Қазақ хандығы барлық сыныптар

Qazaq khandygy
LET’S TALK ABOUT

“Қазақ ” атауының шығу төркініне қатысты бірнеше теория
бар. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, “қазақ” сөзі ежелгі
түркі тілдерінде “еркін” , “тәуелсіз” деген мағынаны білдіреді.
Бұл халықтың еркін, тәуелсіз өмір сүруге ұмтылысын
бейнелейтін атау болуы мүмкін. Сондай ақ, “қазақ” сөзінің
“қас” ( нағыз, шынайы) және “сақ” (ежелгі сақ тайпаларының
атауы) деген екі сөзден құралған деген тұжырымдар бар

Қазақ хандығының қалыптасуы XV ғасырдың орта шенінде
Жәнібек пен Керей хандардың басшылығымен Шу мен Талас
өзендерінің бойында орын алды. Қазақ хандығының құрылуы
Алтын Орда ыдырап, Дешті Қыпшақ аумағындағы саяси
тұрақсыздық кезінде басталды.Бұл процесс Жәнібек пен
Керейдің халықты бастап көшіп, Моғолстан жеріне қоныс
аударуынан басталып, 1465-1466 жылдары Қазақ хандығының
негізі қаланды

Құрылу кезеңі (XV ғасырдың орта шені)
Күшейген кезеңі (XVI ғасыр)
Дағдарыс кезеңі (XVII ғасырдың ортасы)
Құлдырау және Ресейге қосылу кезеңі (XVIII ғасырдың соңы - XIX
ғасырдың басы).

XVI ғасырдың басында Қазақ хандығы елеулі түрде күшейіп,
Орталық Азиядағы маңызды саяси күшке айналды. Қасым хан
тұсында хандықтың шекаралары кеңейіп, халқының саны
миллионға жетті. Әлеуметтік құрылымы көшпелі мал
шаруашылығына негізделген хандықтың негізгі байлығы мал
болды.
Сауда керуендері арқылы Орта Азия елдерімен экономикалық
байланыстар дамыды. Саяси жағынан хандық ішкі бірлікті
нығайтып, көршілес мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар
орнатты

XVI ғасырдың екінші жартысында Қазақ хандығын Хақназар
хан басқарды. Бұл кезеңде хандықтың саяси жағдайы
біршама тұрақталды. Хақназар хан Мәскеу мемлекетімен
және Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынастарды
нығайтып, дипломатиялық одақтар құрды.
Дегенмен, сол кезеңде ойраттармен, ноғайлармен және
башқұрттармен шекаралық қақтығыстар жалғасып отырды.
Хандық ішіндегі ру-тайпалық бөліністер де белгілі бір
қиындықтар тудырды.

XVII ғасыр — Қазақ хандығы тарихында маңызды
кезеңдердің бірі. Бұл кезеңде хандық ішкі-сыртқы саяси
күрестерге, жоңғарлармен соғыстарға және ел ішіндегі
әлеуметтік-экономикалық мәселелерге тап болды.

Есім ханның билігі (1598–1628):
Жәңгір ханның билігі (1628–1652):
Есім ханның билігі Қазақ
хандығының күшеюімен және ішкі
бірлікті қалпына келтірумен есте
қалды. Ол өз дәуірінде “Есім ханның
ескі жолы” деп аталған заңдар
жүйесін енгізді, бұл заңдар
хандықтың басқару жүйесін ретке
келтіріп, қоғамдағы тәртіпті
нығайтты. Есім хан көрші
мемлекеттермен, әсіресе Бұхар
хандығымен күрес жүргізіп, өз билігін
нығайтуға тырысты.
Есім ханнан кейін Жәңгір хан билікке
келді. Оның билік кезеңі
жоңғарлармен үздіксіз соғыстармен
байланысты болды. Қазақтар мен
жоңғарлар арасындағы шайқастар жиі
орын алып, елдің шығыс шекаралары
қауіп астында қалды. 1643 жылы болған
Орбұлақ шайқасы Жәңгір ханның ең
маңызды жеңістерінің бірі болды. Бұл
шайқаста Жәңгір хан аз ғана әскерімен
жоңғарларға қарсы тұрып, оларға
айтарлықтай шығын келтірді.

Тәуке ханның билікке келуі Қазақ хандығының ішкі және
сыртқы саясатында жаңа кезеңнің басталуымен
ерекшеленді. Ол ел ішіндегі бірлікті нығайтып, үш жүзді бір
орталыққа бағындырды. Тәуке ханның билігі тұсында “Жеті
жарғы” заңдар жиынтығы қабылданды, бұл заңдар
қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға және хандықты
күшейтуге бағытталды. Тәуке ханның тұсында Қазақ
хандығы Орталық Азиядағы негізгі саяси күшке айналды. Ол
көрші мемлекеттермен дипломатиялық қарым-
қатынастарды реттеп, жоңғарлармен күресті жалғастырды.

XVII ғасырдың екінші жартысында жоңғарлар күшейіп, қазақ
жеріне жиі шабуылдар жасай бастады. Жоңғарлардан
қорғану үшін қазақтар арасындағы бірлік маңызды болды,
алайда руаралық жанжалдар мен ішкі қақтығыстар
жоңғарларға қарсы күресті әлсіретті. Бұл кезеңде Қазақ
хандығы үшін жоңғарлардың басқыншылық әрекеттері
үлкен қауіп төндірді.