Сыныбы:

Тақырыбы: «Позитивті ойлау – өміршеңдіктің көзі»

Мейірімділік, махаббат, қайырымдылық пен а д а л д ы қ ақ жүректен шығады. Шәкәрім

Мақсаты: өмірде кездесетін қиындықтарды жеңуде бір-біріне қол ұшын созу,

қайырымдылық таныту дағдыларын дамыту.

Жоспарланған нәтижелер:

• өміршеңдік ресурстары туралы түсінік қалыптасады;

• позитивті ойлау дағдылары кеңейеді;

• бір-бірін түсіну және қолдау дағдылары жетілдірілуде.

Ресурстар: жүрек, қол алысу, қос алақан суреттері салынған парақтар, стикер

лер, адам сұлбасы салынған плакат.

Сабақ барысы

ІІ. Кіріспе

Ақпараттық блок

Өміршеңдік туралы түсінік. Оның адам өміріндегі рөлі мен маңызы. Өміршеңдік

тің маңыздылығы неде? Күйзеліс жағдайларын жеңудің әртүрлі стратегиялары бар. Күйзеліс жағдайла

рын тиімді жеңу копинг деп аталады (ағылш.соре- «жеңу, еңсеру»). Орыс тілінде

копинг терминінің барабар аудармасы – жеңу. Копинг ұғымы адамның күйзелісті жеңу үшін не істейтінін білдіреді. Бұл тұжырымдама эмоционалды, мінез - құлық және танымдық стратегияларды қамтиды.

Бірлескен мінез-құлық күйзеліс жағдайларын жоюға бағытталған. Жеңудің негізгі функциялары – ішкі және сыртқы әл-ауқатты қамтамасыз ету. Ол үшін жағдайды түсініп, онымен тиімді күресудің әртүрлі тәсілдерін, сондай-ақ оларды уақытында мінез-құлыққа қолдана білу керек.

Копингтің психологиялық маңыздылығы – жағдайдың күйзеліс әрекетін басу,

адамды оның талаптарына бейімдеу, осы талаптарды әлсірету немесе жеңілдету

және олардан аулақ болуға немесе үйренуге тырысу.

Адам копинг стратегиясын саналы түрде қолданады, яғни олар жағдайға сәйкес таңдалады.

Копинг стратегиялары неғұрлым белсенді нұсқаны ажыратады – жеңу және пассивті-бейімделу.

Жеңу – нақты әрекеттер арқылы қиын өмірлік жағдайларды белсенді түрде өзгерту стратегиясы. Адамның іс-әрекеті сәттілікке және қиын жағдайды практикалық өзгертуге бағытталған.

Жеңу стратегиясының шектеулері бар.

Сыртқы шектеулер. Бұл стратегия шешуге болатын қиын жағдайлар үшін ғана тиімді.

Ішкі шектеулер. Бұл стратегияны қолдану үшін белгілі бір жеке ерекшеліктермен (жеке жетілу, өзіне деген сенімділік, өмірлік қиындықтарды қиындық ретінде қабылдау қабілеті және т.б.) бөлісу қажет.

Бейімделу – бұл стратегия адамның жағдайға деген көзқарасын өзгертуге

бағытталған. Жеңуден айырмашылығы, ол пассивті.

Копинг стратегиялары тиімді де, тиімсіз де болады.

Тиімді басқарушы мінез-құлық адамның бейімделу қабілетін арттырады, ол жет

кілікті шынайы, икемді, белсенді. Тиімді күресу стратегиясы адам үшін күйзеліс

жағдайы елеусіз болып, жаңа міндеттерді шешуге энергия пайда болған кезде,

мазасыздық пен ашуланшақтық деңгейі төмендеген кезде қарастырылады. Тиім

сіз копинг стратегиясы - импульсивті мінез-құлық, эмоционалды бұзылулар, экс

травагантты әрекеттер, агрессивті реакциялар және т. б. сияқты психологиялық

қорғаудың әртүрлі тәсілдері.

Мінез-құлықты жеңудің немесе күресудің тиімді стратегияларының бірі –пози

тивті ойлау. Біз ол туралы сөйлесетін боламыз.

Тапсырма. Психологиялық қорғаудың қандай жолдары бар екенін есіңізге

түсіріңіз.

II. Негізгі бөлім

Топтық жұмыс

Бұл тапсырманы орындау үшін сынып 3-5 топқа бөлінеді.

Тапсырма. Ақпаратты оқыңыз. Сіздің қорытындыларыңыз белгілі бір бақыла

улар негізінде жасалған өз ойларыңыздың көрінісі болған жағдайларды еске

түсіріңіз. Мысалдарды талқылаңыз және олардың ең сенімдісін ұсыныңыз.

Рефлексияға арналған ақпарат. Ойлар – бұл адамға шығармашылық үшін беріл

ген ерекше сыйлық. Адам – Ғаламның, жоғары ақылдың бөлігі. Адам, суретші си

яқты, өз өмірінің суретін ойлармен жазады. Кейбір адамдар әртүрлі бояуларды

пайдаланады: кейбіреулері теріс ойларды (қорқыныш, реніш, сын), басқалары –

жағымды ойларды (қуаныш, үйлесімділік, жасампаздық) таңдайды.

Әркім өз суретін салады, егер ол кенеттен бір нәрсеге сәйкес келмесе, біз көбі

несе айналамыздағы әлемді кінәлай бастаймыз: мені қорлады, тонады және т. б.

Шын мәнінде, белгілі физикалық заң – тарту заңы жұмыс істейді. Біз өз өміріміз

ге бізді қорлайтын адамдарды, жағымсыз жағдайлар мен шарттарды өз ойлары

мыз арқылы тартамыз. Біздің ойларымыз миымызда кейбір бағдарламалар мен

көзқарастарды жасайды.

В. Синельников «бағдарламаның тілі – таңбалар мен белгілер жиынтығы бо

лып табылатыг адамның тілі. Бұл бағдарламаны белгілі бір жолмен жұмыс істеуге

мәзжүрлейтін біздің ойларымыздан басқа ештеңе емес. Олар сөздерге, бейне

лерге, дыбыстарға, сезімдерге немесе қозғалыстарға айналады» дейді.

Біз өзіміздің ерекше әлемімізді ойлар арқылы жасаймыз. Ой пайда болған кез

де, ол кейінірек оның өміріне енетін адамның мінез-құлқының белгілі бір тәсіл

дерін қалыптастырады.

Осылайша, біздің әлем – бұл өз ойларымыздың көрінісі. Ойлар жағымды да,

жағымсыз да болады.

Адамның позитивті ойлауына не кедергі?

1.

Максимализм: әлем ақ-қара түсте көрінеді, егер жетістіктер жоспарланған

нан төмен болса, адам өзін толық жеңілген деп санайды.

2.

Бір рет болған оқиғадан кейін жалпы қорытынды жасау: жалғыз теріс оқиға

үздіксіз қара жолақ болып көрінеді.

3.

Оқиғаларды психологиялық сүзгіден өткізу: адам болған жағдайдан тек

жағымсыз бөлшектерді алып және оларда өмір сүреді, сондықтан оның барлық

ойы теріс болады (Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді дегеннің әсері).

4.

Тәжірибенің құнсыздануы: адам оң фактілерді жоққа шығарады, олардың

мүмкін еместігіне сенеді; теріс әсерлер сақталады, дегенмен шындық басқаша

болуы мүмкін.

259

5.

Тұрақсыз тұжырымдар: жаман сезімдер міндетті түрде орындалады деген

сенім.

6.

Эмоцияларға негізделген тұжырымдар: теріс эмоциялар нақты позицияны

көрсетеді деген сенім: «мен мұны сезінемін, сондықтан ол шындық».

7.

Сіздің бақылауыңыздан тыс оқиғалар үшін жауапкершілікті қабылдау: теріс

оқиғалардың болуы не болмауына қарамстан себебін өзіңізден көру.

III. Жобалық қызмет

Жобамен танысу

Жобаның негізгі құндылығы – өміршеңдікті қалыптастыруға, қиын өмірлік

жағдайларда өміршеңдік ресурстарын пайдалану қабілетіне көмектесу.

Жоба өзінің түрі бойынша гуманитарлық салаға жатады.

Жобаның мақсаты – өзін-өзі дамыту, кейбір әлсіздіктерді, шектеулерді жою.

Жобаның мәні тәлімгерлік жұмыс және қамқоршылық көмек болады.

Кез келген жағдайда оның логикалық реттілігін нақты білу маңызды.

Жоба төрт кезеңнен тұрады. Әр кезеңде өміршеңдіктің белгілі бір ресурсы

зерттеледі.

1- кезең – позитивті ойлау – өміршеңдіктің көзі.

2- кезең – қоршаған орта және өміршеңдіктің дамуы.

3- кезең – өміршеңдік шығармашылықта туады.

4- кезең – өзіне деген сенім.

Ми шабуылы

Талқылауға арналған сұрақтар ұсынылады.

• Өміршеңдікті дамыту үшін не істеуіміз керек?

• Өміршеңдікті дамыту үшін қандай ұжымдық істер жасауға болады?

• 5-сынып оқушыларының өміршеңдігін қалай дамыта аламыз?

Оқушылар ойларын ортаға салады. Ұжымдық түрде қорытынды жасала

ды. Мысалы: позитивті ойлау қиын өмірлік жағдайларды, күйзелісті жеңуге

көмектеседі.

Тәжірибе жасаңыз. Осы сәттен бастап барлық сыныптастарыңызбен жағымды

қарым-қатынас жасай бастаңыз: қиын жағдайларда жағымды сәттерді табыңыз.

Өзіңізді бақылаңыз: қандай жағдайларда өзіңізді қалай ұстайсыз. Оқушыларға

жобаның 1-кезеңі бойынша тапсырманы орындау ұсынылады.

Тапсырма.

1.

Қамқорлықтағыларды бақылаңыз, олармен позитивті ойлау қиын жағдай

дан шығуға қалай көмектескені туралы сөйлесіңіз.

2.

Талдау үшін 5-сынып оқушыларымен әңгіме тақырыбы бойынша мысал

дарды таңдаңыз.

«Мені мәжбүр етті» жаттығуы

Мақсаты: «жәбірленуші кешенінің» әрекетін әлсірету, табысты іс-әрекеттің ішкі

күшін сезіну және өзін өмірдің қожайыны ретінде сезіну.

Жаттығу екі бөліктен тұрады. Жұпта орындалады.

Бірінші бөлімге арналған нұсқаулық. Сіз анық сезінген және түсінген жағдайды

еске түсіріңіз: «Мен мүлдем қаламаған нәрсені істеуге мәжбүр болдым...» «Менің

ойымша, әрқайсыңыздың тәжірибеңізде мұндай жағдайлар болады. Кім мәжбүр

леді? Мүмкін бұл ата-ана шығар? Немесе мұғалімдер? Немесе достар? Немесе

өмірлік жағдайлар? Есіңізде ме? Жағдайды анықтадыңыз ба? Жарайды. Мүмкін,

сіздердің біреулеріңіз өткен оқиғаларды сұрыптай отырып, қолайлы жағдайды

естеріңізге түсіре алмаған шығарсыздар. Бәрібір жұмыстан бас тартпаңыз. Мұн

дай жағдайды ойлап табыңыз, оның шындығына сеніңіз және онымен жұмыс жа

саңыз. Тек серіктеске жағдайдың «шынайы емес» екенін ескертудің қажеті жоқ.

260

Қалай жұмыс істеу керек? Серіктесіңізге сіздің қалауыңызға қайшы келетін

нәрсені беруге мәжбүр болған жағдай туралы және сіз сезінген сезімдер туралы

айтыңыз. Бірінші қатысушы өз әңгімесін аяқтағаннан кейін, серіктес сөйлейді.

Өзара әрекеттесуге қатысушылардың екеуі де сөйлегеннен кейін, жүргізуші

ойыншылардан осындай сұрақтар қою арқылы олардың жағдайын талдауды

сұрайды.

Талдау сұрақтары

• Әңгіме барысында сіз өзіңізді қалай сезіндіңіз?

• Сіздің дауысыңыз қалай естілді?

• Сіз қандай қалыпта болдыңыз?

• Сіздің бет әлпетіңіз қандай болды?

Жүргізушінің түсініктемесі. Мүмкін, жаттығуға қатысушылар өздері жағдаятқа

ену кезінде болған өзгерістерге назар аударады. Егер олар мұны істей алмаса

немесе шешпесе, олардың назарын осы өзгерістерге аударып, мынадай сөй

лемді айтыңыз: «мүмкін, сіздердің біреулеріңіз жағдаятқа енгенде иықтарыңыз

төмен түсіп, қолдарыңыз салбырап, дауыстарыңызда аянышты ноталар естілген

шығар... Мүмкін тынысыңыз тарылып, жұдырығыңыз түйіліп, денеңіз ширыққан

шығар? Немесе, керісінше, біреудің бүрісіп, жылағысы келген шығар?»

Жағдаятқа терең енгендер жаттығуды орындау кезінде өздерін кішкентай, ая

нышты, ренжіген, дәрменсіз, жұбаныш пен қорғауды қажет ететіндей сезінетінін

растайды. Қатысушылардан осы жағдайды есте сақтауын сұраңыз және жаттығу

дың екінші бөлігіне өтіңіз.

Екінші бөлімге арналған нұсқаулық. Енді серпіліп, бастан өткерген нәрсені

тастаңыз. Күтпеген жағдайға дайындалыңыз.

Осы жағдайға деген көзқарасыңызды ойша өзгертейік және мұнда сізде де

таңдау болды деп елестетейік. Сіз мойынсұну немесе орындамау туралы шешім

қабылдадыңыз, әрекет ету әдісін өзіңіз таңдадыңыз. Егер сіз кішіпейілділікті, та

лаптарға бағынуды таңдасаңыз, онда сіз барлық жағдайларды байсалды түр

де өлшеп, ықтимал салдарларды бағалап, бұл жағдайда мұндай мінез - құлық

неғұрлым орынды және ақылға қонымды деп шешкеніңіз. Сіз бұл мінез-құлықты

өзіңіз таңдадыңыз.

Енді жағдайға дәл осындай көзқарасты қабылдағаннан кейін, ол туралы серікте

ске жаңа көзқараспен айтыңыз. Ойнаңыз, өзіңіздің ақылды және күшті екеніңізді

сезініңіз.

Қатысушылар тапсырманы кезекпен орындайды.

Жаттығудың осы бөлігі аяқталғаннан кейін жүргізуші қатысушылардан өз

жағдайына назар аударуды, оның бірінші бөліммен салыстырғанда қалай өзгер

генін атап өтуді сұрайды.

Талдау сұрақтары

• Қалпыңыз, мимика, ым-ишара, дауыс интонациясы қалай өз

герді?

• Сезімдеріңіз қандай болды?

Әдетте, жасөспірімдер өзгерістерге таң қалады. Бұл жағдайда жүргізушінің

мұндай пікірі өте орынды.

Жүргізушінің түсініктемесі

Сіз таң қалдыңыз ба? Бірақ бәрі заңды құбылыс. Егер адам жағдайды «мені

мәжбүр етті» деп қабылдаса, ол өзін біреудің қолындағы ойыншық, «жағдайдың

құрбаны» сияқты сезінеді. Бұл оның барлық мінез - құлқын және, әрине, осы

мінез-құлықтың нәтижелерін анықтайтын ішкі күй.

261

Осы нәтижелердің бірі – сіз бірінші жағдайдан кейін сезінген дәрменсіздіктің, ,

өзіңіздің елеусіздігіңіздің жағымсыз тәжірибесі. Өзін «ойыншық», «жәбірленуші»

сезініп, адам, әдетте, өз таңдауы, іс-әрекеті үшін барлық жауапкершілікті алып

тастайды және оны басқаларға береді. Мұндай позицияның салдары әртүрлі.

Біреудің жүрегінде қарапайым және пессимистік естіледі: «Мен ештеңені өзгер

те алмаймын, бәрін жағдай шешеді...» және адам депрессияның сұр және үмітсіз

күйіне түседі. Екіншісінде ол үшін бәрін шешетін және жасайтын күшті және дана

адамды табуға деген ұмтылыс болуы мүмкін.

Егер адам саналы түрде өз таңдауын жасаса, онда ол өзінің іс-әрекеті мен тағ

дырының иесі сияқты сезінеді. Егер ол ойланғаннан кейін де бағынуды әдейі

таңдаса да, ол онымен болып жатқанынның бәріне өзі жауап береді.

«Бақытты жағдай» жаттығуы

Мақсаты – адамның өзі өз жолын таңдайтынына және болып жатқан жағдайдың

нәтижесіне тек өзі ғана әсер ете алатындығына сенімін қалыптастыру.

Нұсқаулық. Өз тәжірибеңізде «сәттілік» немесе «ақытты оқиға» деп атауға бола

тын жағдайды таңдаңыз. Алдыңғы жаттығу сияқты бұл жағдай туралы серіктесіңіз

ге айтыңыз, содан кейін түсіну барысында – сіздің қалпыңыздың, дауысыңыздың,

сезімдеріңіздің, ішкі күйіңіздің ерекшеліктерін атап өтіңіз. Содан кейін бәрін

мұқият талдап, сол жағдай туралы сөйлесіңіз, бірақ басқаша көзқараспен: «Мен

өзімнің жетістігімді қамтамасыз еттім». Сонымен қатар, сіз керемет жетістіктерге

жету үшін жасаған барлық істеріңізді есіңізге түсіруге тырысыңыз.

Жүргізушінің түсініктемесі. Осы жаттығу циклін орындау тәжірибесін ұжымдық

талқылау барысында ауыр «құрбандық сезімі» де, әуе шарының ұшуына ұқсай

тын жеңіл, «бақытты жағдай» жаттығуын орындау кезінде пайда болған жағдай –

бұл бір медальдің екі жағы екенін түсіндіруге болады. Бұл «құрбанның» мен істе

медім, мені мәжбүрледі ұстанымы. Мұндай позицияның нәтижесі қайғылы: адам

өз тағдырының қожайыны емес, оның қолындағы ойыншық болып шығады. Ол өз

өмірінде болып жатқан барлық нәрсе үшін жауапкершіліктен бас тартады.

Мұндай позицияның экстремалды, теріс нұсқасы дәрменсіздік. Өмірдегі ең кіш

кентай қиындықтарға тап болған адам өзіне: «бәрібір бұдан ештеңе шықпайды»

дейді. Содан кейін өзінің дәрменсіздігін сезініп, кез келген нәрсеге қол жеткізу

ге тырысуды тоқтатады, оның өмірінде, қызметінде, басқа адамдармен қарым-

қатынасында кез келген нәрсені өзгерте алатын әрекеттен алдын-ала бас тар

тады. Сондықтан құрбанның позициясы әлемді және ондағы өзін қабылдауды

бұрмалайтын және адамды өзгерістерден, өмірге белсенді қатысудан сақтайтын

көптеген әлеуметтік стереотиптердің бірі екенін түсіну маңызды.

Егер сіз мұны түсінсеңіз, өзіңіз шешуге мүмкіндігіңіз бар: сіз өз іс - әрекет

теріңізді және тағдырыңызды өзіңіз таңдайсыз ба? Немесе сізге біреудің не істеу

керектігін немесе белгілі бір жолмен әрекет етуді біреу айтқанын күтесіз бе?

Егер сіз өзіңізді үй иесі деп шешсеңіз, болып жатқан барлық нәрсе үшін жеке

жауапкершілікті қабылдаңыз.

IV. Қорытындылау

Оқушыларға сабақтан алған әсерлерімен бөлісу ұсынылады.

• Сабақта не ұнады?

• Не ұнамады?

• Не пайдалы болды?

26