Қазақ жүздерінің шығуы, этникалық құрамы

Ғалымдар

Еңбектері мен пікірлері

Көптеген ғалымдар

«қазақ» сөзінің шығу тегін б.з.д. VII-IV ғасырларда өмір сүрген сақ тайпаларының атымен, «сақ», «каспи», «қас», «қаз», «хаз», «аз», «қасақ» деген тайпа аттарымен байланыстырады.

Академик Н.Я.мар мен чех ғалымы Б.Грозный. Бұл пікірді академик Ә.Х.Марғұлан, тарихшы Ш.Ақынжанов, жазушы С.Мұқанов, т.б. қолдайды.

«қазақ» атауының төркіні «қасақ»» «көсек» сөздері дейді.

Академик Ә.Х.Марғұлан

Хазарлар арасында қазар-ұғ, берішлік деген екі ірі тайпаның болғанын айтады.

А.Н.Бернштам

«қазақ» сөзі кас-пи мен сақ тайпасының бірігуінен тайда болған деп тұжырымдайды.

Зерттеуші А.Әбдірахманов

«қазақ» сөзінің төркіні қаз және оғ (оқ) деген екі сөздің қосылуынан жазылған: оғ-көне түркі тілінде ру, тайпа дегенді білдіреді. Қазоғ (оқ)-қаз тайпалары деген ұғымды білдіреді.

Б.з.д. ІІ ғасырда қытай тарихшысы Бань Гуд

«Хан» кітабында ортаазиялық халықтардың ішінде «се» немесе «сай» атты халықтың болғандығын жазған

Шығыстанушы ғалым В.В.Григорьев

Қытай транскрипциясы бойынша «се» мен «сай» сөздерінің сақтар екендігін дәлелдеген

Қытай деректерінде

Бұл тайпалардың Монғолияның алыс түкпірінен Әмудария мен Сырдария бойында өмір сүргенін көрсетеді.

Б.з. ІІ ғасыры Жуңғоның тарихи дерегінде

Каспий және Арал теңіздерінің аймағында өмір сүрген «хаса», «каса» (қазақ) тайпалары туралы жазылған

А.А.Семенов

Арба немесе үймені қыпшақтар пайдаланған, кейбір ғылыми пікірлерде «хазар» мен «қазақ» сөздерінің төркіні бір дейді. Оған «қаз», «қас» деген сөздердің шығуын дәлел етеді.

XVI ғасырда өмір сүрген ибн Рузбихан

«Бұхар қонағы» атты шежіресінде қазақтар арба үстінде адам таңғалатын қазақ үйлерін тіккен, сондықтан қазақ сөзінің шығуы да қасағ атауының шығу төркініне жат емес

Академик В.В.Радлов

«Қазақ» сөзінің мағынасы тәуелсіз, ерікті адамдар деп жазады.

А.А.Самойлович, Ш.Құдайбердиев

«қазақ» сөзінің мағынасы өз алдына ел болып, еркін жүрген халық деп жазады.

Ш.Ш.Уалиханов

«қазақ» өте қадірлі сөз, күшті, мықты, шабытты дегенді білдіреді дейді.

Т.Жанұзақогв

«қазақ» сөзінің бірінші бөлігі-«қаз», «қас»- Орал, Алтай, Кавказ, т.б. түркі тілдер тобында «еркін», «ер», «жігіт», «кісі» деген мағынаны білдіретінін дәлелдеген.

Н.Мыңжанұлы

Атақты «Алтын тас» кітаптарын «Күлтегін», «Тоныкөк» түркі жазуларында кездесетін «қазғану», «қазғандүк», «қазған тұтқын», «қазғанмасар» деген етістіктер «қажырлы қайрат жұмсау», «күресу», «талпыну» «еркіндікке ұмтылу», «ерлік істеу», «табысқа қол жеткізу» деген мағынада деп түсіндіреді.

М.Х.Дулати

Жәнібек пен Керей өздерінің еркіндіктері үшін күресіп, жеке ел болуға талпынған кезде қазақ деген ат танылған дейді.

«Жүз»

сөзі

Арабтың бір нәрсенің «басты бөлігі» немесе бір нәрсенің «тармағы» деген ұғымды білдіреді.

Сөзінің сандық жүзбен салыстырып зерттеуін ұйғарады.

Адамның жүзімен байланыстырып, «бір жағы», «жүзі» деген ұғыммен салыстырады.

С.А.Аманжолов: «Жүздер Х-ХІІ ғасырарды пайда болды»,-дейді.

Этнолог ғалым Н.А.Аристов: «Қазақ жүздері жоңғар шапқыншылығы кезінде пайда болды»,-дейді.