Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті

“Философия және саясаттану” факультеті

“Әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс” кафедрасы

РЕФЕРАТ

Тақырыбы:”Қарттарға әлеуметтік қызмет көрсетуде цифық технологияларды қолдану”

Орындаған: Сарсенгалиев М.

Тексерген: Авсыдыкова К.

Алматы 2025 ж.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда технологиялық даму қарқыны адамның күнделікті өмірінің барлық саласына әсер етуде. Соңғы жылдары цифрландыру үрдісі денсаулық сақтау, білім беру, қаржы және әлеуметтік қамсыздандыру салаларына терең еніп, халыққа қызмет көрсетудің тиімділігін арттырды. Әсіресе, қарт адамдарға әлеуметтік қызмет көрсету жүйесінде цифрлық технологиялардың рөлі ерекше маңызды.

Қартаю–табиғи әрі әлеуметтік процесс. Алайда қазіргі таңда демографиялық қартаю бүкіл әлемде, соның ішінде Қазақстанда да маңызды әлеуметтік мәселелердің біріне айналды. Егде жастағы адамдардың санының артуы әлеуметтік қорғау жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Қарт адамдардың көпшілігі денсаулығына байланысты және экономикалық тұрғыдан көмекке зәру, сондықтан мемлекет тарапынан әлеуметтік қолдау мен қамқорлық аса қажет. Дегенмен дәстүрлі әлеуметтік қызмет көрсету әдістері (үйге барып көмек көрсету, қағаз түріндегі есеп жүргізу, офлайн қабылдау) қазір заман талабына сай болмай қалды. Өйткені олар көп уақыт пен ресурс талап етеді және шалғай ауылдарда қолжетімсіз болуы мүмкін. Осындай жағдайда цифрлық технологиялар - әлеуметтік саланы жаңғыртудың басты тетігіне айналып отыр.

Цифрландыру арқылы қарттарға көрсетілетін әлеуметтік көмек түрлері мен сапасын жақсартуға, қызмет көрсету жылдамдығын арттыруға, әрбір адамның жеке жағдайына бейімделген қолдау көрсетуге мүмкіндік туады. Сонымен қатар цифрлық шешімдер қарт адамдардың қоғаммен байланысын нығайтып, оқшаулану мен жалғыздық мәселесін азайтады.

Осы рефераттың мақсаты – қарттарға әлеуметтік қызмет көрсетуде цифрлық технологияларды қолданудың мүмкіндіктерін, маңызын, қазіргі тәжірибесін және болашағын талдау болып табылады.

Зерттеу міндеттері:

• қарт адамдарға әлеуметтік қызмет көрсетудің қазіргі жағдайын сипаттау;

• цифрлық технологиялардың әлеуметтік саладағы рөлін анықтау;

• қарттарға көмек көрсетуде қолданылатын заманауи цифрлық құралдарды талдау;

• туындайтын мәселелер мен оларды шешу жолдарын ұсыну.

Негізгі бөлім

Қарттарға әлеуметтік қызмет көрсетудің қазіргі жағдайы

Қазіргі таңда Қазақстанда қарт адамдардың әлеуметтік жағдайы мемлекет назарындағы өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Ел халқының өмір сүру ұзақтығының артуымен қатар, егде жастағы адамдардың үлесі де көбейіп келеді. ҚР Ұлттық статистика бюросының 2024 жылғы мәліметі бойынша, 60 жастан асқан азаматтар ел халқының шамамен 12,3%-ын құрайды. Олардың басым бөлігі – ауылдық жерлердің тұрғындары. Бұл санның өсуі әлеуметтік қызмет көрсетудің жаңа формалары мен тиімді тетіктерін қажет етеді.

Қарт адамдарға әлеуметтік қызмет көрсету - бұл тек материалдық қолдау ғана емес, сонымен қатар олардың өмір сапасын арттыру, қоғам өміріне бейімделуіне жағдай жасау, жалғыздық пен оқшауланудың алдын алу. Мұндай қызметтерге тұрмыстық көмек, медициналық бақылау, психологиялық және құқықтық қолдау, мәдени және бос уақытты ұйымдастыру кіреді.

Дәстүрлі жүйеде әлеуметтік қызметкерлер қарт адамдарға тікелей барып, қажетті көмекті қолмен, қағаз түрінде рәсімдеп көрсетеді. Алайда мұндай тәсіл көп жағдайда уақытты көп алады және шалғай ауылдарда немесе инфрақұрылымы нашар аймақтарда тиімді болмайды. Осыған байланысты мемлекет пен жергілікті ұйымдар әлеуметтік салаға цифрлық технологияларды белсенді енгізіп, қызмет көрсету жүйесін жаңғыртуға бет бұрды.

Мемлекеттік бағдарламалар:

Қазақстанда цифрлық трансформация бағытындағы басты құжат – «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы (2018–2025). Бұл бағдарлама әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету салаларын толық цифрландыруды көздейді. Нәтижесінде, көптеген қызметтер онлайн форматқа көшіп, қарт адамдар да электронды үкімет арқылы өз өтініштерін бере алатын деңгейге жетті.

Сонымен қатар, 2023 жылдан бастап әлеуметтік қызмет көрсету жүйесінде «Бірыңғай әлеуметтік терезе» платформасы енгізілді. Ол арқылы әлеуметтік қызметкерлер мен қарттар арасындағы байланыс жеңілдеді, қызмет түрлері автоматты түрде тіркеліп, деректер базасында сақталады.

Осы өзгерістер әлеуметтік қызмет сапасын арттырумен қатар, қарт адамдардың мемлекетпен байланысын жаңа деңгейге көтеріп отыр.

Цифрлық технологиялардың әлеуметтік саладағы рөлі

Цифрлық технологиялар әлеуметтік қызмет көрсету саласында бірқатар маңызды функцияларды атқарады. Олардың басты мақсаты – қызмет көрсету сапасын арттыру, қолжетімділікті кеңейту және уақыт үнемдеу.

1) Электрондық деректер базасы

Қарт адамдарға қатысты әлеуметтік және медициналық ақпараттар бір жүйеге біріктіріліп, цифрлық форматта сақталады. Бұл қызметкерлерге әрбір азаматтың жағдайын қашықтан бақылап, жеке көмек түрлерін жоспарлауға мүмкіндік береді.

Мысалы, Social.gov.kz порталы әлеуметтік қызмет алушылардың жеке картотекасын жүргізуге арналған. Бұл жүйе арқылы әлеуметтік қызметкерлер нақты деректерге сүйеніп шешім қабылдайды.

2) Телемедицина және онлайн кеңес беру

Қарт адамдардың көпшілігі денсаулық жағдайына байланысты үйден шығуға қиналады. Сол себепті телемедицина жүйесі олардың дәрігермен онлайн кеңесуіне мүмкіндік береді. Бұл әдіс әсіресе ауылдық жерлерде тиімді, себебі дәрігерлер жетіспейтін өңірлерде қарттар уақытылы кеңес пен ем қабылдай алады.

Мысалы, «DamuMed», «MedElement» қосымшалары арқылы дәрігерге жазылу, анализ нәтижелерін көру және емдеу ұсыныстарын алу қызметтері қолжетімді.

3) Мобильді қосымшалар мен Smart құрылғылар

Қазіргі таңда қарттарға арналған арнайы мобильді қосымшалар бар. Мысалы, дәрі ішу уақытын еске салатын, жүрек соғысын бақылайтын, төтенше жағдайда сигнал беретін құрылғылар кеңінен қолданыла бастады.

Smart-технологиялар («ақылды үй» жүйесі) қарт адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді: қозғалыс сенсорлары, газ және су ағып кету детекторлары, дабыл батырмалары сынды құрылғылар қарт адамға қауіп төнген жағдайда туыстарына немесе әлеуметтік қызметке хабар береді.

4) Онлайн қызметтер мен электронды өтініштер

Қазір қарт адамдарға зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерді алу үшін egov.kz порталы арқылы өтініш беруге болады. Бұл қағазбастылықты азайтып, адам факторын төмендетеді.

Бұрын апталап жүріп шешілетін мәселелер қазір бірнеше минутта онлайн шешіледі.

Қарттарға көмек көрсетуде цифрлық құралдарды пайдалану тәжірибесі

Қазақстанда цифрландыру процесі қарқынды жүріп жатыр және әлеуметтік сала да бұл өзгерістердің бел ортасында. Төменде цифрлық технологияларды пайдалану тәжірибесіне нақты мысалдар келтірілген:

1. Egov.kz және Social.gov.kz порталы - қарт адамдарға әлеуметтік жәрдемақы, зейнетақы, тұрғын үй көмегі, жеңілдіктер алу қызметтерін онлайн рәсімдеуге мүмкіндік береді.

2. «Е-Halyk» ақпараттық жүйесі - әлеуметтік қызметкерлерге өз аймағындағы қарт адамдардың деректерін көруге, жоспарлы көмек түрлерін белгілеп, есеп жүргізуге жағдай жасайды.

3. Мобильді әлеуметтік қызмет топтары — шалғай ауылдарға барып, қажетті көмек түрлерін ұсынады. Олар мобильді құрылғылар арқылы деректерді бірден базаға енгізеді.

4. «Цифрлық волонтер» жобасы — жастар қарт адамдарға смартфон мен интернет қолдануды үйретеді. Бұл бастама цифрлық сауаттылықты арттыруға және ұрпақтар арасындағы байланыс орнатуға септігін тигізеді.

5. Телемедицина кабинеттері - облыстар мен ауылдарда ашылып, дәрігер мен науқас арасында бейнеқоңырау арқылы кеңес алу жүйесін енгізді.

Мұндай тәжірибелердің нәтижесінде қарт адамдардың әлеуметтік өмірге қатысу деңгейі артып, олардың жалғыздық пен оқшаулану сезімі азаяды.

Мәселелер мен жетілдіру жолдары

Цифрландырудың артықшылықтарымен қатар, белгілі қиындықтар да бар.

Біріншіден, қарт адамдардың басым бөлігі технологияны қолдануға қиналады. Смартфон немесе компьютермен жұмыс істеу, интернетті пайдалану дағдыларының жетіспеуі цифрлық қызметтерді толық пайдалануға кедергі келтіреді.

Екіншіден, ауылдық жерлерде интернеттің әлсіздігі мен жабдықтардың жетіспеуі үлкен проблема болып отыр. Көптеген аймақтарда байланыс сапасы төмен болғандықтан, телемедицина мен онлайн қызмет толық іске аспайды.

Үшіншіден, ақпараттық қауіпсіздік мәселесі маңызды. Қарт адамдар жеке деректерін алаяқтық жолмен пайдалану қаупіне жиі ұшырайды.

Мәселелерді шешу үшін келесі шаралар ұсынылады:

• Қарттарға арналған цифрлық сауаттылық курстарын ұйымдастыру;

• Ауылдық интернет инфрақұрылымын жетілдіру;

• Әлеуметтік қызметкерлерді IT бағытында қайта даярлау;

• Қауіпсіздік пен құпиялылық стандарттарын күшейту;

• Жастар волонтерлерін тарту арқылы қарттарға цифрлық көмек көрсету мәдениетін қалыптастыру.

Қорытынды

Қорытындылай келе, қарт адамдарға әлеуметтік қызмет көрсетуде цифрлық технологияларды енгізу - уақыт талабы. Бүгінгі таңда бұл бағыт әлеуметтік саясаттың маңызды стратегиялық бағытына айналды. Цифрлық шешімдер қарт адамдардың өмір сапасын арттыруға, әлеуметтік оқшауланудан арылтуға және қоғам өміріне белсенді қатысуына жағдай жасайды.

Қазақстанда цифрландыру саласында айтарлықтай ілгерілеу бар. Egov.kz, Social.gov.kz сияқты электронды платформалар, DamuMed және MedElement сияқты мобильді қосымшалар, телемедицина кабинеттері мен мобильді әлеуметтік топтар — осының айғағы. Бұл қызметтер шалғай ауылдағы немесе денсаулығы шектеулі қарт адамдарға көмек көрсету ісін жеңілдетеді. Алайда, цифрлық қызметтерді енгізу тек техникалық өзгеріс емес, сонымен қатар әлеуметтік мәдени өзгеріс. Қарт адамдардың көпшілігі смартфон, компьютер, интернет жүйелерін қолдануға қиналады. Сондықтан цифрлық сауаттылықты арттыру бағдарламаларын дамыту — басты басымдықтардың бірі болуы тиіс. Сонымен қатар, интернет инфрақұрылымын ауылдық жерлерде жетілдіру, ақпараттық қауіпсіздік деңгейін көтеру, әлеуметтік қызметкерлерді IT саласында оқыту – табысты цифрландырудың маңызды шарты.

Болашақта қарттарға көрсетілетін әлеуметтік қызмет жүйесі гибридті форматқа, яғни дәстүрлі және цифрлық тәсілдердің үйлесіміне негізделуі керек. Бұл модель қарт адамдардың физикалық және психологиялық ерекшеліктерін ескеріп, олардың қажеттіліктерін барынша тиімді қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Сондықтан да, цифрлық технологиялар тек техникалық құрал емес — ол қарт адамдарға деген қамқорлықтың жаңа формасы, олардың лайықты өмір сүруіне, қоғамнан шет қалмауына бағытталған ізгі қадам.