жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚАЗАҚ СЫНЫПТАРЫНДА ОРЫС ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ
ҚАЗАҚ СЫНЫПТАРЫНДА ОРЫС ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ
Кіріспе
Қазіргі білім беру жүйесінде бірнеше тілді меңгеру оқушының жан-жақты дамуына, дүниетанымының кеңеюіне және қоғамда еркін қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді. Қазақстан жағдайында орыс тілін оқыту оқушылардың тілдік құзыреттілігін қалыптастырумен қатар, олардың түрлі ақпарат көздерін пайдалануына, мәдениетаралық байланысты түсінуіне және білім алу мүмкіндіктерін кеңейтуіне ықпал етеді.
Қазақ сыныптарында орыс тілін оқытудың өзіндік ерекшеліктері бар. Оқушылардың басым бөлігі күнделікті қарым-қатынаста қазақ тілін қолданатындықтан, орыс тілінде сөйлеу тәжірибесі әртүрлі деңгейде болуы мүмкін. Кейбір оқушылар сөздерді түсінгенімен, өз ойын еркін жеткізуге қиналады. Ал кейбіреулері грамматикалық ережелерді білсе де, оларды ауызша сөйлеуде қолдануда қиындықтарға кездеседі.
Сондықтан мұғалімнің басты міндеті – оқушыға тілдік ережелерді үйретумен шектелмей, сол білімді нақты қарым-қатынас жағдайында қолдануға үйрету. Ол үшін сабақта оқушының белсенді әрекетіне, тәжірибелік тапсырмаларға және жүйелі тілдік жаттығуларға басымдық берілуі қажет.
Тақырыптың өзектілігі
Қазақ сыныптарында орыс тілін оқыту барысында оқушылардың сөздік қорының жеткіліксіздігі, сөйлеуге деген сенімсіздігі, грамматикалық құрылымдарды қолданудағы қателері және орыс тілінде сөйлесу тәжірибесінің аздығы сияқты қиындықтар кездесуі мүмкін.
Мұндай жағдайда оқыту әдістерін оқушылардың қажеттілігіне қарай түрлендіру маңызды. Сабақ мазмұны өмірлік жағдаяттармен байланыстырылып, оқушылардың тілдік білімін күнделікті қарым-қатынаста қолдануына мүмкіндік берілуі керек.
Тақырыптың өзектілігі – қазақ сыныптарында орыс тілін оқытудың нәтижелілігін арттыру, оқушылардың тіл үйренуге деген қызығушылығын қалыптастыру және олардың коммуникативтік құзыреттілігін дамыту қажеттілігімен байланысты.
Мақсаты
Қазақ сыныптарында орыс тілін оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерін анықтау, оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту жолдарын көрсету және білім сапасын арттыруға бағытталған тәжірибелік ұсыныстар ұсыну.
Негізгі бөлім
1. Коммуникативтік әдіс – тіл үйретудің негізгі бағыты
Орыс тілін оқытуда коммуникативтік әдістің маңызы ерекше. Бұл әдіс оқушыны тілді ереже ретінде ғана меңгеруге емес, оны қарым-қатынас құралы ретінде пайдалануға бағыттайды.
Сабақта оқушылардың бір-бірімен сөйлесуіне, сұрақ қоюына, жауап беруіне және өз пікірін білдіруіне жағдай жасау қажет. Мысалы, «Моя семья», «Моя школа», «Моё хобби», «Мой родной край» тақырыптарында жұптық диалогтер ұйымдастыруға болады.
Мұғалім оқушыларға дайын үлгілер ұсынып, біртіндеп өздігінен сөйлеуге бағыттайды.
Мысалы:
– Как тебя зовут?
– Где ты учишься?
– Что ты любишь делать в свободное время?
– Почему тебе нравится этот предмет?
Осындай қарапайым сұхбаттар арқылы оқушылар сөйлем құрауға, сұрақ қоюға және жауап беруге дағдыланады. Тапсырмалар біртіндеп күрделендіріліп, оқушылардың өздігінен сөйлеуіне көбірек мүмкіндік беріледі.
2. Сөздік қорды жүйелі дамыту
Қазақ сыныптарында орыс тілін меңгертудің маңызды шарттарының бірі – сөздік қорды тұрақты түрде байыту. Жаңа сөздерді жеке-жеке жаттаудан гөрі, оларды белгілі бір тақырып аясында, сөйлем ішінде және нақты жағдаяттарда қолдану тиімді.
Сөздік жұмысты ұйымдастыруда мынадай тәсілдерді пайдалануға болады:
- жаңа сөздерді суреттермен сәйкестендіру;
- сөздерді тақырыптық топтарға бөлу;
- синонимдер мен антонимдерді анықтау;
- жаңа сөздермен сөйлем құрастыру;
- сөздерді диалог пен шағын мәтінде қолдану;
- сөздік диктант және қайталау жаттығуларын орындау.
Мысалы, «Школа» тақырыбын өткенде *ученик, учитель, учебник, тетрадь, расписание, урок* сөздері меңгертіледі. Кейін оқушылар осы сөздерді қатыстырып, «Мой школьный день» тақырыбында шағын мәтін құрастырады.
Бұл әдіс сөздерді есте сақтауға және оларды белсенді сөздік қорда қолдануға көмектеседі.
3. Ана тілін тірек ретінде пайдалану
Қазақ сыныптарында орыс тілін оқыту барысында оқушылардың ана тілін орынды пайдалану оқу материалын түсінуді жеңілдетеді. Әсіресе жаңа грамматикалық тақырыптарды түсіндіруде қазақ және орыс тілдеріндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды салыстыру пайдалы.
Мысалы, зат есімнің септелуін, сын есім мен зат есімнің байланысын немесе сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін түсіндіргенде екі тілдегі ерекшеліктерді салыстыруға болады.
Алайда аудармаға шамадан тыс сүйену оқушылардың орыс тілінде өздігінен сөйлеу мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Сондықтан ана тілі бастапқы түсінуге көмектесетін құрал ретінде қолданылып, негізгі тәжірибелік жұмыс орыс тілінде ұйымдастырылғаны дұрыс.
Мұғалім оқушыларға түсінікті нұсқаулар беріп, қажет жағдайда қысқаша түсіндіруден кейін жаңа сөздер мен грамматикалық құрылымдарды орыс тілінде қолдануға бағыттауы керек.
4. Ойын технологиялары арқылы қызығушылықты арттыру
Ойын әдістері оқушылардың сабаққа белсенді қатысуына және жаңа материалды еркін меңгеруіне мүмкіндік береді. Әсіресе сөздік қорды бекіту, грамматикалық ережелерді қайталау және сөйлеу дағдыларын дамыту кезінде ойындарды қолдану нәтижелі болуы мүмкін.
Мысалы, «Кто быстрее?», «Найди пару», «Составь предложение», «Исправь ошибку», «Угадай слово» ойындарын ұйымдастыруға болады.
«Составь предложение» ойынында оқушыларға жеке сөздер беріледі. Олар сөздерді дұрыс ретпен орналастырып, мағыналы сөйлем құрастырады.
«Угадай слово» ойынында бір оқушы сөзді атамай сипаттайды, ал қалғандары оның қандай сөз екенін табады. Бұл жұмыс сөздік қорды белсенді қолдануға және ауызша сөйлеуді дамытуға көмектеседі.
Ойын тапсырмалары сабақтың мақсатына сәйкес таңдалып, барлық оқушының қатысуына мүмкіндік беруі қажет.
5. Саралап оқыту – әр оқушының мүмкіндігін ескеру
Қазақ сыныптарындағы оқушылардың орыс тілін меңгеру деңгейі бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан тапсырмаларды күрделілік деңгейіне қарай саралау маңызды.
Мысалы, «Моя школа» тақырыбы бойынша:
Бастапқы деңгей: сөздерді суреттермен сәйкестендіру, сөйлемдегі бос орындарды толтыру, дайын үлгі бойынша жауап беру.
Орта деңгей:мектеп туралы 5–6 сөйлем құрастыру, сұрақтарға толық жауап беру, қысқа диалог дайындау.
Жоғары деңгей: «Почему важно хорошо учиться?» тақырыбында пікір білдіру, шағын мәтін жазу немесе өз көзқарасын дәлелдеу.
Саралап оқыту оқушының өз деңгейіне сәйкес жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Сонымен бірге мұғалімге оқушылардың қиындықтарын анықтап, қажетті қолдау көрсетуге көмектеседі.
6. Мәтінмен жұмыс арқылы тілдік дағдыларды қалыптастыру
Мәтінмен жұмыс оқылым, айтылым, жазылым және тыңдалым дағдыларын өзара байланыстыра дамытуға мүмкіндік береді.
Сабақ барысында мәтінге дейінгі, мәтінді оқу кезіндегі және мәтіннен кейінгі тапсырмаларды жүйелі ұйымдастыруға болады.
Мәтінге дейінгі жұмыс: тақырыпқа қатысты жаңа сөздерді меңгерту, сурет бойынша болжам жасау, мәтін мазмұнына байланысты сұрақтар қою.
Мәтінді оқу кезіндегі жұмыс: негізгі ойды анықтау, маңызды ақпаратты белгілеу, түсініксіз сөздердің мағынасын анықтау.
Мәтіннен кейінгі жұмыс: сұрақтарға жауап беру, мәтінді қысқаша мазмұндау, жоспар құру, өз пікірін білдіру.
Мысалы, «Осень» тақырыбындағы мәтінді оқығаннан кейін оқушылар күз мезгілінің ерекшеліктерін сипаттап, табиғаттағы өзгерістер туралы шағын әңгіме құрастыра алады.
Мұндай жұмыстар оқушылардың мәтінді түсінуіне, жаңа сөздерді қолдануына және байланыстырып сөйлеуіне ықпал етеді.
7. Цифрлық технологияларды тиімді қолдану
Қазіргі сабақта цифрлық ресурстарды пайдалану оқу материалын көрнекі әрі қызықты етуге көмектеседі. Интерактивті тесттер, электрондық сөздіктер, аудиоматериалдар, бейнемәтіндер және онлайн жаттығулар арқылы оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуға болады.
Мысалы, тыңдалым тапсырмаларында қысқа аудиожазбаны тыңдап, негізгі ақпаратты анықтау ұсынылады. Грамматикалық тақырыпты бекіту үшін интерактивті тесттер қолданылады. Ал сөздік жұмыста жаңа сөздердің айтылуын тыңдау және оларды сөйлем ішінде пайдалану ұйымдастырылады.
Жасанды интеллект құралдары мұғалімге деңгейлік тапсырмалар әзірлеуге, диалог үлгілерін дайындауға және мәтіндерге сұрақтар құрастыруға көмектеседі. Бірақ жасанды интеллект ұсынған ақпаратты мұғалім тексеріп, оқушылардың жас ерекшелігі мен оқу мақсатына сәйкестендіруі керек.
Цифрлық технологиялар дәстүрлі әдістерді алмастырмай, оқытудың тиімділігін арттыратын қосымша құрал ретінде қолданылуы тиіс.
8. Оқушылардың сөйлеуге деген сенімділігін қалыптастыру
Тіл үйрену барысында кейбір оқушылар қате жіберуден қорқып, сабақта сөйлеуге қысылады. Сондықтан мұғалім оқушының ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік беретін қолайлы психологиялық орта қалыптастыруы қажет.
Оқушының жауабын тыңдап, жетістігін атап өту, қатесін түсінікті түрде түзету және қайталап орындауға мүмкіндік беру маңызды.
Сабақта жұптық жұмыс, шағын топтағы пікірталас, рөлдік ойындар және қысқа таныстырылымдар ұйымдастыру оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттырады.
Мұғалім үшін басты міндет – қатесіз сөйлеуді бірден талап ету емес, оқушының біртіндеп тілдік дағдыларын жетілдіруіне жағдай жасау. Қателер оқу үдерісінің табиғи бөлігі ретінде қарастырылып, оқушыны ынталандыратын кері байланыспен толықтырылуы керек.
Практикалық сабақ үлгісі
Сабақ тақырыбы:«Моя будущая профессия».
Сабақтың мақсаты: оқушылардың мамандықтарға қатысты сөздік қорын байыту, сұрақ қою және өз ойын орыс тілінде жеткізу дағдыларын дамыту.
Сабақ барысы:
1. Қызығушылықты ояту. Мұғалім әртүрлі мамандықтардың суреттерін көрсетіп, оқушылардан олардың атауларын орыс тілінде айтуды сұрайды.
2. Сөздік жұмыс. Врач, учитель, инженер, строитель, повар, программист* сөздері меңгертіліп, сөйлем ішінде қолданылады.
3. Жұптық жұмыс. Оқушылар бір-біріне «Кем болғың келеді?», «Неліктен осы мамандықты таңдадың?» деген сұрақтардың орыс тіліндегі нұсқаларын қояды.
4. Шығармашылық тапсырма.** Оқушылар «Кем болғым келеді?» тақырыбында 5–7 сөйлемнен тұратын шағын мәтін жазады.
5. Кері байланыс.Әр оқушы сабақта үйренген үш жаңа сөзін атайды және орыс тілінде қандай сөйлем құрай алғанын айтады.
**Бағалау критерийлері:**
- мамандық атауларын дұрыс қолданады;
- сұрақтарға түсінікті жауап береді;
- өз ойын бірнеше сөйлеммен жеткізеді;
- жаңа сөздерді сөйлем ішінде қолданады.
Бұл сабақ үлгісі оқушылардың сөздік қорын молайтуға, диалог құрастыруға және тілдік білімді өмірлік жағдаятпен байланыстыруға бағытталған.
Күтілетін нәтижелер
Орыс тілін оқытудың тиімді әдістерін жүйелі қолдану нәтижесінде:
- оқушылардың орыс тілін үйренуге деген қызығушылығы артады;
- белсенді сөздік қоры молаяды;
- ауызша және жазбаша сөйлеу дағдылары дамиды;
- грамматикалық білімдерін тәжірибеде қолдану қабілеті жетіледі;
- мәтінді түсіну және негізгі ақпаратты анықтау дағдылары қалыптасады;
- өз ойын еркін жеткізуге деген сенімділігі артады;
- өздігінен білім алу және жұппен, топпен жұмыс істеу дағдылары дамиды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, қазақ сыныптарында орыс тілін тиімді оқыту – оқушының тілдік ерекшелігін ескеруді, оқыту әдістерін дұрыс таңдауды және тілді тәжірибе арқылы меңгертуді талап ететін маңызды педагогикалық үдеріс.
Коммуникативтік әдістер, сөздік жұмысы, ойын технологиялары, мәтінмен жұмыс, саралап оқыту және цифрлық ресурстар сабақтың мазмұнын байытып, оқушылардың белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Орыс тілін оқытуда оқушының ана тілін тірек ретінде орынды пайдалану, сөйлеуге деген сенімділігін қалыптастыру және әрбір білім алушыға өз мүмкіндігін көрсетуге жағдай жасау маңызды.
Мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен шығармашылық ізденісі сабақтың нәтижелілігін арттыратын негізгі факторлардың бірі болып табылады. Сондықтан әр сабақ оқушының тілдік білімін тереңдетуге, алған білімін өмірде қолдануға және өз ойын еркін жеткізе алатын тұлға қалыптастыруға бағытталуы қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру жүйесіне арналған орыс тілі пәнінің қолданыстағы оқу бағдарламалары.
2. Выготский Л. С. *Мышление и речь*. – Москва: Лабиринт.
3. Леонтьев А. А. *Язык, речь, речевая деятельность*. – Москва: Просвещение.
4. Полат Е. С. *Новые педагогические и информационные технологии в системе образования*. – Москва: Академия.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген