Мақала

1934 жылдың 15 қаңтары – университеттің нақты құрылған күні болып
белгіленді.90 жылдық тарихы бар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университеті - еліміздің қоғамдық өмірі мен білім, ғылым, жалпы оқу ағарту
саласының қалыптасуы мен дамуы кезеңдерінің куәгері. Университет - ұлағатты
ұстаздардың даналығы мен жастардың жалынды істерін, білім мен ғылымға
деген ізденісі мен құштарлығын бойына сіңірген, таусылмас білім ордасы.
Қасиетті қарашаңырақ тарихының әрбір кірпіші оның белгілі ғалымдары,
оқытушылары мен студент жастарының творчестволық талмас қайраты мен
күнделікті еңбегінің арқасында қаланған.Университет дамуының басты
бағыттары анықталды. Ол – әлемдік білім беру жүйесіне дәйекті түрде
жақындау, мамандарды даярлауда халықаралық стандарттарға
көшу.Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті - мемлекеттің
инновациялық даму саясатын іске асыру мақсатында әлемдік деңгейдегі
зерттеу университетіне айналу жолында құрылымдық жаңару мен жаңғыру
үстінде. Әлемдік топ – университеттер қатарында белгілі дәрежеде алға
жылжып, халықаралық деңгейде өзінің бәсекеге қабілеттілігін дәлелдеген
университеттің алдында жаңа міндеттер мен талаптар тұр.
Біз рухани жаңғыру негізінде 1-курсымыздың екінші семестрынан бастап
психология пәнін өтіп жатырмыз.Жалпы,басқа адамның мінез-құлқын қалай
түсінуге болады? Адамдардың әр түрлі қабілетке ие болуының себебі неде?
Жан дегеніміз не және оның табиғаты қандай? Осындай және басқа да сұрақтар
адамдардың ойында болған, сонымен бірге уақыт озған сайын адам және
оның мінез-құлқына деген қызығушылық артып отырған.
Жалпы психология пәні – психика дамуының жалпы заңдылықтарын, зерттеу
әдістерін, теориялық принциптерін және оның ғылыми негіздерінің қалыптасу
жүйесін зерттейді. Психика жоғары дәрежеде ұйымдасқан материяның нақты
формасының қызметін, әрекет тәсілін бейнелейді, адам психологиясы
жаңғырту арқылы пайда болады.Өткен сабақтарымыздың ішіндегі қызықты
тақырыптардың бірі-темперамент тақырыбы.Темперамент туа пайда болатын
факторларға шартталған, ол өмірлік тәжірибе мен тәрбиеге тәуелді емес.
Адамның өмір жолында жетістіктерге жетуіне орай шешім қабылдауы,
іс-қимылдардың жылдам және баяу орындалуы, есте сақтау сапасы мен эмоция
күші, көңіл-күйдің өзгерісі темперамент типтерімен байланысты.Темперамент
(латын тілінен аударғанда temperamentum – тиісті бөліктердің қатынасы) –
психикалық процестердің өтуінің динамикалық ерекшеліктерін және белгілі бір
жағдайда адамның іс-қимылын түсіндіретін психика
ерекшеліктері.Темпераменттiң негiзiн салған ежелгi грек дәрiгерi Гиппократ
(б.з.д.460-377 жж.) темпераментке алғаш түсiнiктеме берiп, оны негiзiнен жүйке
жүйесiнiң қасиеттерiмен емес, ағзада әр түрлi сұйықтықтардың (қан, шырын,
сары және қара өт) бiреуiнiң басым болуымен байланыстырған. Ағзадағы осы
сұйықтықтардың бiрiнiң басымдығы адамның темпераментiн анықтайды:
қан басым болса – сангвиник,
шырын басым болса – флегматик,

сары өт басым болса – холерик және қара өт басым болса – меланхолик
айқындалады деген.
Темпераменттің екі сипаты бар:
1) Белсенділік, бұл адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасқа түсуі. Ол
адамның қозғалыс ырғағында, шапшаңдығында және қарқынында көрінеді.
2) Эмоциялық, ол сезімталдылық пен импульсивтіліктің әсер етуімен
анықталады.
Темпераментті адам ағзасының ерекшеліктерімен байланыстыра білген
ғалымдардың бірі И.П.Павлов болды.Оның түсіндіруі бойынша, темпераменттің
қасиеттері адамның жоғарғы жүйке әрекетіне байланысты дейді.
Осы ерекшеліктерге мыналар тән:
1) Жүйке жүйесінің күші. Мұнда жүйке клеткаларының жұмыс істеу
қабілеттілігі,шартты байланыстарды қалыптастыра білу дегенді түсіндіреді.
2)Қозу мен тежелу процесінбіркелкісақтайбілу.
3) Қозғалғыштық-бір-бірін тез алмастыра білетін жүйке процестерінің
қабілеттілігі.Кенеттен өзгерістер кезіндегі болған сәттерде жүйке жүйесінің
күшін, қозу мен тежелуін қамтамасыз етеді.
Темперамент адамның жоғарғы жүйке әрекетіндегі күшіне, тепе-теңдігі мен
белсенділігіне байланысты дейді.
Темперамент типтерінің сипаты:
Сангвиник– қызу қанды, iскер адам, белсенді,қоғамдық жұмыстармен,
саясатпен, актерлік шеберліктермен байланысты кәсіптерді таңдайды.
Холерик– аса қозғалғыш, бірбеткей, қызба және ұстамсыз адам, үздік жетекші,
спортсмендер, өнертапқыштар.
Флегматик– ұстамды, төзімді, салмақты,жұмыста орындаушы практик бола
алады.
Меланхолик–тұйық, адамдардан оқшау жүргенді жақсы көреді. Өте сезімтал,
шығармашылық адамдары.Сабақ өту барысында студенттер өздерінің қандай
темпераментке жататынын анықтады.
Қорытындылай келе,темперамент- бұл адамның деңгейлі ашықтықтық, тура
жүргізу және атқару стилін анықтауға арналған құрылымды психологиялық
концепция. Бұл құбылыста адамның қаржылық, жай-құсқасы, мінездігі, жетістігі
және әрі созылуы туралы аспекттерін көрсетеді. Темперамент адамның жеке
және топтық жолағынан тұтынуына шеңберлі және қиын болатын себептерге
негізделген.Оның аса маңызды күші - адамның себептілік, азаматтық және
өзгерме жолындағы тәсілін алдын алуға көмектесуі. Темпераменттің кездесуі
жас тұқымдасы, желілік, салтанаттық және басқа көптеген аспекттер бар. Ондай
түрлі темпераменттік теориялар адамдарды талқылауға көмек көрсетеді және
олардың дамыған кезеңін, жағдайларды және өзгерме тәсілін анықтауға
көмектеседі.Ал осы психикалық құбылыстар бізді қоршап тұрған сыртқы дүние
заттары мен құбылыстарының мидағы әртүрлі бейнелері болып табылады.
Психологиялық құбылыс (түйсік, елес, ой, сезім, ерік, қабілет, мінез, әдет, т.б.)
көпшілігімізге өз тәжірибемізден жақсы мәлім, күнделікті тілімізде жиі кездесетін
ұғымдар.

Тленчиева Н.С. Педагогика ғылымдарының кандидаты.
Жусупекова Ә.Ж.
Клиникалық психология мамандығының 1 курс магистранты.
Жаплы және қолданбалы психология кафедрасы.
Ермекқызы Арайлым
Көлік қызметтері 1 курс студенті
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіл