрамында көптеген дәрумендер мен минералдар бар. Алманың түрлі сорттары бар: қызыл, жасыл және сары. Алманы шикідей жеуге болады немесе одан шырын, тосап жасауға болады.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің кіріспе, негізгі бөлім және қорытындысын анықтаңыз.

2. Алманың қандай пайдалы қасиеттері бар екенін жазыңыз.

3. Алманың қандай түсті сорттары бар?

4. Алманы қалай пайдалануға болады?

5-тапсырма: Автордың көзқарасын бағалау

Мәтін:

«Қазіргі заманда технологиялар балалардың өмірінде үлкен рөл атқарады. Кейбіреулер бұл жақсы деп санайды, себебі балалар жаңа дағдыларды меңгереді. Бірақ басқалары балалардың экран алдында көп уақыт өткізуі олардың денсаулығына зиян деп есептейді.»

Тапсырмалар:

1. Автордың технологиялардың балаларға әсері туралы көзқарасын анықтаңыз.

2. Автордың пікірін қолдайтын немесе қарсы дәлелдер келтіріңіз.

3. Сіздің ойыңызша, балалардың технологияларды пайдалануының қандай артықшылықтары мен кемшіліктері бар?

4. Бұл мәселе бойынша өз пікіріңізді жазыңыз.

6-тапсырма: Мәтіндегі сөздердің мағынасын түсіну

Мәтін:

«Қазақстанның табиғаты алуан түрлі. Мұнда таулар, жазықтар, шөлдер және ормандар бар. Әсіресе, Алтай таулары өзінің әсемдігімен танымал. Сонымен қатар, Каспий теңізі – әлемдегі ең үлкен тұйық көл.»

Тапсырмалар:

1. «Алуан түрлі» сөз тіркесінің мағынасын түсіндіріңіз.

2. «Әсемдігімен танымал» дегенді қалай түсінесіз?

3. Каспий теңізі туралы қандай жаңа ақпарат білдіңіз?

4. Мәтіннен табиғатқа қатысты тағы қандай сөздерді таптыңыз?

7-тапсырма: Мәтін бойынша сұрақтар құрастыру

Мәтін:

«Наурыз – қазақ халқының көктемгі мерекесі. Бұл күні адамдар бір-біріне қонаққа барып, наурыз көже дайындайды. Сонымен қатар, түрлі ұлттық ойындар ойналып, әндер айтылады.»

Тапсырмалар:

1. Мәтін бойынша 3 сұрақ құрастырыңыз.

2. Осы сұрақтарға жауап беріңіз.

3. Наурыз мерекесінің қандай дәстүрлері бар екенін жазыңыз.

4. Сіздің отбасыңыз бұл мерекені қалай атап өтеді?

8-тапсырма: Мәтіннің негізгі идеясын анықтау

Мәтін:

«Су – тіршілік көзі. Адам ағзасының 60%-ы судан тұрады. Су ішпей, адам бірнеше күн ғана өмір сүре алады. Сондықтан күнделікті жеткілікті мөлшерде су ішу өте маңызды.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің негізгі идеясын бір сөйлеммен жазыңыз.

2. Адам ағзасындағы судың пайыздық мөлшерін көрсетіңіз.

3. Су ішудің маңыздылығы туралы өз ойыңызды бөлісіңіз.

4. Күніне қанша су ішу керек деп ойлайсыз?

9-тапсырма: Мәтіннен детальдарды табу

Мәтін:
«Абай Құнанбаев – қазақтың ұлы ақыны. Ол 1845 жылы Семей өңірінде дүниеге келген. Абай қазақ әдебиетіне жаңа бағыт әкелген ойшыл болды. Оның еңбектерінің ішінде өлеңдер, аудармалар және қара сөздері бар. Ақын адамгершілік, білім, еңбекқорлық туралы көптеген шығармалар жазды.»

Тапсырмалар:

1. Абай Құнанбаев қай жылы және қай жерде дүниеге келген?

2. Абай қазақ әдебиетіне қандай жаңалық әкелді?

3. Ақынның қандай еңбектері бар?

4. Абай шығармаларында қандай тақырыптар қозғалған?

10-тапсырма: Графикалық ақпаратты түсіну (кесте, диаграмма)

Кесте:

Тапсырмалар:

1. Қандай жануарлар жыртқыштар тобына жатады?

2. Пингвин қандай ортада өмір сүреді?

3. Арыстан мен қасқырдың ортақ ерекшелігі қандай?

4. Кестедегі ақпаратқа сүйене отырып, тағы бір жануар қосып, оның өмір сүру ортасын және қоректену түрін жазыңыз.

11-тапсырма: Мәтіндегі себеп-салдарлық байланыстарды анықтау

Мәтін:
«Жаңбыр жауғаннан кейін өсімдіктер тез өседі. Себебі топырақ ылғалмен толығып, өсімдіктерге қажетті қоректік заттар ерітіледі. Күн шығып, ауа жылынғанда өсімдіктер фотосинтез процесін бастайды. Осылайша, өсімдіктер жаңбырдан кейін қарқынды түрде дамиды.»

Тапсырмалар:

1. Өсімдіктердің тез өсуіне қандай себептер әсер етеді?

2. Фотосинтез процесінің басталуына не себеп болады?

3. Жаңбырдың өсімдіктерге қандай пайдасы бар?

4. Мәтіндегі себеп-салдар байланыстарын сызба түрінде көрсетіңіз.

12-тапсырма: Жасырын ақпарат пен мәнді анықтау

Мәтін:
«Мұрат кітапханаға жиі баратын. Ол әр келген сайын жаңа кітаптар алып, оларды ықыласпен оқитын. Бірде досы оған: "Сен бос уақытыңның бәрін кітаппен өткізе бересің бе?" – деп сұрады. Мұрат жымиып: "Кітап – менің ең жақын досым!" – деп жауап берді.»

Тапсырмалар:

1. Мұрат қандай адам деп ойлайсыз?

2. "Кітап – менің ең жақын досым!" деген сөйлемде қандай жасырын мағына бар?

3. Мұраттың болашақта қандай мамандық иесі болатынын болжаңыз.

4. Өзіңіз үшін кітап оқудың маңыздылығы туралы пікіріңізді жазыңыз.

13-тапсырма: Оқылған мәтінге сұрақтар құрастыру

Мәтін:
«Жаз мезгілінде балалар таза ауада көбірек уақыт өткізеді. Олар өзенге барып шомылады, тауға шығады немесе саябақта велосипед тебеді. Кейбіреулері демалыс лагеріне барып, жаңа достар табады.»

Тапсырмалар:

1. Мәтінге 3 сұрақ құрастырыңыз.

2. Осы сұрақтарға жауап жазыңыз.

3. Жазда бос уақытыңызды қалай өткізетініңіз туралы жазыңыз.

4. Сіздің ойыңызша, жаз мезгілінің ең жақсы жағы қандай?

14-тапсырма: Мәтінді қайта құрастыру

Мәтін:
«Ертеде бір дана қария өмір сүріпті. Ол әрқашан адамдарға көмектесіп, оларға дұрыс жол көрсететін. Бір күні оған жас жігіт келіп, өмірдегі өз жолын табуға көмектесуін сұрады. Қария оған ұзақ ойланып, бір кеңес берді...»

Тапсырмалар:

1. Осы оқиғаның жалғасын өзіңіз жазыңыз.

2. Қария қандай кеңес берген деп ойлайсыз?

3. Мәтінді өзгертіп, жас жігіттің орнына жас қызды қойып, әңгіме мазмұнын бейімдеңіз.

4. Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз.

15-тапсырма: Қорытынды жасау және болжам айту

Мәтін:
«Айнұр көп уақытын кітап оқуға арнайды. Ол әсіресе тарихи шығармаларды ұнатады. Оның сүйікті кейіпкері – Томирис. Айнұр болашақта тарихшы болғысы келеді.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің негізгі ойын бір сөйлеммен жазыңыз.

2. Айнұрдың қандай мамандықты таңдауы мүмкін екенін болжаңыз.

3. Өзіңіздің сүйікті кейіпкеріңіз туралы жазыңыз.

4. Егер сіз тарихшы болсаңыз, қандай тақырыптарды зерттегіңіз келер еді?

16-тапсырма: Мәтіннің жанрын анықтау

Мәтін:

1. «Қасқыр мен түлкі орманда кездесті. Түлкі айлакерлікпен қасқырды алдап, одан өзіне тамақ алды.»

2. «Қазақстанның табиғаты алуан түрлі. Мұнда кең жазықтар, таулар, көлдер және өзендер бар.»

Тапсырмалар:

1. Әр мәтіннің жанрын анықтаңыз (ертегі, ғылыми-танымдық, көркем әдебиет т.б.).

2. 1-мәтіннің мазмұнына сүйене отырып, оның жалғасын жазыңыз.

3. 2-мәтінді суреттеп, Қазақстан табиғаты туралы 3 сөйлем құрастырыңыз.

4. Мәтіндердің қандай ерекшеліктері бар екенін салыстырыңыз.

17-тапсырма: Факті мен пікірді ажырату

Мәтін:
«Қазақстан – әлемдегі ең үлкен мемлекеттердің бірі. Оның территориясы 2,7 миллион шаршы шақырымды құрайды. Қазақстан – табиғаты әсем, бай тарихы бар ел. Көптеген туристер бұл елдің көркем табиғатын тамашалауға келеді.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіндегі фактілерді анықтаңыз және тізіп жазыңыз.

2. Мәтіндегі пікірлерді анықтаңыз және тізіп жазыңыз.

3. Факт пен пікірдің айырмашылығын түсіндіріңіз.

4. Қазақстан туралы өзіңіз білетін тағы 3 факт жазыңыз.

18-тапсырма: Мәтін бойынша сурет салу

Мәтін:
«Жаз мезгілі келді. Күн ыстық, аспан ашық. Балалар көлге барып, суға шомылып, құмнан әртүрлі фигуралар жасады. Кейбіреулері велосипед теуіп, жеміс-жидек жеді.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіндегі оқиғаны бейнелейтін сурет салыңыз.

2. Мәтіндегі оқиғаны сипаттап, 5 сөйлем жазыңыз.

3. Өз жазғы демалысыңыз туралы әңгімелеңіз.

4. Жаз мезгілінде табиғатта қандай өзгерістер болатынын сипаттаңыз.

19-тапсырма: Кейіпкерге мінездеме беру

Мәтін:
«Бекзат әрдайым достарына көмектесетін. Ол сабағын жақсы оқып, спортпен айналысатын. Бір күні ол көшеде бір қарияның ауыр сөмкесін көтерісіп, оған көмектесті.»

Тапсырмалар:

1. Бекзаттың мінезін сипаттайтын 3 сөз жазыңыз.

2. Бекзаттың іс-әрекетінен қандай қорытынды жасауға болады?

3. Сіз осындай оқиғаны өз өміріңізде кездестірдіңіз бе?

4. Жақсы адамның қасиеттерін сипаттап, 5 сөйлем жазыңыз.

20-тапсырма: Оқиға желісін анықтау (PIRLS форматы)

Мәтін:
«Ермек жазғы демалыста ауылға барды. Ол атасына көмектесіп, мал жайғасты. Бір күні ол досымен бірге орманға барып, жидек терді. Кенеттен аспан бұлттанып, жаңбыр жауа бастады…»

Тапсырмалар:

1. Оқиғаның басталуын, дамуын және аяқталуын анықтаңыз.

2. Оқиғаның соңын өз ойыңызбен аяқтаңыз.

3. Мәтінге тақырып қойыңыз.

4. Өзіңіз табиғат аясында қандай қызықты оқиға бастан кештіңіз?

21-тапсырма: Қарама-қайшы ақпаратты салыстыру

Мәтін 1:
«Балмұздақ – өте пайдалы тағам. Ол адамға күш береді, иммунитетті жақсартады.»

Мәтін 2:
«Балмұздақты көп жеу зиян. Себебі ол тамақ ауруларын тудыруы мүмкін.»

Тапсырмалар:

1. Екі мәтіндегі ақпаратты салыстырыңыз.

2. Қай мәтінде факт, қай мәтінде пікір берілгенін анықтаңыз.

3. Балмұздақ туралы өз ойыңызды жазыңыз.

4. Дұрыс тамақтану ережелері туралы 3 кеңес беріңіз.

22-тапсырма: Графикалық ақпаратты түсіну

Диаграмма:
(Диаграммада 3 спорт түрі бойынша қатысушылар саны көрсетілген: футбол – 40%, жүзу – 35%, теннис – 25%.)

Тапсырмалар:

1. Қай спорт түрі ең танымал?

2. Қай спорт түрімен ең аз адам айналысады?

3. Егер 100 адам қатысса, қанша адам жүзумен айналысады?

4. Сіздің сүйікті спорт түріңіз қандай?

23-тапсырма: Автордың көзқарасын түсіну және бағалау

Мәтін:
«Кітап оқу – адам дамуының негізгі құралы. Жақсы кітап адамға жаңа білім береді, ой-өрісін кеңейтеді. Адам неғұрлым көп кітап оқыса, соғұрлым жетістікке жетеді.»

Тапсырмалар:

1. Автордың негізгі көзқарасы қандай?

2. Бұл пікірмен келісесіз бе? Неліктен?

3. Кітап оқудың пайдасы туралы 3 дәлел келтіріңіз.

4. Сіздің сүйікті кітабыңыз қандай?

24-тапсырма: Газет, журнал мәтіндерін талдау

Мәтін: (Газет мақаласынан үзінді)
«Қалада экологиялық жағдай күрделене түсті. Соңғы жылдары ауадағы зиянды қалдықтар деңгейі артты. Бұл мәселені шешу үшін жасыл аймақтарды көбейту керек.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің негізгі идеясын анықтаңыз.

2. Мақала авторы қандай шешім ұсынған?

3. Қала экологиясын жақсарту үшін тағы қандай шаралар ұсынар едіңіз?

4. Өзіңіз газет оқисыз ба? Қандай мақалалар қызықтырады?

25-тапсырма: PIRLS тапсырмаларымен жұмыс (1-сабақ)

Мәтін: (Берілген мәтіннен үзінді)
«Жануарлар әлемі өте бай. Әр жануардың өзіндік ерекшелігі бар. Мысалы, жирафтың мойны ұзын, ал пілдің тұмсығы ұзын және күшті.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннен негізгі ойды табыңыз.

2. Жираф пен пілдің қандай айырмашылығы бар?

3. Тағы 3 жануардың ерекшелігін сипаттаңыз.

4. Жануарлар туралы тағы не білесіз?

26-тапсырма: PIRLS тапсырмаларымен жұмыс (2-сабақ)

Мәтін:
«Қыс мезгілі келді. Ауа райы суытып, қар жауа бастады. Балалар далада қар атысып ойнап, аққала жасады. Кейбіреулері коньки теуіп, сырғанақ тепті.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз.

2. Қыс мезгілінің қандай ерекшеліктері бар?

3. Қыста қандай ойындар ойнауға болады?

4. Өз қыстық демалысыңыз туралы қысқаша жазыңыз.

27-тапсырма: Жазбаша және ауызша ойды жеткізу

Мәтін:
«Кітап оқу – адамды дамытатын пайдалы іс. Көп кітап оқыған адам сөздік қорын байытады, жаңа мәліметтер алады.»

Тапсырмалар:

1. Мәтінді оқып, мазмұнын ауызша айтып беріңіз.

2. «Кітап оқу – пайдалы» деген оймен келісесіз бе? Дәлел келтіріңіз.

3. Кітап оқудың сіз үшін маңызы қандай?

4. «Менің сүйікті кітабым» тақырыбында қысқаша эссе жазыңыз.

28-тапсырма: Дебат ұйымдастыру (мәтінге негізделген)

Мәтін:
«Қазіргі таңда электронды кітаптар өте танымал болуда. Кейбір адамдар оларды қағаз кітаптардан пайдалы деп санайды.»

Тапсырмалар:

1. Осы пікірге келісесіз бе? Неліктен?

2. «Электронды кітаптар VS қағаз кітаптар» тақырыбында дебат ұйымдастырыңыз.

3. Әр топ өз дәлелдерін ұсынсын.

4. Дебат соңында қорытынды жасап, ең мықты дәлелдерді анықтаңыз.

29-тапсырма: Көркем шығармаларды талдау

Мәтін: (Берілген шығармадан үзінді)
«Асан күн сайын әжесіне көмектесетін. Ол суды құдықтан әкеліп, үйдің ауласын тазалап қоятын.»

Тапсырмалар:

1. Асан қандай адам деп ойлайсыз?

2. Оның әрекеттерінен қандай қасиеттерді байқауға болады?

3. Осы шығарманың негізгі ойын анықтаңыз.

4. Әңгімеге өз ойыңызды қосып, жалғасын жазыңыз.

30-тапсырма: Ғылыми мәтіндермен жұмыс

Мәтін:
«Жер Күннің айналасында айналады. Бұл қозғалыс жыл бойы жалғасады және осының нәтижесінде жыл мезгілдері өзгеріп отырады.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіндегі негізгі ақпаратты анықтаңыз.

2. Жердің қозғалысы туралы тағы қандай ақпарат білесіз?

3. Жыл мезгілдері қалай ауысады?

4. Өзіңізге қызықты ғылыми тақырып бойынша 3 сұрақ құрастырыңыз.

Фото және бейнематериалдар

https://youtube.com/shorts/LfmUUP9c2no?si=Y5AdOaWZpKjU8f_n