жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Қара құрдым
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты
Жаратылыстану және ақпараттандыру факультеті
Физика және математика кафедрасы
Мамандық: 5В011000-Физика
Ғылыми жұмыстың тақырыбы:
«Қара құрдым»
Жұмысты орындаған:
3-курс студенті
Ташибаев С. Т.
Тексерген:
Жаратылыстану
ғылымдарының магистрі,
аға оқытушы
Жумабаева С.Б.
Арқалық, 2019
Мазмұны
I. |
Кіріспе................................................................................................3 |
II. 1. |
Негізгі бөлім.................................................................................4-14 Қара құрдымдарды табу тарихы................................................................................................4 |
2. |
Қара құрдым және оның құрлысы.............................................................................................5 |
3.
4. |
Қара құрдым түрлері және олардың қасиеттері..........................................................................................8 Ақ құрдымдар.................................................................................13 |
III. |
Қорытынды .....................................................................................15 |
IV. |
Қолданылған әдебиеттер тізімі.....................................................16 |
Кіріспе
Аспан денелері - жұлдыздар, кометалар, астероидтар, планеталар және ғарышта қалыптасқан басқа да заттар объектілер деп аталады. Әлемде галактика, тұман, қара құрдымдар сияқты аспан денелерінің миллиардтары бар. Жер және оның барлық тұрғындары әлемнің бір бөлігі болып табылады. Ғарыш - аспан денелерінің атмосфераларының төменгі деңгейлерінен тыс орналасқан әлемнің барлық кеңістігі. Ғарыш біздің планетамыздың бетінен 100 километрге жуық биіктікте басталады, яғни оның әуе қабығы сиретілген, ол аймақтарда ұшақтар қозғала алмайды. Ғарыштың ең қызықты және аз зерттелген құбылыстарының бірі-қара құрдымдар. Қара құрдымның ішінде кеңістік пен уақыттың қасиеттері таңқаларлық түрде өзгереді, таңғажайып физикалық процестер орын алады, табиғаттың жаңа заңдары көрінеді.
Жобаның мақсаты:
Қара құрдымдар дегеніміз не, олар қалай қалыптасады және олардың қандай түрлері бар?
Қойылған мақсатқа жету үшін келесі міндеттерді орындау қажет:
ғарыш және қара құрдымдар туралы ғылыми әдебиетті оқып, талдау;
қара құрдымдар туралы ғылыми фильмдер көру;
қара құрдымның құрылысы мен оның пайда болу табиғатын зерттеу.
Осы міндеттерді шешу үшін біз келесі әдістерді қолдандық:
ақпаратты теориялық талдау (ғылыми әдебиет материалдарын таңдау);
алынған зерттеу нәтижелерін жинақтау және жүйелеу;
жұмыстың практикалық формалары (ақпаратты іздеу-жинау, презентация жасау).
Жобаның өзектілігі:
Қара құрдым теориясы қазіргі астрономиядағы, астрофизика мен космологиядағы ең қызықты тақырыптардың бірі болып табылады. Бұл объектілерді зерттеу Біздің ғаламның құрылымын жақсы түсінуге, сондай-ақ оның болашағын болжауға мүмкіндік береді. Теоретиктер экспериментаторлар элементар бөлшектер үдеткіштерінің (коллайдерлердің) көмегімен анықтауды армандайтын микроскопиялық қара құрдымдардың болу мүмкін деп болжайды. «Практикада қолдану» үшін қара құрдымдар жайлы фантастикалық жобалар да бар. Жақын арада ғылымның дамуымен қара құрдымдар бізге бейтаныс әлем болып көрінбеуі мүмкін, себебі қара құрдымдар қарқынды зерттелуде.
Қара құрдымдарды табу тарихы
Қара құрдым феноменін түсіндіруге талпыныстар (олардың бар екендігін білмейтін кезде), яғни екі ғасыр бұрын жасалған. Мысалы, Исаак Ньютон жарық - бөлшектерден тұрады деп санайды, демек, ол массаға ие, яғни оған гравитация әсер етеді. Мұндай қорытындыларды басшылыққа ала отырып, ағылшын астрономы Джон Митчелл және француз астрономы, физик және математик Пьер-Симон Лаплас жарық сәулесінің жұлдыз бетінен кете алмайтын жағдайды қарастырды. Ғалымдардың тұжырымдары өте қарапайым болды, яғни Ньютонның бүкіл әлемдік тартылыс заңынан әрі аса алмады. Олардың есептеулері бойынша, егер біз күнді 3 километр радиуспен сығатын болсақ, күнде үлкен гравитациялық күш пайда болып, тіпті одан жарық шыға алмайды деген тұжырымда болды. Алғаш рет қара құрдым теориясын шарыққа шығарған 1915 жылы Альберт Эйнштейн болды. Ол салыстырмалықтың жалпы теориясын қалыптастырған кезде дәлелдеді. Неміс астрономы және физик Карл Шварцшильд, Эйнштейннің салыстырмалығының жалпы теориясын қолданған бірінші ғалым болды. Олар «Шварцшильд радиусы» деген термин ойлап тапты - ол қара құрдым болу үшін нысанды қалай қысу керектігін көрсетеді. 1932 жылда КСРО данышпан физигі Лев Ландау, коллапс кезінде аса массивті жұлдыз шексіз кіші радиусы және шексіз массасы бар нүктеге қысылатынын болжады. Сондай-ақ, физик салыстырмалы теориясына сәйкес, мұндай нүктедегі гравитация кеңістікте уақыттың да өзгерісі байқалуы мүмкін деді. Астрофизиктер көп жылдар бойы ғаламдағы аса массивті көрінбейтін объектілердің бар екендігін жанама дәлелдер алғанымен, «қара құрдым» термині 1967 жылға дейін болған жоқ. Күрделі атауларды болдырмау үшін американдық физик Джон Арчибальд Уиллер мұндай нысандарды "қара құрдымдар"деп атауды ұсынды. Неге жоқ? Кейбір жағдайда олар қара, өйткені біз оларды көре алмаймыз. Сонымен қатар, олар бәрін тартады, оларға нақты құрдым сияқты құлап кетуі мүмкін. Қазіргі заманғы физика заңдарына сәйкес мұндай жерден шығу мүмкін емес. Дегенмен, Стивен Хокинг, ағылшын физигі-теоретик және космолог, қара құрдым арқылы саяхат кезінде басқа әлемге тап болуға болады деп үміттенді. Стивен Хокинг 1975 жылы қара құрдымдар аккреациялық дискілерде пайда болатын жарықты үнемі жұтып тұрмайтынын және оның бір бөлігі кеңістікке шашырататынын дәлелдеді. Бұл құбылыс Хокинг сәулесі немесе қара құрдымның булануы деп аталды. Сондай - ақ, Хокинг қара құрдым мөлшері мен оның «булану» жылдамдығы арасындағы тәуелділікті орнатты-ол аз болған сайын, соғұрлым уақытта азаяды.
Қара
құрдым және олардың құрлысы
Қ
ара
құрдым - бұл кеңістіктегі аймақ,
гравитациялық тартылуы соншалықты
үлкен, ол тіпті жарық жылдамығымен
қозғалатын объектілерді де өзіне тартып
алады. Жарықтан жылдам ештеңе жоқ, басқа
да денелер қара құрдымға тартылып
кетеді. Қара құрдымға түсен объект одан
ешқашан шыға алмайды. Қара құрдым
мәңгілік қараңғылық, шексіздік. Қара
құрдымға құлау - Ниагара сарқырамасынан
құлаумен бірдей: кері сыртқа шығару
мүмкін емес. Әдетте, қара құрдым келесі
құраушы бөліктерге бөлінеді: фотондық
сала, оқиғалар көкжиегі және сингулярлылық
сақина. Фотон сферасы
- бұл нөлдік қалыңдықтағы сфералық бет,
бұл беттен өтетін фотондар айналмалы
орбиталарға тартылып кетеді. Егер фотон
сферасынан фотон өтетін болса, онда оны
күннен ауыр үш планета массасындай қара
құрдым гравитациясы тартып әкетеді.
Бірақ фотон сферасының үстінде қозғалыс
тұрақсыз болуы да мүмкін, ондай жағдайда
фотон бұл беттен шығып кетеді. Оқиғалар
көкжиегі-қара
құрдымның ажырамас бөлігі. Шын мәнінде,
оқиғалар көкжиегі - бұл кеңістік-уақыт
бөлшектерінің барлық жолдары төменге,
яғни сингулярлық сақинаға бағытталып
майысқан шекара. Оқиғалар көкжиегіне
жақындаған объектті сырттан бақылушы
көзімен қарайтын болсақ, ол объект
оқиғалар көкжиегіне келгенде баяулап
жоқ болып кетеді. Бұл бақылаушы мен қара
құрдымға түсетін объектіде уақыт
ағымының айырмашылығынан болатын
құбылыс. Бақылаушыда уақыт тез жүгіреді.
Сонымен қатар, объектінің барлық
процесстері баяулайды, құлаған фотон
сыртқа шыға алмайды, сол себепті жарық
күңгірттеніп қызыл түске боялады.
Бірнеше уақыт өткесін жарық қара құрдымға
толығымен еніп, жұтылып кетеді. Сөйтіп,
нысан бақылаушыға көрінбей кетеді.
Оқиғалар көкжиегі- сарқырама тәрізді,
егер шетінде болсаң жүзіп шығуға
мүмкіндік бар, ал егер орта тұсына түссең
сыртқа шығу мүмкін емес. Қара құрдымға
көп денелер түскен сайын оның айналу
жылдамдығы да артады және ол құрдым
үлкейе береді. Яғни құдды бір шошқаға
теңеуге болады, тамақ берген сайын
семіре береді. Сингулярлық
сақина –массы
шексіз, тығыздығы және гравитациясы
бар кеңістік нүктесі. Бұны елестету
қиын, бірақ бұл жағдайда барлық қара
құрдым нөлдік көлемде шоғырланған. Іс
жүзінде бұл салада бізге белгілі
физиканың ешқандай заңдары жұмыс
істемейді. Астрономдар 2012 жылы шілде
айында жер шарынан 500 млн жарық жылы
қашықтықтан жұлдыздық таңбасы 3C 279
жұлдыздығын байқады. Онда күн массасынан
1 млрд есе үлкен қара құрдым бар
көрінеді.
Басқа Нейтрон
жұлдызы, Кварк (Quark) жұлдызы секілді
тығыздығы жоғары жұлдыздарда да фотон
шары қабаты болады. Эргосфера (Ergosphere),
немесе Лензе Тирринга әсері (Lense Thirring
Effect, немесе Frame Dragging) деп те аталады,
айналу күйіндегі масса өз төңірегіндегі
уақыт пен кеңістікке сүйрелеу, шектеу
құбылысын туғызады, бұл құбылысты
анықтаушы жүйенің анықталушыға әсері
деп те атайды. Қара құрдымның бірігуі.
Қара құрдымның бірігуі күшті тартылыс
күш толқынын туғызады, жаңа Қара құрдым
әуелгі галактикалық орталық өзектегі
орнын ауыстырады. Егер жылдамдық тым
жоғары болса, тіпті ол галактика денесінен
ажырап кетуі мүмкін.
Ғ
алымдар
қара құрдым жасаудың бірнеше ықтимал
нұсқаларын бөліп көрсетті. Қара құрдымдар
өзінің тартылыс күшінің әсерінен күн
массасынан 3 есе артық, салмағы алып
нейтрон жұлдыздарының қысылуы нәтижесінде
пайда болуы мүмкін. Қысу кезінде олардың
гравитациялық өрісі күшті және қатты
тығыздалған. Ақырында, жұлдыз да оның
жарығы да қара құрдымға қарсы тұра
алмайды. Отын қоры таусылған жұлдыз
сутегі бомбасы сияқты жарылады. Жұлдыздың
жоғарғы қабаттары газ қабығын қалыптастыра
отырып қара құрдымға тарылады, ал өзегі
қысылады және өзегінің орнында қара
құрдым пайда болады. Басқа теорияда
қара құрдымдар жұлдыздардың ішінде
және галактиканың ортасында пайда
болады. Олардың салмағы күн массасынан
миллиардтаған есе асып жығылады. Қара
құрдымдар жұлдыздың пайда болуына ұқсас
гравитация жасайды. Жұлдыздардын
айырмашылығы тек қысу күшінде. Егер
қазіргі уақытта қара құрдымті тууға
қажетті зат тығыздығының болуы мүмкін
десек, онда ол жұлдыздардың қысылған
ядроларында ғана пайда болуы мүмкін,
онда барша әлемде, үлкен жарылыстан
кейін бірден материяның жоғары тығыздығы
барлық жерде болды. Сондықтан тығыздықтың
аздаған өзгерістері кез келген массаның
қара құрдымдарын қалыптастыруға әкелуі
мүмкін. Кванттық әсерлерге байланысты
олардың ең кішкентай булануы болу керек.
Үлкен массасы бар алғашқы қара құрдым
біздің уақытқа дейін сақталуы мүмкін.
Олардың ішіндегі ең ұсағы, салмағы шағын
астероидтай, элементар бөлшектерінің
(протон немесе нейтрон) өлшемдерімен
салыстырылатын өлшемі болуы тиіс. Сонымен
қатар, жылдам элементарлық бөлшектердің
өзара соққылары кезінде микроскопиялық
қара құрдымдардың тууының гипотетикалық
мүмкіндігі бар. Струна теориясының
болжамдарының бірі-материя құрылысының
физикалық теорияларының бірі болып
табылады. Струна теориясына сәйкес,
кеңістік үш өлшемінен тұрады. Гравитация,
басқа күштерге қарағанда, барлық осы
өлшемдер бойынша таралуы тиіс, сондықтан
қысқа қашықтықта айтарлықтай күшейеді.
Екі бөлшектер соқтығысқан кезде, өте
қатты соқтығысу нәтижесінде қара
құрдымдар пайда болуы мүмкін. Осыдан
кейін ол бірден «буланады» (қирайды),
бұл процесті бақылау физика үшін үлкен
қызығушылық тудырды, өйткені булана
отырып құрдымдар табиғаттағы барлық
бөлшектер түрлерін шығаруы мүмкін. Массасы
мен көлемі.
«Оппенгеймер шегі» бойынша, массасы
күн массасының үш есесінен асып кеткен,
бірақ ешқандай термоядролық реакциясы
жоқ «суыған тұрақты жұлдыз» өз тартылыс
күшінің әсерінде ішке қарай жеміріле
кеусеп, атышулы қара құрдымды өмірге
әкелді. Демек қара құрдым дегеніміз
алып тұрақты жұлдыздың өлген қаңқасы.
Анығырақ айтқанда, алып массаға ие аспан
денесі өзінің соңғы сәттерінде өзегінің
кеусеу массасы күн массасының 3.2 есесіндей
болғанда, тартылыс күшін жеңетін ішкі
қарсылықтың болмауына өзегінің жемірілуі
шексіз жүріп қара құрдымға айналады.
(Мұндай жағдайда, ядросы күн массасының
1.4 есесінен кішірейіп кіші
ергежейліге айналады, 3.2 мен 1.4
аралығындағылар Нейтрон
жұлдызға айналады.) Шварцшильд
көрсеткіші бойынша, егер бір ауыр
салмақты аспан денесінің радиусы мәлім
бір арнаулы шамадан төмен болса, онда
ол аспан денесі өз-өзіне жеміріле күйрей
бастайды. Осы радиус — Шварцшильд
радиусы делінеді. Осы радиустан төмен
аспан денелері кеңістікті барынша иіп
деформациялайды да атқылаған барлық
жарық сәулелері мейлі қайсы бағытқа
болса да осы жұлдыздық дененің өзегіне
қарай сорылып, жұтылып
отырады. Температурасы. Қара құрдым
күннің 9 есесіндей болса, оның темпратурасы
таза (абсолютты) нөл градустан 100
миллионнан градусқа дейін болады.
Қара құрдым түрлері және олардың қасиеттері
Қазір физиканың маңызды бағыттарының бірі-қара құрдымдарды зерттеу, өйткені олардың жанында гравитацияның жасырын қасиеттері көрінеді. Астрономдар жақында қара құрдымдарды бірнеше түрге бөлуге болатынын анықтады. Айналмалы қара құрдымдар, электр заряды бар қара құрдымдар және осы екі қара құрдым қасиеттерін қамтитын қара құрдымдар бар.
Қара құрдым түрлері:
Жұлдызды массалардың қара құрдымдары. Бұл коллапстың нәтижесінде, өте ауқымды жұлдыздардан пайда болған қара құрдымдар. Әдетте, мұндай жұлдыздың салмағы орташа 5 күн массасын құрауы керек. Уақыт өте келе, мұндай қара құрдым заттың сіңуі есебінен массасын арттыра алады.
Орташа массивті қара құрдымдар. Мұндай құрдымдар көптеген жұлдызды массалардан құралған қара құрдымдардан және солардың бірігуі әсерінен қалыптасады деп болжануда. Мұндай қара құрдымдардың массасы бірнеше мың күн массасына жетуі мүмкін. Кем дегенде бұл қара құрдымдардың массасы - 200 күн массасына тең.
Аса массивті қара құрдымдар. Бірнеше миллиондаған, миллиард күн массасына дейінгі үлкен қара құрдымдар. Әдетте, мұндай құрдымдар барлық галактикалардың орталықтарында орналасқан.
Э
йнштейннің
гравитациясының ең танымал теориясы
шеңберінде қара құрдымдардың қасиеттері
өте егжей-тегжейлі зерттелген. Қара
құрдымдардың ең қызықты ерекшеліктері: Қара
құрдымдар уақытты баяулатады.
Оқиғалар көкжиегінеде уақыт баяулайды.
Бұл жерде не болып жатқанын түсіну үшін
Эйнштейн салыстырмалық жалпы теориясының
негізгі ережелерін, иллюстрациялау
үшін жиі қолданылатын ойлы экспериментке:
"егіздер парадоксіне" жүгіну керек.
Ағайынды егіздердің бірі Жер бетінде
қалады,ал екіншісі жарық жылдамдығымен
қозғала отырып, ғарыштыққа саяхатқа
ұшып кетеді. Жерге оралған егіздің
сыңары ағасының қартайғанын байқайды,
өйткені жарық жылдамдығына жақын
жылдамдықпен қозғалғанда уақыт баяу
жүреді. Қара құрдымның оқиғалар көкжиегіне
жақындағанда, ол жерде жылдамдықтың
артатыны соншалық, уақыт баяулайды. Қара
құрдымдар кеңістікте төмен майыса
орналасқан.
Кеңістікті сызылған сызықтары бар
созылған резеңке пластина ретінде
елестетуге болады. Егер пластинкаға
қандай да бір нысан қойылса, ол өз пішінін
өзгертеді. Сонымен қатар қара құрдым
та өз жұмысын тоқтатпайды. Қара құрдымдар
жарықты қоса алғанда, өте алып планеталарға
дейін жұта береді. Қара
құрдымдар-ең жетілдірілген энергетикалық
қондырғылар.
Қара құрдымдар күн мен басқа жұлдыздарға
қарағанда энергияны мол өндіреді. Бұл
олардың айналасында айналатын материямен
байланысты. Үлкен жылдамдықпен оқиғалар
көкжиегін еңсере отырып, қара құрдым
орбитасындағы материя өте жоғары
температураға дейін қызады. Бұл абсолютті
қара дененің сәуле шығаруы деп аталады.
Массаны осы жолмен энергияға айналдыру,
ядролық синтезге қарағанда 50 есе
тиімді. Қара құрдымдар бастапқы объект
туралы ойды өзгертеді. Бастапқы дене
қандай күрделі болса да, оны «қара
құрдымға» қысқаннан кейін сыртқы
бақылаушы тек үш параметрді анықтай
алады: толық массаны, импульс моментін
(айналумен байланысты) және электр
заряды. Коллапс барысында дененің барлық
басқа ерекшеліктері (пішіні, тығыздықтың
бөлінуі, химиялық құрамы және т.б.)
жойылады. Қара құрдымдарды зерттей
отырып, бастапқы жұлдыз заттан немесе
қандай денеден тұрғанын, оның созылғанын
немесе біріккенін және т. б. болғанын
білу мүмкін емес. Қара құрдымдар
сингулярлық сақинаны құрайды. «Қара
құрдым» оқиғалар көкжиегінің ішіндегі
барлық зат міндетті түрде оның ортасына
түседі және сингулярлық сақинаны
құрайды-шексіз үлкен тығыздығы бар
шексіз шағын өлшемді аймақ, себебі
жұлдыздың барлық бөлігі бұзылып сығылып
еніп кетеді. Ағылшын физигі Стивен
Хокинг сингулярлық сақинаны «кеңістік
пен уақыттың классикалық концепциясы
бұзылатын орын, барлық белгілі физика
заңдары сияқты анықтады, өйткені олардың
барлығы классикалық кеңістік-уақыт
негізінде қалыптасады»-деп
тұжырымдады. Қара құрдымдар
уақытпен буланады. Қара құрдымдар
жұлдызды желді жұтып қана қоймай және
буланады. Бұл құбылысты Стивен Хокинг
1974 жылы ашты (Хокинг сәулеленуі). Уақыт
өте келе қара құрдым осы сәулемен бірге
қоршаған кеңістікке барлық массаны
беріп жоғалуы да мүмкін. Қара құрдымның
«булануы» туралы идея, олар туралы
классикалық көрініске толығымен қайшы
келеді. Аса
массивті қара құрдымдар.
Әрбір галактиканың жүрегінде жұлдыздардың
орбитасын бұрмалайтын үлкен көлемдегі
көрінбейтін объект орналасқан. Бұл
нысан өте массивті қара құрдым немесе
квазар (ұзақтығы бірнеше миллиард
километрді құрайтын қуатты сәуле). Бұл
галактиканың орталық бөліктерінде
жұлдыздардың шоғырлануы көп болуы
әсерінен және олардың бірігу нәтижесінде
қара құрдымтердің үлкен шоғырына әкеледі
және галактика орталығында аса массивті
қара құрдым пайда болады – бұл кездейсоқ
құбылыс емес, заңдылық болып табылады.
Аса массивті қара құрдымдар галактиканың
ядросы, оның массасы (миллиондаған
немесе миллиардтаған күн массасына
тең) есебінен аса күшті гравитациялық
өрісі бар. Бір нұсқаға сәйкес, мұндай
коллапстың себебі қатты қысылған газ
бұлттары болып табылады, онда газ өте
аз, ал температура өте жоғары. Екінші
нұсқаға сай түрлі кішкентай қара
құрдымдардың жұлдыздар мен бұлттардың
бірыңғай гравитациялық орталықта өсуі
болып табылады. Ғарышта ең көлемді
және ескі нысандардың бірі-OJ 287 квазарындағы
аса массивті қара құрдым. Бұл Жерден
өте нашар көрінетін шаян шоқжұлдызында
орналасқан галактика ядросындағы
электромагниттік сәуле шығаратын қуат
көзі. Оның құрамында екі қара құрдым
жүйесі жатыр, демек, оқиғалардың екі
көкжиегі және сингулярлық сақинаның
екі нүктесі бар. Құс Жолының
ортасындағы аса массивті қара құрдым
ең қуатты разрядқа кірмейді. Өйткені,
біздің галактика спираль тәрізді
құрылымы бар, бұл өз кезегінде, барлық
қатысушыларды тұрақты және жылдам
қозғалыста болуға мәжбүр етеді. Осылайша,
гравитациялық күштер, олар тек ортасында
шоғырланып, шашырай орналасады және
шетінен ядро дейін біркелкі
ұлғаяды. Қызықты мәлімет -
галактиканың ең қуатты ядросы бар түс
қара деп айту қиын. Кез келген галактиканың
ең қарапайым фотосуретінде оның
орталығы-үлкен ақ нүкте. Онда неге «қара
құрдым»? Телескоптар арқылы жасалған
суреттерде, ядроны тартатын жұлдыздардың
көп шоғырлануын көрсетеді. Планеталар
мен астероидтар жақын болғандықтан,
жақын жерде орналасқан барлық жарықты
көбейте отырып көрсетеді. Галактиканың
ядросы барлық көршілес объектілерді
найзағай жылдамдығымен тартпайды, тек
оларды өзінің гравитациялық радиусында
ұстап қалады, денелер температуралары
өсіп қара құрдымға түсіп жоғалады. Ашық
ғарышта бар қарапайым қара құрдымға
келетін болсақ, олар жоғарда айтылған
мәліметтерге сай келеді. Өлшемдері
біршама аз, бірақ гравитация күші зор.
Олар өз тарапынан бірде-бір сәуле
шығармай, жарықты «жұтады». Алғашқы
қара құрдымдар. Алғашқы
қара құрдымдар қазіргі уақытта гипотеза
болып табылады. Олар Стивен Хокингтің
кіші массадағы қара құрдымдардың
кванттық булануы ашылғаннан бастап
айтарлықтай қызығушылыққа ие болды
және алғашқы қара құрдымдар шағын
массаға ие болды деп болжануда. Алғашқы
қара құрдымдар - ыстық әлем деп аталатын
сәулеленудің басым дәуірінде, яғни
әлемнің эволюциясының ерте сатысында
пайда болуы мүмкін гипотетикалық ғарыш
объектілері. Осы сәтте ғаламның қысымы
мен температурасы өте жоғары болды,
сондықтан алғашқы қара құрдымдардың
өте үлкен және өте кішкентай массалары
болуы мүмкін. Бірінші жағдайда олар
массивті қара құрдымның бастапқы сатысы
болуы мүмкін. Екінші жағдайда, олар
қараңғы материя болып табылады. Салмағы
миллиард тоннадан аз объектілер
«Хокингтің сәулеленуі» есебінен белсенді
булануға ұшырады, сондықтан бүгін біз
оларды көре алмаймыз, алайда оларды
зерттеу қызығушылық тудырып келеді,
өйткені ол әлемде бұрын болып жатқан
түрлі процестерге әсері болуы мүмкін.
Салмағы миллиард тоннадан асатын алғашқы
құрдымдар жұлдызды коллапстың нәтижесінде
пайда болатын қара құрдымдардың тек
бастапқыда айналмайтынымен ерекшеленеді,
сондықтан олар бір-біріне ұқсас болуы
мүмкін мысалы, жаппай объектілердің
гравитациялық өрісінде жарық сәулелерінің
жүрісінің бұрмалануы байқалған
кезде. Кванттық
қара құрдымдар.
Ядролық
реакциялар нәтижесінде микродырлар
немесе кванттық қара құрдымдар деп
аталатын тұрақты микроскопиялық қара
құрдымдар пайда болуы мүмкін. Бірақ
кванттық қара құрдымдар бар болса да,
олардың жұмыс істеу уақыты өте аз, оларды
тікелей табу өте қиын. Қара
құрдымдар туралы ойлаған кезде, әдетте
ғарыш кемелерін немесе тіпті жұлдыздарды
толығымен жұтуға қабілетті құбыжық деп
білеміз. Алайда, ең қуатты үдеткіштерде
пайда болуы мүмкін құрдымдарда бар,
мысалы, Женева орталығындағы үлкен
адрон коллйдерлері астрофизикалық
сусиырлардың алыс туысы болып табылады.
Бұл қарапайым бөлшектермен тең
микроскопиялық құрдымдар. Олар
жұлдыздардың кесектерін жұтуға,
галактиканы басқаруға немесе біздің
планетамызға қауіп төндіруге қауқарсыз.
Бірақ белгілі бір мағынада бұл құрдымдардың
қасиеттері қызық болып келеді, кванттық
әсерлердің арқасында тез буланып, көз
тартар жарық шамдарға айналады. Кез
келген нысан қара құрдымға тап болып,
қарапайым бөлшектерге бөлінеді. Бұл
процесс кез келген элементар материямен
кванттық генераторлардың әсерінен бір
нүктеде фокусталғанда және шексіз
қуатқа жеткенде, сондай-ақ кванттық
қара құрдымдардың әсерінен болады. Қара
құрдымға объект қаншалықты жақындаса
ол соншалықты жоғары магнитті кеңістікке
жабысып қалады. Кванттық қара құрдым
әсерінен және олардың кванттық
гравитациясы әсерінен объектіні
атомдарға дейін ыдыратып
жібереді. Қара құрдымдардың
кішкентай болуы мүмкін екеніндігіне
көз жеткізу үшін, Стивен Хокингтің бұл
жағдайда кванттық әсерлердің пайда
болуы жайындағы пікірін қарастырсақ
болады. 1974 жылы ол қара құрдымдар
бөлшектерді жұтып қана қоймай, оларды
ішуге де қабілетті деген қорытындыға
келді. Хокинг құрдым қыздырылған пеш
сияқты жылу сәулесін шығарады деп
болжады және температура құрдым массасына
пропорционал деп тұжырымдады. Сондықтан
мұндай құрдымдар зерттеушілердің қолына
кеңістік пен уақыт қалай біріктірілгенін,
қосымша көрінбейтін кеңістіктік өлшемдер
бар-жоғын түсіну үшін мүмкіндік бере
алды. Қара құрдымдарды зерттеу және
бақылау мәселелері өте көп, бірақ басты
қиындық оларды табу болып табылады.
Жарық гравитацияны еңсеруі мүмкін емес,
ол дегеніміз мұндай массасы өте көп
дене көрінбей қала береді. Сонымен,
«Хаббл» қазіргі заманның ең қуатты
телескопы «аса массивті қара құрдымды»
көрсе де, онда шын мәнінде ол құрдымның
бар екендігін астрофизиктер ғана түсіне
алады. Жұлдызды эволюция теориясы
біздің галактиканың 12 млрд жыл ішінде
шамамен 100 млрд. жұлдыздар, коллапс
нәтижесінде, ең массиві бірнеше ондаған
миллион қара құрдым пайда болуы керек
еді. Қазіргі уақытта көріну аймағында
200 - ге жуық нысан-қара құрдым болуға
үміткер, бірақ бұл қара құрдым деп айтуға
болатын бірде-бір нысан жоқ. Қара
құрдым физикалық объект ретінде өте
қызықты және ерекше қасиеттерге ие,
бірақ осы қасиеттердің басым көпшілігі
тікелей жақындықта және оқиғалардың
көкжиегінен көрінеді. Алыстағы бақылаушы
үшін олар қол жетімді емес және анықтау
белгілері арқылы бақылаушыны қызықтыра
қоймайды. Ғалымдар қара құрдымдарды
жанама белгілері бойынша, яғни жақын
орналасқан объектілердің қалыпты
сипаттамаларын бұрмалау бойынша іздейді,
мысалы, кейбір қос жұлдыздардың арасында,
олардың бірі - қара құрдым. Қара құрдым
ерекше қасиеттерден тұрады және басқа
да белгілер бар, сонда да оны табу үшін
айтарлықтай қиындық тудырады. Қара
құрдымдарды анықтау үшін астрономдар
қолданатын әдістерді қарастырайық.
Қара құрдымдар көрші жұлдыздың жұлдызды
заты немесе қара құрдым қозғалатын газ
бұлтынан табуға болады, ол қоршаған
материяны өзіне тартады. Бұл жағдайда
көрінетін зат, айналасында аккрециялық
диск пайда болатын массивті объектіге
тартыла бастайды. Яғни тез қыздырылған
материяның дискі. Кейбір жағдайларда
материяның қара құрдымының айналатын
ортасы қара құрдымды тығыз жабуы мүмкін,
сол арқылы үлкен жарқырайтын сфераны
көрнекі түрде қалыптастырады. Гравитациялық
қозу әдісі
- қоршаған денеге гравитациялық әсері
бойынша қара құрдымның болуын анықтауға
мүмкіндік береді. Мысалы, егер бір
планетаның басқа бір жұлдыз орбитасының
траекториясына сай келмесе, қозғалысы
бұзылған жағдайда, ол планетаның жанында
жоғары массивті нысан бар болуы мүмкін,
яғни ол планетаның қозғалыс траекториясына
өз әсерін тигізбей қоймайды. Бұл өте
қарапайым жағдай, бұл әдіспен тек төмен
массивті нысандарды анықтауға болады.
Қара құрдымдар үлкен массивті газ
бұлттарын траекториясынан бұза
алмайды. Қара құрдымдарды анықтауға
мүмкіндік беретін құбылыстардың бірі
- гравитациялық линзалау.
Қара құрдым шекарасының жанында өтіп
жатқан жарық, құрдымға қарай бұрмалана
түскенде керемет әдемі картина іспеттес.
Осы арқылы қара құрдымдар жарық өте көп
шоғырланған аймақтарда болады, астраномдар
қара құрдымдарды осындай аймақтардан
іздейді.
Ақ құрдым
Б
ұған
дейiн ғылымда ғарышта қара құрдымның
бар екенi белгiлi болса, ендi ғалымдар
оған антипод «ақ құрдым» да бар
екенін анықтапты. Қара құрдым – ғарыштағы
гравитациялық тартылысы күштi кеңiстiк
аумағы. Қара ойықтан ешбiр дене шыға
алмаса, ақ құрдым керiсiнше, ештеңе ене
алмайды. Егер бұрын ақ құрдым теория
жүзiнде ғана айтылып келсе, ендi ғалымдар
оның шын мәнiнде ғарышта бар екенiне көз
жеткiзген. Израильдiк астрофизиктер
Алон Реттер мен Шломо Хеллер 2006 жылғы
GRB 060614 гамма-жарқылы ақ құрдым әсерiнен
пайда болды деп есептейдi. GRB 060614 Жерден
1,6 миллион жыл қашықтықтағы Үндiс
шоқжұлдызында орналасқан. 2006 жылдың 14
маусымында жарқ еткен жарқыл ұзақ уақыт
бойы жарық шығарып тұрған. Сондықтан
астономдар жарқылдың нақты қайда пайда
болғанын дәл анықтаған. Ғалымдар
гамма-жарқылдың екi-ақ түрiн бiледi: ұзақ
және қысқа. Бұған дейiн ғалымдар ұзақ
гамма-жарқылдар алып жұлдыздардың
коллапсы нәтижесiнде туып, Қара құрдым
айналады, ал қысқа гамма-жарқылдар
екi нейтрон жұлдыз немесе нейтрон
жұлдыздары мен қара құрдым қосылуы
нәтижесiнде туады да, тағы да қара
құрдымға айналады деп келген. Бiрақ бұл
жолғы жарқыл бақандай 102 секундқа
созылған. Әдетте мұндай ұзақ жарқылдың
арқасында жаңа материя пайда болуы
тиiс. Алайда GRB 060614 нәтижесiнде ештеңе
пайда болмаған. Ғалымдар осы кезде
бәлкiм, жарқылдың нәтижесiнде Қара құрдым
туған шығар дедi де қойды. Бiрақ бiраз
уақыт өткен соң Реттер мен Хеллер мұның
қыр-сырын ашыпты. Астрофизиктер қара
құрдым заттардың атқылап шығуы нәтижесiнде
ақ құрдым пайда болады деген қорытынды
шығарды. Қайсыбiр болжамдарға қарағанда,
ақ құрдым – қара құрдымның терiс жағы.
Ақ және қара құрдымдар бұл туннельге
кiрiп-шығатын есiктер. Туннельдiң бiр басы
шаңсорғыш тәрiздi материяның барлық
бөлшегiн өзiне тартып алады да, екiншi
жағы оны сыртқа шығарады. Ойықтар Ғаламда
бiр-бiрiнен алшақ жатқан бөлiктердi
жалғастыруы мүмкiн. Кейбiр ғалымдар осы
құрдым ойықтары арқылы миллиондаған
жылдарға созылған қашықтықтарға немесе
өзге уақыт өлшемiне оп-оңай өтуге болады
деп есептейдi. Егер бұлай болатын болса,
онда өркениетi бiзден көш iлгерi бөгде
ғаламшарлықтар әлемде жүрiп-тұру
үшiн осы туннельдердi пайдалануы мүмкiн
деп те пайымдайды.
Қорытынды
Қорытындылай келе, бүгінгі күні ғалымдардың бірде-бір болжамдары дәлелденбеген. Көптеген адамдар қара құрдымға түскен материя ғаламнан жоғалады және біздің немесе басқа да әлемнің бір жерінде қайтадан «атып шығады» деп санайды. Басқалары қара құрдым «уақытша портал» сияқты болуы мүмкін деп болжайды, ол арқылы дүние жүзін бір сәтке жылжытуға немесе жалпы өткенге саяхат жасауға болады деп ойлайды. Қара құрдым табиғатының бірнеше қызықты және өзгеше ерекшеліктерін атап өтуге болады: Оның үш параметрі: масса, электр заряды және импульс моменті. Бұл дене сипаттамаларының осындай аз санының нәтижесінде, теорема "шаш болмауы туралы теорема" деп аталады. Осыдан, сондай-ақ "қара құрдымда шаш жоқ" деген сөз пайда болды. Қара құрдымда жұтылған денелер үшін уақыт сыртқы бақылаушыға қарағанда айтарлықтай баяу жүреді. Сонымен қатар, сіңірілген денелер қара құрдым ішінде айтарлықтай созылады. Бұл заттарды созылған спагеттиге ұқсата аламыз. Әлемнің қара құрдымтерінің жалпы санын есептеу мүмкін емес. Әрбір галактиканың ортасында осы галактиканы ұстап тұратын қара ойығы бар. Бұл өте массивті қара құрдымдар, яғни олардың массасы миллиондаған, кейде миллиардтаған күн массасынан, ал кейбір жағдайларда тіпті одан да көп массаға ие. Теориялық тұрғыда қарасақ қысу күші өте жоғары кез-келген объекті қара құрдым бола алады . Нысан неғұрлым тығыз болса, соғұрлым күшті гравитациялық өрісі болады. Жер де өз кезегінде оның массасын жаңғақ тәріздес дене басқаратын болса қара құрдым бола алар еді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Черепащук А.М. «Черные дыры во Вселенной» Издательство «Век 2», 2006 г.
Хокинг С. «Черные дыры и молодые вселенные», АСТ, 2017 г.
Веб сайт «Мир знаний» http://mir-znaniy.com
Веб сайт «Light-Science.ru» http://light-science.ru
Веб сайт «Научно-популярный журнал Познавайка» http://www.poznavayka.org
Веб сайт «Академик» http://dic.academic.ru
NASA. Astronomy 21 century (author V.G.Sydrin). V.L.Ginzburg Theoretical Physics
Bhat, Manjiri ; Dhurandhar, Sanjeev & Dadhich, Naresh "Energetics of the Kerr-Newman Black Hole by the Penrose Process" қаңтар 10, 1985
Astronomers Measure Most Massive, Most Unusual Black Hole McDonald Observatory, University of Texas at Austin. Тексерілді, 28 қараша 2012.
Жас Алаш №46 (15608) 14 маусым, сейсенбі 2011 http://zhasalash.kz/mbm/4765.html , кей ұғымдар ауыстырылды.
BBC телеканалы «Қара құрдым» бейнежазбасы
Черная Дыра (Фильм National Geographic)
Гигантская Черная Дыра Monster Black Hole, Science & Technology ютуб каналы.
Гигантская черная дыра, People & Blogs ютуб каналы

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген