Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «№7 орта мектебі» КММ

КГУ «Средняя школа №7» отдела образования по городу Усть – Каменогорску управления образования по ВКО

«Қазақ тілі мен әдебиеті» пәнінен

10-сынып оқушыларына арналған үлестірме тапсырмалар жинағы

Комплект раздаточных заданий

для учащихся 10 классов по предмету

«Казахский язык и литература»

Мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал

Методическое пособие для учителей

авторы: Раханова Л.К., Бокеева Д.Д.

Өскемен қ., 2025 ж.

г. Усть-Каменогорск, 2025 г.

Әдістемелік құрал ШҚО білім басқармасының Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «№7 орта мектебі» КММ әдістемелік кеңесінде қаралды.

(Хаттама №5 06 қаңтар, 2025 жыл)

Пікір жазған: Курманова Жупар Сакановна, «Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы

ШҚО бойынша КДИ аға оқытушысы, ф.ғ.к.

Құрастырғандар: қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері Раханова Л.К. (№7 ОМ), Бокеева Д.Д. (№7 ОМ).

«Қазақ тілі мен әдебиеті» пәнінен 10-сынып оқушыларына арналған үлестірме тапсырмалар жинағы» әдістемелік құрал/құрастырған: Раханова Л.К., Бокеева Д.Д. – Өскемен: 2025. – 129 б.

«Комплект раздаточных заданий для учащихся 10 классов по предмету «Казахский язык и литература» методическое пособие /составили: Раханова Л.К., Бокеева Д.Д. – Усть – Каменогорск , 2025. – 129 б.

Әдістемелік құралда 10-сыныптарға арналған қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен оқу бағдарламасы, жеке тақырыптар үлестірме тапсырмалар, материалды оқуға арналған әдістемелік ұсыныстар, бақылау-бағалау материалдары берілген.

В методическом пособии представлены учебные программы по казахскому языку и литературе для 10 классов, раздаточные задания на отдельные темы, методические рекомендации для чтения материала, контрольно-оценочные материалы.

1-бөлім: «Еңбек нарығы және сұраныс». Балғабек Қадырбекұлы «Теміржолшы»

1. Мәтіннің мазмұнын түсіну:

2."Еңбек нарығын жаңғырту" ұғымын тарқатып түсіндіріңіз.

2.Талдау:

3. Практикалық қолдану:

Еңбек нарығы және жұмыссыздық мәселесі

Еңбек нарығында жұмыс күшінің жаппай қозғалысы байқалады, оның сапалық және сандық құрамы үнемі өзгеріп отырады. Бұл жұмыс күшіне сұранысты тудырады, яғни өндірістің ұлғаюы, дамуы, құрылымдық өзгерістер білікті мамандар мен жұмысшыларды талап етеді. Еңбек нарығы – динамикалық, өзгермелі нарық. Жұмыссыздық қоғамның экономикалық өміріне қолайсыз әсер етеді.

Жұмыссыздық шығындарға әкеледі, ұлттық өнімнің нақты деңгейін төмендетеді. Жұмыссыздық субъектілердің табыстан толық немесе жарым-жартылай айырылуына, тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкеледі. Ол қылмыстың өсуін, психикалық аурулар санының көбеюін тудырады. Бұл әлеуметтік проблеманы жеңілдету үшін мемлекет ішінара жұмыспен қамтуға немесе толық емес жұмыс аптасына қаражат береді. "Артық" халықты қысқарту ретінде әдетте "жұмыс орындарын бөлу" әдісі қолданылады, бір жұмыс орнын екі жұмысшыға жалақысыз төмендетіп ұсынады. Осының нәтижесінде компанияларға салық жеңілдіктері туындайды.

Жұмыссыздықты азайту үшін жұмыс орындарын қайта құру кезінде "мерзімінен бұрын" зейнеткерлікке шығу немесе тұтынушыларға ұсынылатын қызметті амортизациялық есеппен жұмысшылардың тәжірибесі қолданылады. Мұндай әдіс сағаттық еңбек өнімділігінің артуына әкеледі, бұл жұмысшының табысымен салыстырғанда қосылған өнім қарқынының неғұрлым жоғары екенін көрсетеді.

1. Мәтінде кездесетін мына терминдерге анықтама беріңіз:

2. Терминдердің мағынасын талдау:

"Еңбек нарығының динамикалық өзгерістері" деген тіркестің мәнін түсіндіріңіз.

Кәсіпкерлік – шеберлік

1-тапсырма. Кәсіпкерлік – тек табыс табу емес, ол үздіксіз даму мен жаңа мүмкіндіктерді іздеу өнері. Бұл салада жетістікке жету үшін адамға білім, тәжірибе, шығармашылық ойлау және тәуекелге бару қабілеті қажет.

Болжам:

Кәсіпкерлік шеберлікті талап ететіндіктен, болашақта кәсіпкерлерге қойылатын талаптар арта түседі. Технологияның дамуы, жасанды интеллекттің бизнеске енуі, экологиялық таза өндіріс пен тұрақты даму принциптері маңызды рөл атқарады. Кәсіпкерліктің жаңа түрлері пайда болып, цифрлық маркетинг, инновациялық өнімдер мен қызметтер трендке айналады.

Тақырыпты жалғастыр:

1

2

3

4

Интервьюге арналған тапсырма: "Әлеуметтік сұраныс және отандық өнім"

Сұхбаттың мақсаты:

Әлеуметтік сұраныстың отандық өнімге әсерін зерттеу, тұтынушылардың көзқарасын анықтау және жергілікті өнім өндірушілердің пікірін білу.

Сұхбат сұрақтары:

1. Жалпы түсінік:

Сіздің ойыңызша, әлеуметтік сұраныс дегеніміз не?

Әлеуметтік сұраныс отандық өнім өндірісіне қалай әсер етеді?

2. Тұтынушылар пікірі:

Сіз отандық өнімдерді жиі тұтынасыз ба? Неге?

Қандай қазақстандық өнімдерді ұнатасыз және неліктен?

Отандық өнімдерді шетелдік баламаларымен салыстырғанда қандай айырмашылықтар байқайсыз?

Сатып алу шешіміне қандай факторлар әсер етеді (сапа, баға, жарнама, патриотизм және т.б.)?

Отандық өнімдердің сапасы мен ассортименті сіздің қажеттіліктеріңізді қанағаттандыра ма?

3. Кәсіпкерлер мен өндірушілер пікірі:

Сіз отандық өнім өндірушісі ретінде әлеуметтік сұранысты қалай зерттейсіз?

Тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыру үшін қандай шаралар қабылдайсыз?

Отандық өнімдерді ілгерілетуде қандай қиындықтар кездеседі?

Қазақстанда жасалған өнімдердің бәсекеге қабілеттілігін қалай арттыруға болады?

Мемлекеттен қандай қолдау қажет?

4. Жалпы қорытынды:

Отандық өнімдерді қолдауды арттыру үшін не істеу керек?

Әлеуметтік желілер мен жарнаманың отандық өнімге әсері қандай?

Болашақта қазақстандық өнімдердің сұранысын қалай арттыруға болады?

Тапсырма:

1. Осы сұрақтар негізінде 2-3 адамнан (тұтынушы және кәсіпкер) сұхбат алыңыз.

2. Жауаптарды талдап, әлеуметтік сұраныстың отандық өнімге әсері туралы қорытынды жазыңыз.

3. Ұсыныстар мен өз ойыңызды қосып, шағын эссе немесе репортаж дайындаңыз.

«Еңбек нарығы және сұраныс»

1. Сөйлем құрастыру:

Әрбір терминді қолдана отырып, мәтінге қатысты 4 сөйлем құрастырыңыз.

2. Практикалық тапсырма:

Еңбек нарығындағы өзгерістердің экономикалық және әлеуметтік салдарын көрсететін нақты мысал келтіріңіз.

3.Жұмыссыздықты азайтуға бағытталған 3 шара ұсыныңыз.

4.Диаграмма түріндегі тапсырма

Тақырыбы: "Нарық жағдайында кәсіпкерге қойылатын талаптар"

Тапсырма сипаттамасы:

Кәсіпкерге нарық жағдайында қойылатын талаптарды анықтап, оларды диаграмма түрінде бейнелеңіз.

Қадамдар:

1. Мәтіннен негізгі талаптарды анықтау:

Нарық сұранысына бейімделу

Бәсекеге қабілеттілік

Жаңашылдық пен инновацияларды енгізу

Қаржылық сауаттылық

Тиімді басқару және ұйымдастыру қабілеті

Диаграмма түрін таңдау:

Кәсіпкерге қойылатын талаптарды көрсететін дөңгелек диаграмма немесе бағаналық диаграмма жасаңыз.

Тапсырма:

1. Төмендегі талаптарды көрсететін диаграмма құрыңыз:

Сұранысты зерттеу – 30%

Бәсекелестерді талдау – 25%

Қызметті жоспарлау – 20%

Инновацияларды енгізу – 15%

Команда басқару қабілеті – 10%

2. Тірек-сызба құру

Тапсырма:«Еңбек нарығы және сұраныс» тақырыбына байланысты тірек-сызбаны толтыр.

Еңбек нарығының факторлары	Сипаттамасы
Сұраныс
Ұсыныс
Бәсекелестік
Біліктілік
Жалақы

3. Айтылым және тыңдалым тапсырмасы

Тапсырма. Бір-біріңізге «теміржолшы» мамандығы туралы сұрақтар қойып, жауап беріңіз.

Шарты: топпен төмендегі сұрақтар төңірегінде талқылау.

«Болашақта еңбек нарығында қандай өзгерістер болуы мүмкін?»

«Сұранысқа ие мамандықтар қандай?»

Б. Қадырбекұлы «Теміржолшылар» мәтіні бойынша болжам жасауға арналған тапсырма

1. Болжамдау стратегиясы бойынша тапсырмалар:

1-тапсырма: Мәтіннің атауына қарап болжам жасау

1

2

3

2-тапсырма: Кіріспе бөлігінен кейін болжам жасау.(Мұғалім мәтіннің алғашқы 2-3 сөйлемін оқиды немесе береді, оқушылар жалғасын болжап жазады.)

«Киіз үйдің есігі көтерілді де, сәлем беріп, қара сақалды үлкен кісі үйге кіріп келді. Бұл-Тоқсанбай деген өздерінің туысқандары еді. ...»

1

2

3

3-тапсырма: Кейіпкердің әрекетін болжау

1

2

3

4-тапсырма: Соңын болжау

1

2

2-бөлім: ОТАНДЫҚ ӨНЕРКӘСӘП ӨНІМІ. Ғ. МҰСТАФИН «ҚАРАҒАНДЫ» РОМАНЫНАН ҮЗІНДІ

1. Лексикалық жұмыс

Тапсырма 1: Берілген сөздердің мағынасын түсіндіріп, сөйлем құраңыз.

Терминдер	Сипаттамасы	Сөйлемдер
Өнеркәсіп
Өнім
Экспорт
Импорт
Инновация

Тапсырма 2: Кестедегі отандық және шетелдік өнімдерді ажыратыңыз.

Өнім атауы	Отандық (✔)	Шетелдік (✔)
«Рахад» шоколады
«Самұрық» цементі
«Samsung» телефоны
«Қазақстан Темір жолы»

Оқылым тапсырмалары

Тапсырма 3: Мәтінді оқып, негізгі ойды анықтаңыз.

Қазақстанда түрлі өндіріс орындары дамыған. Елдегі өнеркәсіптің басты бағыттары – металлургия, машина жасау, тамақ өндірісі және жеңіл өнеркәсіп. "ҚазМұнайГаз", "АрселорМиттал", "Қазатомөнеркәсіп" сияқты ірі компаниялар экспортқа өнім шығарады.

Сұрақтарға жауап бер

Сұрақтар:	Жауаптар
1. Қазақстандағы өнеркәсіптің негізгі бағыттары қандай?
2. Қандай компаниялар экспортпен айналысады?
3. Өзіңіз білетін басқа отандық өнімдерді атаңыз.

1. Салыстыру жасау
   Төменде берілген отандық және шетелдік өнімдер тізімі бойынша салыстыру жасаңыз:

Критерилер	Қымыз	Coca-Colo
Бағасы
Сапасы
Экологиялық таза болуы
Дәстүрге сай болу
Адам денсаулығына әсері
Ұлттық мәдениетке жақындығы

2. Өз пікіріңізді білдіру
   Осы салыстыру негізінде, қай өнімнің артықшылығы мен кемшіліктерін көбірек байқадыңыз? Неліктен отандық өнімдерге басымдық беру керек деп ойлайсыз?

3. Қорытынды бөлім
   Отандық өнімдерді қолдаудың ел экономикасына және мәдениетіне тигізетін пайдасын түсіндіріңіз. Отандық өнімдер туралы пікіріңізді жалпылай айтыңыз.

Бағалау критерийлері:

• Оқушының салыстыруға кіріспе жасауы

• Әр өнімнің ерекшеліктерін дұрыс көрсетуі

• Қорытынды бөлімде оқушының пікірінің негізділігі

• Тілдік нормаларды сақтауы

Тапсырма: Отандық және шетелдік өнімдер

1. Кіріспе:
Отандық және шетелдік өнімдердің айырмашылықтары мен артықшылықтарын салыстыру.

Салыстырылатын өнімдер

Отандық өнімдер	Шетелдік өнімдер
Мысалы: Қымыз	Мысалы: Coca-Cola
Мысалы: Шұжық	Мысалы: Итальяндық шұжық
Мысалы: Қазақтың ұлттық киімі	Мысалы: Шетелдік сән киімі
Мысалы: Нан	Мысалы: Бейкерия нан

Салыстыру критерийлері

Критерийлер	Отандық өнімдер	Шетелдік өнімдер
Бағасы
Сапасы
Экологиялық таза болуы
Дәстүрге сай болуы
Денсаулыққа әсері
Ұлттық мәдениетке жақындығы

Өз пікіріңізді білдіріңіз

Тақырып	Сіздің пікіріңіз
Қай өнім жақсы?
Неліктен?
Отандық өнімдерге басымдық беру қажет пе?

Қорытынды:

• Отандық өнімдер мен шетелдік өнімдер арасындағы айырмашылықтарды түсіндіріп, олардың маңыздылығын талдаңыз.

• Отандық өнімдерді қолдаудың ел экономикасына және мәдениетіне әсерін көрсетіңіз.

3. Жазылым тапсырмалары

Тапсырма: Берілген тақырыптардың біріне эссе жазыңыз (100-150 сөз).

"Мен қолданатын отандық өнімдер"

"Қазақстанда қай сала жақсы дамыған?"

"Шетелдік өнімдерден гөрі отандық өнімдерді таңдаудың пайдасы"

Айтылым және тыңдалым тапсырмалары

Тапсырма: Топтық жұмыс

Топқа бөлініп, төмендегі тақырыптардың бірін талқылаңыз және сынып алдында таныстырылым жасаңыз:

Қазақстанда жасалатын 3 өнім туралы қысқаша ақпарат

«Отандық өнеркәсіптің болашағы»

«Экологиялық таза өнім өндіру»

5. Шығармашылық тапсырма

Тапсырма : "Қазақстанда өндірілетін жаңа өнім" жобасы

Өнімнің сипаттамасын жасаңыз	Пайдасы	Логотипі

Бағалау критерийлері:

✔ Лексикалық және грамматикалық сауаттылық

✔ Негізгі ойды түсіну және жеткізу

✔ Креативтілік пен логикалық ойлау

✔ Тақырыпты ашу деңгейі

Оңаша және ортақ тәуелдеу бойынша тапсырмалар

1-тапсырма: Көп нүктенің орнына сәйкес тәуелдік жалғауын қойыңыз

1. Бұл менің ... (өнім).

2. Сендердің ... өте қызық. (еңбек).

3. Оның ... биік. (үлес).

2-тапсырма: Сөйлемдерді толықтырыңыз

1. Менің досым өте ...

2. Біздің ауылымыз ... орналасқан.

3. Сендердің мектептерің ...

4. Оның киімі ...

5. Олардың ойындары ...

3-тапсырма: «Қатені түзету»

Берілген сөйлемдерде тәуелдік жалғауларында қате бар. Дұрыс нұсқасын жазыңыз.

1. Менің қалам.

2. Сендердің дәптер.

3. Оның кітаптар.

4. Біздің ауыл.

5. Олардың ата.

"Орталық Қазақстан – кенді аймақ"

1. Тапсырма нұсқаулары:

Сізге Орталық Қазақстанның кен орындары мен пайдалы қазбалары туралы түрлі графикалық мәтіндер беріледі. Оларды талдап, салыстырып, негізгі ақпаратты анықтаңыз.

Берілген материалдар:

1-тапсырма: Ақпаратты салыстыру

Берілген картаны, фотоны және сызбаны пайдаланып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

Қай өңірлерде кен орындары шоғырланған?	Қарағанды мен Жезқазған аймағы қандай пайдалы қазбаларымен белгілі?	Кен өндіру көлемі бойынша қай минерал жетекші орында тұр?

2-тапсырма: Негізгі идеяны анықтау

Графикалық мәтіндерді талдап, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

Орталық Қазақстанның кен орындары ел экономикасына қалай әсер етеді?	Өңірдің кен өндірісінің болашағы қандай?	Қоршаған ортаға қандай ықпалы бар?

3-тапсырма: Жазбаша жұмыс

"Орталық Қазақстан – кенді аймақ" тақырыбында 8-10 сөйлемнен тұратын шағын мәтін жазыңыз. Онда негізгі пайдалы қазбаларды, олардың маңызын және экологиялық әсерін сипаттаңыз.

Бағалау критерийлері:

• Графикалық мәтіндерді дұрыс түсіндіру және салыстыру.

• Негізгі идеясын анықтау.

• Ақпаратты логикалық жүйемен баяндау.

• Жазбаша жұмыста ойдың дәлдігі мен тілдік нормаларды сақтау.

"Қарағанды – кеншілер қаласы"

1. Тапсырма нұсқаулары:

Сізге Қарағанды қаласы, оның кен өндірісі және кеншілердің еңбегі туралы әртүрлі дереккөздерден алынған мәтіндер беріледі. Оларды оқып, салыстырып, өз көзқарасыңызды білдіріңіз.

Берілген дереккөздер:

1. Тарихи дерек – Қарағанды көмір бассейнінің ашылу тарихы.

2. Экономикалық шолу – Қарағандыдағы кен өндірісінің Қазақстан экономикасына әсері.

3. Әлеуметтік мақала – Кеншілердің еңбегі мен әлеуметтік жағдайы.

4. Экологиялық зерттеу – Кен өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсері.

1-тапсырма: Ақпаратты салыстыру

Берілген мәтіндерді оқып, төмендегі кестені толтырыңыз:

Дереккөздер	Негізгі идеясы	Кен өндірісінің маңызы	Кеншілердің жағдайы	Экологиялық әсері
Тарихи деректер
Экономикалық шолу
Әлеуметтік мақала
Экологиялық зерттеу

2-тапсырма: Өз көзқарасыңды білдіру

Берілген ақпараттарды талдай отырып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

Қарағанды қаласының ел экономикасындағы рөлі қандай?	Кеншілердің еңбегі қалай бағалануы керек?	Экологиялық мәселелерді шешу үшін қандай шаралар қажет?

3-тапсырма: Пікірталас эссесі

"Қарағанды – кеншілер қаласы: дамудың жаңа жолдары" тақырыбында 150-200 сөзден тұратын эссе жазыңыз. Эсседе:

• Әртүрлі дереккөздерден алынған ақпаратқа сүйеніңіз.

• Өз көзқарасыңызды аргументтермен дәлелдеңіз.

• Экономикалық, әлеуметтік және экологиялық аспектілерді қарастырыңыз.

Бағалау критерийлері:

• Әртүрлі дереккөздерді салыстыра білуі.

• Өз көзқарасын аргументтермен дәлелдеуі.

• Логикалық жүйелілік және сауатты баяндау.

• Дәлелді пікір білдіру.

Тапсырма: Ғ. Мұстафиннің "Қарағанды" романынан үзінді

1-тапсырма: Негізгі және қосымша ақпаратты анықтау

Берілген үзіндіні мұқият оқып, төмендегі кестені толтырыңыз:

Ақпарат түрі	Мәтіндегі мысал
Негізгі ақпарат (мәтіннің басты мазмұны, оқиғаның өзегі)
Қосымша ақпарат (кейіпкерлердің сипаттамасы, көркемдік детальдар)

2-тапсырма: Факті мен көзқарасты ажырату

Мәтінде берілген ақпаратты талдап, қандай бөліктер фактіге, ал қайсысы автордың көзқарасына жататынын анықтаңыз.

Ақпарат	Факт (шындық) (+); (-)	Көзқарас(субъективті пікір) (+); (-)

3-тапсырма: Мәтін идеясының байланысын анықтау

Бұл үзіндіде қандай негізгі идея қозғалады?	Романның жалпы мазмұнымен қандай байланысы бар?_	Ғ. Мұстафин Қарағанды кеншілерінің өмірін қалай суреттейді?

Жауапты жазу үлгісі:

"Қарағанды" романынан алынған үзіндіде автор кеншілердің ауыр еңбегін, өндірістің маңызын және әлеуметтік теңсіздікті көрсетеді. Бұл романның жалпы идеясы – кен өндірісінің дамуы мен жұмысшылардың тағдыры. Мәтіндегі негізгі ақпарат – көмір өндірісінің ел экономикасындағы рөлі мен кеншілердің еңбегі. Қосымша ақпарат ретінде кейіпкерлердің өмірі, тұрмысы сипатталған. Автор өз көзқарасында жұмысшылардың қиын жағдайына алаңдайтынын көрсетеді.

Бағалау критерийлері:

• Негізгі және қосымша ақпаратты дұрыс анықтау.

• Факті мен көзқарасты ажырата білу.

• Мәтіннің идеясын жалпы мазмұнмен байланыстыру.

• Өз ойларын нақты әрі дәлелді жеткізу.

Интервью жазу (сұхбат құру үлгісі)

Тақырып: "Қарағанды – кеншілер қаласы: еңбек пен өмір"

Сұхбат алушы: 10-сынып оқушысы

Сұхбат беруші: Қарағанды қаласының кеншісі (немесе осы салаға қатысы бар адам)

Кіріспе:

Қарағанды – Қазақстандағы ең ірі өндірістік қалалардың бірі. Бұл өңірдің дамуы кеншілердің еңбегімен тікелей байланысты. Бүгін біз Қарағандыдағы шахтада жұмыс істейтін кеншімен сұхбаттасамыз.

Сұхбат:

Сұрақ: Сәлеметсіз бе! Ең алдымен, өзіңізді таныстырып өтсеңіз.

Жауап: Сәлеметсіз бе! Мен- Қайрат Жұмабекұлы, Қарағанды шахтасында 15 жылдан бері кенші болып жұмыс істеймін.

Сұрақ: Кенші болу сіз үшін нені білдіреді?

Жауап: Бұл – менің өмірімнің бір бөлігі. Кенші болу – үлкен жауапкершілік пен қажырлы еңбекті талап етеді. Бұл жұмыс арқылы мен отбасымды асырап, қаланың дамуына үлес қосып жүрмін.

Сұрақ: Кеншілердің күнделікті жұмысы қандай қиындықтарға толы?

Жауап: Кеншілер үшін ең басты қиындық – жер астындағы ауыр еңбек жағдайы. Біз күн сайын жоғары температурада, шектеулі кеңістікте жұмыс істейміз. Сонымен қатар, қауіпсіздік – біз үшін ең маңызды мәселе.

Сұрақ: Мемлекет пен компания тарапынан қандай қолдау бар?

Жауап: Соңғы жылдары кеншілердің қауіпсіздігіне көбірек көңіл бөлінуде. Бірақ, жалақы, еңбек жағдайы сияқты мәселелерде әлі де шешімін табуы тиіс сұрақтар бар.

Сұрақ: Кен өндірісінің қоршаған ортаға әсері туралы не ойлайсыз?

Жауап: Иә, бұл – өзекті мәселе. Кен өндіру экологияға кері әсерін тигізеді. Бірақ, қазіргі таңда экологиялық таза технологияларды енгізуге талпыныстар жасалып жатыр.

Сұрақ: Жастарға кенші мамандығын ұсынар ма едіңіз?

Жауап: Егер адам өз ісін жақсы көрсе, бұл мамандыққа келуге болады. Бірақ, оның қиындығына төзе білу керек.

Қорытынды:

Қарағанды – кеншілер қаласы. Бұл жерде мыңдаған адамдар ауыр еңбек етіп, еліміздің дамуына үлес қосып жатыр. Біздің сұхбатымыз кен өндірісінің маңызын, қиындықтарын және болашағын көрсетуге көмектесті.

Интервью жазу бойынша кеңестер:

• Тақырыпты анықтау – сұхбаттың басты бағытын белгілеу.

• Сұхбат берушіні таңдау – тақырыпқа сәйкес келетін адамды табу.

• Сұрақтарды алдын ала дайындау – маңызды, нақты және қызықты сұрақтар қою.

• Жауаптарды мұқият жазу – сұхбат берушінің ойын дұрыс жеткізу.

• Қорытынды жасау – негізгі ойды түйіндеу.

Тақырып: "Дауысы дәуірмен ұласқан"

1. Теориялық бөлім

Күрделі сөздер – екі немесе одан да көп сөздің бірігуі, тіркесуі, қосарлануы, қысқаруы арқылы жасалған сөздер. Олар бірнеше түрге бөлінеді:

• Біріккен сөздер (Теміржол, Ақсақал)

• Қос сөздер (жүрек-жүрек, әрең-әрең)

• Қысқарған сөздер (ҚазҰУ, ТМД)

• Тіркескен сөздер (халықаралық байланыс, мәдени мұра)

2. Тапсырмалар

1-тапсырма: Күрделі сөздерді анықтау

Біріккен сөздер:	Қос сөздер:	Қысқарған сөздер:	Тіркескен сөздер

Төменде ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі екі мәтіннен алынған үзінділер берілген. Оқып, күрделі сөздерді табыңыз және олардың түрін анықтаңыз.

1-мәтін (ғылыми-көпшілік стиль)

"Қазақ музыка мәдениеті ғасырлар бойы қалыптасып, халықтық мұраға айналды. Дәстүрлі әншілер мен күйшілер ел тарихының айнасы іспетті болды. Халық композиторларының шығармалары ұлт руханиятының ажырамас бөлігіне айналды. Абай, Жамбыл, Біржан сал, Құрманғазы сынды тұлғалардың музыкалық мұрасы – ұлттық кодтың көрінісі."

2-мәтін (публицистикалық стиль)

"Бүгінгі таңда қазақ ән өнерінің алтын қазынасына айналған тұлғалар аз емес. Дауысы дәуірмен ұласқан әншілер қатарында Күләш Байсейітова, Роза Бағланова, Бибігүл Төлегенова сияқты өнерпаздар бар. Қазақ эстрадасының дамуына да жаңа бағыттағы орындаушылар өз үлесін қосуда."

Біріккен сөздер:	Қос сөздер:	Қысқарған сөздер:	Тіркескен сөздер

2-тапсырма: Ауызша мәтін құрау

Төмендегі тақырыптардың бірін таңдап, күрделі сөздерді пайдалана отырып, ауызша баяндама жасаңыз:

1. "Қазақ музыкасының дамуы"

2. "Ұлттық өнер және заман ағымы"

3. "Тарихи тұлғалардың өнердегі орны"

Мысал:

"Қазақ халқының музыкалық мәдениеті – ғасырлар бойы қалыптасқан рухани байлық. Көптеген өнерпаздар дауысы дәуірмен ұласқан тұлғалар ретінде танылды. Мысалы, Әміре Қашаубаев – қазақ әнін әлемге танытқан алғашқы кәсіби әншілердің бірі. Оның өнері ұлттық музыка өнерінің дамуына зор үлес қосты. Бүгінде қазақ эстрадасы да жаңа бағыттармен дамып келеді."

Бағалау критерийлері:

• Күрделі сөздерді дұрыс анықтау.

• Күрделі сөздердің түрлерін ажырату.

• Ауызша мәтінде күрделі сөздерді орынды қолдану.

• Ойды жүйелі және нақты жеткізу.

3-БӨЛІМ: ҚАЗАҚ КИНОСЫ МЕН ТЕАТРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ КЕЛБЕТІ . ДУЛАТ ИСАБЕКОВ «ӘПКЕ» ДРАМАСЫ

Қазақстанның мәдени өмірі.

Тапсырма: Қазақ киносы мен театрының қазіргі келбеті

1-тапсырма: Мәтінді түсіну

Берілген тақырып бойынша ойыңызды білдіріп, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

Қазіргі қазақ киносының басты ерекшеліктері қандай?	Қазақ театрының даму тенденциялары туралы не білесіз?	Дулат Исабековтің «Әпке» драмасы қандай мәселелерді көтереді?

2-тапсырма: Сөздік жұмыс

Төмендегі сөздердің мағынасын түсіндіріп, оларды сөйлем ішінде қолданыңыз:

Сөздер	Мағынасы
Драма
Кейіпкер
Қойылым
Режиссер_
Сахна

3-тапсырма: Салыстыру кестесі

Қазақ киносы мен театрының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстырыңыз.

4-тапсырма: Шығармашылық жұмыс

"Қазақ киносы мен театрының болашағы" тақырыбында 5-7 сөйлемнен тұратын эссе жазыңыз 5-тапсырма: Диалог құру

Төмендегі жағдай бойынша диалог құрастырыңыз:

– Сіз және досыңыз жаңа қазақ фильмін көрдіңіздер. Фильм туралы пікір алмасып, оның әсерін талқылаңыздар.

Бердібек Соқпақбаевтың "Он алты жасар чемпион" әңгімесіне арналған 10-сынып (орыс тілді мектептер) оқушыларына арналған тапсырмалар:

Дулат Исабековтің «Әпке» драмасы.

1. Дулат Исабековтің «Әпке» драмасындағы негізгі мәселе

«Әпке» драмасы – отбасы құндылықтары, мейірім, бауырмалдық және өзін-өзі құрбан ету секілді маңызды тақырыптарды қозғайтын шығарма.

Жалпыадамзаттық мәселелер:

• Отбасы мен жеке өмір арасындағы таңдау – басты кейіпкер Қамардың өмірі арқылы көрсетіледі.

• Ана орнына ана болу – әпке рөлін атқарған Қамардың тағдыры.

• Құрбандық пен өзін-өзі тану – адам өз өмірін өзгенің бақыты үшін арнау керек пе?

• Жауапкершілік пен мейірім – бауырларына қамқорлық таныту және олардың болашағы үшін күресу.

Тапсырмалар

1-тапсырма: Жалпыадамзаттық мәселені анықтау

Төмендегі кестені толтырыңыз:

Шығарма атауы	Көтерілген мәселе	Қысқаша мысал
«Әпке»

2-тапсырма: Ғылыми-көпшілік және публицистикалық мәтіндерді талдау

Ғылыми-көпшілік мәтін (мысал):

"Қазақ драматургиясында отбасы тақырыбы ерекше орын алады. Дулат Исабековтің «Әпке» пьесасы – дәстүрлі отбасы құрылымындағы жауапкершілік мәселесін терең ашқан шығарма. Басты кейіпкер Қамар өз өмірін бауырлары үшін арнайды, бұл көрерменге ана мен әпке рөлінің маңыздылығын ұғындырады."

Публицистикалық мәтін (мысал):

"Бүгінде қоғамда Қамар сияқты жанашыр әпкелер аз ба? Біз жауапкершілікті сезінеміз бе? «Әпке» пьесасы көрерменге ой салады: өз армандарымызды құрбан ету керек пе, әлде өзімізді де ойлауымыз қажет пе?"

Талдау сұрақтары:

Ғылыми-көпшілік мәтін қандай стильде жазылған?	Публицистикалық мәтінде қандай эмоционалдық әсер бар?	Қай мәтін сізге көбірек әсер етті? Неліктен?

3-тапсырма: Монолог құру

Төмендегі тақырыптардың біріне монолог жазыңыз:

1. "Менің таңдауым – отбасы"

2. "Әпкелердің өмірі неге осылай?"

3. "Жауапкершілік пен арман: қайсысын таңдау керек?"

Мысал:

"Мен – Қамар. Менің тағдырымды басқалар жазып бергендей. Бауырларым мені "әпке" деп атайды, бірақ менің өз өмірім бар ма? Өз арманымды қашан ойлаймын? Жоқ, мен бұл жолды таңдадым. Менің міндетім – бауырларымды адам қылу. Бірақ бір сәтке болсын, мен өз бақытымды ойлай аламын ба?"

4-тапсырма: Диалог құру

Кейіпкерлер арасында диалог жазыңыз.

Тақырыптар:

1. "Қамар мен сіңлісі: әпкенің құрбандығы туралы әңгіме"

2. "Досы мен Қамар: жеке өмір мен отбасы таңдауы"

3. "Қамар мен бауырлары: алғыс пен түсінбеушілік"

Мысал:

Сіңлісі: Әпке, сен де өз өміріңді сүрші! Біз ер жеттік, бізге алаңдама!

Қамар: Сендер менің жүрегімнің бір бөлшегісіңдер. Мен қалай сендерсіз өмір сүремін?

Сіңлісі: Бірақ сен өз бақытыңды ойламасаң, бұл әділеттілік пе?

Қамар: Менің бақытым – сендердің аман-есен, бақытты болғандарың.

Бағалау критерийлері:

• Шығармадағы жалпыадамзаттық мәселені дұрыс анықтау.

• Ғылыми-көпшілік және публицистикалық мәтіндердің ерекшелігін түсіну.

• Монолог пен диалогты шынайы жеткізу.

• Интонация мен эмоцияны дұрыс қолдану.

3-тапсырма: Қазақ киносы мен театрының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстырыңыз.

Салыстыру кестесі.

4-тапсырма: Шығармашылық жұмыс

"Қазақ киносы мен театрының болашағы" тақырыбында 5-7 сөйлемнен тұратын эссе жазыңыз5-тапсырма: Диалог құру

Төмендегі жағдай бойынша диалог құрастырыңыз:

– Сіз және досыңыз жаңа қазақ фильмін көрдіңіздер. Фильм туралы пікір алмасып, оның әсерін талқылаңыздар.

Театр фестивальдері

1. Кіріспе: Театр – өмір айнасы

Театр – адам жанының айнасы. Ол бізге қуаныш пен қайғыны, үміт пен арманды бір сахнада көрсете алады. Әр қойылым – өмірдің өзі. Ал театр фестивальдері – осы өнердің мерекесі.

2. Негізгі бөлім

Театр фестивальдерінің маңызы

Театр фестивальдері – әр елдің мәдениеті мен дәстүрін таныстыратын маңызды оқиғалар. Бұл фестивальдер актерлер мен режиссерлерге шығармашылық шабыт сыйлайды, көрермендерге өнердің жаңа қырын ашады.

Қазақстандағы танымал театр фестивальдері:

«Астана» халықаралық театр фестивалі.

«Сахнадан сәлем» республикалық фестивалі.

«Шабыт» халықаралық шығармашылық фестивалі.

✍️ Сұрақ: Сіз қай театр фестиваліне барғыңыз келеді? Неліктен?

2) Көркемдегіш құралдарды қолдану

Мысал:

"Сахнада – сиқыр. Жарық түскен сәтте актерлердің бейнесі құбылып, әр сөзбен, әр қимылмен көрермен жүрегіне жол табады. Әуезді әуен, терең мағына – бәрі де осы театр әлемінің ажырамас бөлшегі."

Қолданылған көркемдегіш құралдар:

Эпитет: Сахнадағы сиқыр, әуезді әуен

Метафора: Театр – өмір айнасы

Гипербола: Әр сөзбен, әр қимылмен көрермен жүрегіне жол табады

3. Қорытынды: Театр – рухани азық.

Театр фестивальдері – тек өнер мерекесі емес, ол – адам жанына әсер ететін, өмірге жаңа көзқарас сыйлайтын ерекше мәдени оқиға.

Шығармашылық тапсырма:

«Менің арманымдағы театр фестивалі» тақырыбында эссе жазыңыз.

Өзіңіз куә болған театр қойылымы туралы әсерлі баяндау жазыңыз.

Тарихи шығарманы сахналау

«Әпке» драмасындағы әлеуметтік-қоғамдық мәселені талдау

Дулат Исабековтің «Әпке» пьесасы – отбасы құндылықтары мен жауапкершілік мәселесін көтеретін туынды. Пьесада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселелерді көрсет:

Шығарма атауы	Көтерілген мәселе	Қысқаша мысал
«Әпке» 1. 2. 3. 4.

✍Талқылау сұрақтары:

Бүгінгі қоғамда Қамар сияқты әпкелер бар ма?

Қамардың шешімі дұрыс па, әлде ол өз өмірін құрбан етпеуі керек пе?

Қазіргі жастар жауапкершілікті сезіне ме?

2. Кейіпкерлерді шынайы өмірмен салыстыру

Шынайы өмірмен байланыс:

Қазақ қоғамында Қамар сияқты әпкелер көп. Олар өз бауырларын бағып-қағып, өз арманынан бас тартады. Бұл жағдай бүгінгі күнде де өзекті.

Кейіпкер	Шынайы өмірдегі ұқсас бейнелер
Қамар
Еркін
Сәкен
Ақбаланың анасы

3. Сахналық қойылым дайындау

1-кезең: Кейіпкерлерді таңдау.

Төмендегі негізгі көріністерді таңдаңыз:

«Қамардың бауырларымен қарым-қатынасы».

«Қамар мен Еркіннің арасындағы диалог».

«Қамар мен Ақбаланың анасының арасындағы әңгіме».

2-кезең: Сценарий жазу.

Мысал ретінде сахналық қойылымның үзіндісі:

Көрініс: Қамар мен Еркіннің жанжалы

Қамар: Еркін, сен неге мені түсінбейсің? Мен сендерді бағып-қағу үшін өз өмірімді құрбан еттім.

Еркін: Бірақ әпке, мен өз өмірімді сүргім келеді! Сенің міндетің емес еді!

Қамар: Егер мен сендерге қамқор болмасаң, сендер кім болар едіңдер?

Еркін: Бірақ сенің де өмірің бар ғой! Сен өз бақытыңды ойлауға тиіс едің!

Диалогтың мақсаты:

Қамардың өзін-өзі құрбан етуі мен бауырларының көзқарасын ашу.

Еркіннің әпкесінің шешімімен келіспеуі.

Бағалау критерийлері:

• Шығарманың әлеуметтік-қоғамдық мәселелерін анықтау.

• Кейіпкерлерді шынайы өмірмен салыстыру.

• Диалогтар мен сахналық қойылымның шынайылығы.

• Интонация, дауыс мәнері, қимыл-қозғалыста қолдану.

Ұлттық экология бастаулары

1. Тыңдалым тапсырмасы

Оқушылар Қадыр Мырза Әлидің «Аралым» шығармасынан үзінді тыңдайды. Тыңдау барысында төмендегі маңызды идеяларды түртіп жазу ұсынылады:

Негізгі идеялар:

Шығарма атауы	Негізгі идеялар
«Аралым»	1. 2. 3. 4.

✍ Түртіп алу стратегиясы:

Тыңдалған үзінді	Негізгі ой
«Арал тартылып барады...»
«Балықшылар үмітсіз...»
«Желмен көтерілген тұз...»

2. Жазбаға сүйеніп, мазмұнын түсіндіру

Қысқаша мазмұн:

Қадыр Мырза Әлидің «Аралым» шығармасында Арал теңізінің тартылуы, экологиялық жағдайдың нашарлауы суреттеледі. Автор туған жерінің күйреп бара жатқанына күйінеді. Су азайған сайын, балықшылардың тіршілігі қиындап, желмен ұшқан тұз алысқа тарайды. Бұл жағдай тек Қазақстанға емес, бүкіл әлемге әсер етеді.

Мәтінді түсінуге арналған сұрақтар:

Автор неліктен Арал теңізін жырлайды?	Теңіздің тартылуы халық өміріне қалай әсер етті?	Бұл проблема қазіргі таңда қаншалықты өзекті?
«Әпке» 1. 2. 3. 4.

Ұлттық экология мәселелері

Шығармашылық тапсырма:

«Аралым – жүрегімнің жарасы» тақырыбында эссе жазыңыз

«Табиғатты қорғау – өз болашағымызды сақтау» тақырыбында пікірталасқа түсіңіз.

Экологиялық мәдениет және тыйым сөздер

1. Экологиялық мәдениет дегеніміз не?

2. Тыйым сөздер мен экологиялық мәдениет арасындағы байланыстың мәнін аш.

Экологиялық мәдениет дег

✍Түртіп алу стратегиясы:

Тыңдалған үзінді	Негізгі ой
«Табиғатым – тағдырым...»
«Құлап қалса бір тал ағаш...»
«Суға түкірме, су – тіршілік...»

3. Жалпыадамзаттық мәселені айқындау

Экологиялық мәдениеттің өзекті мәселелері:

✍ Талқылау сұрақтары:

4. Пікірталас ұйымдастыру

1) Пікірталас-монолог (жеке ой айту)7 Оқушы табиғатқа деген көзқарасын жеке өзі жеткізеді.

Мысал:

"Табиғатты қорғау – әр адамның міндеті. Егер біз қазір қам жемесек, болашақ ұрпаққа не қалдырамыз? Су – өмірдің негізі. Бізге ата-бабамыз тыйым сөздер арқылы экологиялық мәдениетті үйретті. Бірақ бүгінде бұл қағидаларды ұмыт қалдырдық..."

2) Пікірталас-диалог (екі адамның пікір алмасуы)

Рөлдік ойын: Бір оқушы экологияны қорғау маңызды деп есептейді, екіншісі бұл мәселеге немқұрайлы қарайды.

Мысал:

А: Біз экологияға мән беруіміз керек! Ағаштарды кесу, өзендерді ластау – болашағымызды құрту!

Б: Бірақ бұл – мемлекеттің мәселесі, жеке адамның қолынан ештеңе келмейді.

А: Әрбір адам табиғатты аяласа, әлем әлдеқайда таза болар еді!

3) Пікірталас-полилог (топтық пікірталас)

Топ мүшелері табиғатты қорғаудың маңызы туралы өз ойларын бөліседі.

Талқылау сұрақтары:

Экологияны жақсарту үшін қандай шаралар қолдану қажет?

Тыйым сөздер бүгінгі таңда қаншалықты маңызды?

Біз өзімізден бастап қандай өзгерістер енгізе аламыз?

Негізгі ой: Қазақ халқының экологиялық мәдениетінде табиғатты аялауға шақыратын тыйым сөздер маңызды орын алады. Экологиялық мәселелерді шешу үшін әр адам өз үлесін қосуы керек.

Шығармашылық тапсырма:

«Болашаққа хат»: Табиғатқа арналған болашақ ұрпаққа үндеу жазыңыз.

Өлең жазу: Экология тақырыбында қысқа өлең немесе эссе жазыңыз.

Экология және кәсіби маман мәдениеті

1. Қосымша ақпарат көздерін пайдаланып, сұраққа жауап бер.

Қосымша деректер көздері:

2. "Қазақстанның экологиялық энциклопедиясы" – Қазақстандағы экологиялық мәселелер туралы.

3. "Жасыл экономика" – экологиялық таза технологиялар мен кәсіпкерлік туралы.

4. "Экология негіздері" – экология ғылымының негізгі ұғымдары.

Ортақ қорытынды:

Қазіргі таңда экология барлық мамандықтар үшін маңызды. Дұрыс экологиялық мәдениеті жоқ кәсіп иелері табиғатқа үлкен зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан әр маман өз саласында экологиялық жауапкершілікпен жұмыс істеуі тиіс.

2.Сан есімнің жасалу жолдары және оны мәтінде қолдану

Сан есімнің түрлері:

1. Есептік сан есім: бір, екі, он, жиырма.

2. Реттік сан есім: бірінші, екінші, оныншы.

3. Жинақтық сан есім: екеу, үшеу, төртеу.

4. Болжалдық сан есім: шамамен жүз, екі-үш, ондаған.

5. Топтау сан есім: бес-бестен, екі-екіден.

✍Сан есімдерді қолданып, экологиялық таза өмір салты туралы шағын әңгіме құрастырыңыз.

3.Шығармашылық тапсырма:

«Экология және менің болашақ мамандығым» тақырыбында эссе жазыңыз.

Жасыл белдеу бағдарламасы және экология

1. Тыңдалым тапсырмасы

"Жасыл белдеу" бағдарламасы – Қазақстандағы маңызды экологиялық жоба. Бұл жоба аясында елорда маңында және басқа өңірлерде орман алқаптары отырғызылып, экология жақсартылады. "Жасыл белдеу" – Қазақстандағы экологиялық жағдайды жақсарту мақсатында жүзеге асырылған жоба. Оның негізгі мақсаты – орман алқаптарын көбейтіп, желдің әсерін азайту, ауаны тазартып, табиғаттың тепе-теңдігін сақтау. Ағаш отырғызу арқылы климаттық жағдай жақсарып, құнарлы жерлер пайда болады. Бұл жоба Қазақстандағы экологиялық мәдениетті дамытуға да ықпал етеді.

Тыңдау барысында түртіп алу стратегиясы:

2. Мәтіннің мазмұнын түсіндіру. Талқылау сұрақтары:

3. Монолог құру

4. Диалог құру

Диалог мысалы:

А: "Жасыл белдеу" бағдарламасы туралы не ойлайсың?

Б: Бұл – өте маңызды жоба! Ол экологияны жақсартады.

А: Рас айтасың! Бірақ біз бұдан да көп ағаш отырғызуымыз керек деп ойламайсың ба?

Б: Әрине! Тек билік емес, қарапайым адамдар да экологияға жауапты.

А: Дұрыс! Мектепте немесе аулада тал отырғызу акциясын ұйымдастырсақ керемет болар еді!

Шығармашылық тапсырма:

"Менің экологиялық жобам" атты эссе жазыңыз.

"Жасыл белдеу – болашақ үшін" тақырыбында сыныптық пікірталас өткізіңіз.

Қадыр Мырза Әлі – философ ақын

Тезис:

Қадыр Мырза Әлі – қазақ поэзиясында философиялық ойдың көрнекті өкілі. Оның шығармалары ұлттық құндылықтарды дәріптеумен қатар, өмір мен өлім, уақыт пен мәңгілік, адам мен қоғам тақырыптарын терең зерттейді. Ақын өлеңдерінде ойшылдық пен қарапайымдылық үйлесім тапқан.

Ортақ қорытынды:

Қадыр Мырза Әлі – терең философиялық мазмұндағы өлеңдер жазған ақын. Ол адамзат пен табиғаттың өзара байланысын, өмірдің өткіншілігі мен өнердің мәңгілігін жырлады. Ақын поэзиясы ұлттық рухты жаңғыртып, оқырманды терең ойлауға жетелейді.

1. Түсіну тапсырмасы:

Берілген үзінділерден ақынның философиялық ойларын анықтаңыз.

"Мен де өлемін,

Менің бірақ есімім

Жазушылар тізімінен шықпайды!"

Сұрақтар:

Сұрақтар:	Жауаптар
Ақын өлеңіндегі негізгі ой қандай?
Өлеңнің философиялық мәнін түсіндіріңіз.

2. Талдау тапсырмасы:

Қадыр Мырза Әлі шығармаларының негізгі тақырыптарын анықтап, дәлел келтіріңіз.

Негізгі тақырыптар	Дәлелдер
1.
2.
3.

3. Шығармашылық тапсырма:

"Өмір – мәңгілік емес, өнер – мәңгі" тақырыбында эссе жазыңыз.

Қадыр Мырза Әлі – "Аралым" шығармасын талдау

1. Прозаны талдау:

Қадыр Мырза Әлінің "Аралым" шығармасы экологиялық мәселеге арналған. Ол Арал теңізінің тартылуын, экологиялық апаттың адам өміріне әсерін суреттейді. Ақын табиғат пен адам арасындағы нәзік байланысты көрсетіп, қоршаған ортаға немқұрайлы қараудың салдарын бейнелейді.

Талқылауға арналған сұрақтар:

Шығармадан табиғаттың өзгеруін сипаттайтын үзінді тауып, талдаңыз.	Автордың табиғатты суреттеу тәсілін анықтаңыз.	Арал мәселесінің бүгінгі өзектілігі қандай?

2. Жалпыадамзаттық мәселені айқындау:

"Аралым" шығармасында көтерілген басты мәселе	Экология және оның адамзат өміріне әсері
1. 2. 3.

3.Талқылауға арналған сұрақтар:

Бұл мәселе тек Аралға ғана қатысты ма? Басқа қандай аймақтарда экологиялық проблемалар бар?	Экологиялық проблемаларды шешудің қандай жолдары бар?
	1. 2. 3.

3. Сан есімнің жасалу жолдарын анықтау және мәтінде қолдану:

Тапсырма:

1. Шығармадан сан есімдерді тауып, олардың жасалу жолын анықтаңыз.

Сан есімдер	Түрлері

2. "Аралым" тақырыбына шағын мәтін құраңыз, онда кемінде 5 сан есімді қолданыңыз.

Мұхиттағы жануарлар әлемі

1-Тапсырма: Негізгі идеяны анықтау

Нұсқаулық: Төмендегі мәтінді оқып, оның негізгі идеясын анықтаңыз.

Мәтін үзіндісі:

"Мұхит – Жер бетіндегі ең үлкен экожүйелердің бірі. Онда тіршілік ететін жануарлар алуан түрлі. Киттер, акулалар, сегізаяқтар мен маржан рифтері теңіз биологиялық тепе-теңдігінің маңызды бөлігі болып табылады. Алайда мұхиттағы экожүйе адам әрекетінен өзгеріп жатыр. Ластану, браконьерлік және климаттың өзгеруі көптеген теңіз жануарларына қауіп төндіруде."

✍ Сіздің жауабыңыз:

Осы мәтіндегі негізгі ойды бір сөйлеммен тұжырымдаңыз	Қандай экологиялық мәселелер қозғалған?	Бұл мәселелердің алдын алу үшін қандай шаралар қолдану керек?

2-Тапсырма: Мәтіндегі есімдіктерді табу

Нұсқаулық: Жоғарыдағы мәтіннен есімдіктерді тауып, олардың қай түрге жататынын анықтаңыз.

✍ Сіздің жауабыңыз:

Есімдіктер	Түрлері

3-Тапсырма: Есімдіктердің жасалу жолдарын анықтау

Нұсқаулық: Мәтіндегі есімдіктердің қалай жасалғанын талдаңыз.

Мысал:

"Ол" – жіктеу есімдігі, біреуді немесе бір затты меңзейді.

"Бұл" – сілтеу есімдігі, белгілі бір нәрсені көрсетеді.

✍ Сіздің жауабыңыз:

Есімдіктер	Жасалу жолдары

4-Тапсырма: Шығармашылық жұмыс

Нұсқаулық: Төмендегі сұрақтарға жауап бере отырып, «Мұхиттағы жануарлар әлемі» тақырыбында шағын эссе жазыңыз.

Сұрақтар	Сіздің жауабыңыз, ойыңыз
1. Мұхиттағы қай жануар сізді ерекше қызықтырады? Неліктен?
2. Егер сіз теңіз биологы болсаңыз, мұхиттағы жануарларды қорғау үшін қандай шаралар қабылдар едіңіз?
3. Теңіз жануарларын қорғау үшін әрбір адам не істей алады?

Мұхиттағы өсімдіктер әлемі

1-Тапсырма: Баспасөз парағының құрылымын анықтау

Баспасөз парағы ақпараттық жанрға жатады және келесі құрылымнан тұрады:

1. Тақырып – қысқа әрі мазмұнды болуы керек.

2. Лид (кіріспе) – негізгі мәселені қысқаша сипаттау.

3. Негізгі бөлім – деректер, ғылыми дәлелдер мен дәйексөздер.

4. Қорытынды – проблеманы шешу жолдары немесе ұсыныстар.

5. Контакт мәліметтері – ұйым, жоба немесе зерттеу тобы туралы ақпарат.

Тапсырма: Осы құрылымға сүйене отырып, мұхиттағы өсімдіктер әлеміне қатысты баспасөз парағын құрастырыңыз.

Баспасөз парағы
Тақырып
Лид (кіріспе)
Лид (Негізгі бөлім)
Лид (Қорытынды)
Контакт мәліметтері

2-Тапсырма: Ғылыми және публицистикалық стильдегі ерекшеліктерді анықтау

Нұсқаулық: Төмендегі екі мәтінді оқып, олардың қай стильге жататынын анықтаңыз. Әр стильдің жанрлық және тілдік ерекшеліктерін көрсетіңіз.

Мәтін 1:

"Мұхиттағы өсімдіктер экожүйенің маңызды бөлігі. Олар көмірқышқыл газын сіңіріп, оттегін бөліп шығарады. Фитопланктон – негізгі фотосинтез үдерісін жүргізетін микроскопиялық өсімдіктер. Олар мұхиттағы азық-тізбектің негізі болып табылады. Теңіз балдырлары да мұхиттың экологиялық тепе-теңдігін сақтауға ықпал етеді."

Мәтін 2:

"Мұхит – тіршілік атаулының бесігі. Бірақ оның түбінде керемет әлем барын бәріміз біле бермейміз. Су астындағы өсімдіктер – ғаламшарымыздың жасыл өкпесі. Олар тек оттегі бөліп қана қоймай, миллиондаған теңіз жануарларына баспана болады. Бірақ адамзат әрекеті бұл нәзік әлемге қауіп төндіріп отыр!"

Сұрақтар	Сіздің жауабыңыз, ойыңыз
Қай мәтін ғылыми стильге жатады? Неліктен?
Қай мәтін публицистикалық стильге тән? Неліктен?

3-Тапсырма: Өзіңіздің баспасөз парағыңызды жазыңыз

Нұсқаулық: Төмендегі құрылымға сәйкес «Мұхиттағы өсімдіктер әлемі» тақырыбында баспасөз парағын жазыңыз.

Баспасөз парағы
Тақырып
Лид (Кіріспе)
Лид (Негізгі бөлім)
Лид (Қорытынды)
Контакт мәліметтері

Каспий теңізі

1. Мәтінді оқу

Оқушыларға "Каспий теңізі" тақырыбындағы мәтінді оқу тапсырылады. Мәтінде Каспий теңізінің географиялық орналасуы, экологиялық жағдайы, биологиялық байлығы және экономикалық маңызы туралы баяндалады.

2. Негізгі идеяны ажырату тапсырмасы:

1. Мәтіннен негізгі ойды білдіретін 3-4 сөйлемді анықтаңыз.

Мәтіннен негізгі ойды білдіретін 3-4 сөйлемді анықтаңыз.	Каспий теңізінің маңыздылығы туралы 3-4 сұрақ құрастырыңыз
1	1
2	2
3	3
4	4

3. Конспектілеу тапсырмасы:

Оқушыларға мәтін бойынша қысқаша конспект жазу тапсырылады.

Үлгі:

1. Каспий теңізі – әлемдегі ең ірі тұйық көл. Ол 5 елдің (Қазақстан, Ресей, Әзербайжан, Түрікменстан, Иран) жағалауында орналасқан.

2. Экологиялық мәселелер – мұнай өндіру, теңіз деңгейінің өзгеруі, биологиялық ресурстардың азаюы.

3. Биологиялық байлығы – бекіре тұқымдас балықтар, итбалық, құстардың әртүрлі түрлері.

4. Экономикалық маңызы – мұнай мен газ қорлары, балық шаруашылығы, көлік және логистика салалары үшін маңызды су айдыны.

Тапсырма:

1. Мәтін мазмұны бойынша 5 негізгі пункттен тұратын конспект жазыңыз.

Мәтін мазмұны бойынша 5 негізгі пункттен тұратын конспект жазыңыз.

1

2

3

4

2. Конспект негізінде Каспий теңізінің маңызы туралы шағын эссе жазыңыз.

4. Мазмұнын түсіндіру тапсырмасы:

1. Каспий теңізінің ерекшеліктерін 5 сөйлеммен түсіндіріңіз.

2. "Каспий – табиғи байлығымыз" тақырыбында 5-7 сөйлемнен тұратын мәтін құрастырыңыз.

Мұхит және экономикалық проблемалар

1. Мәтінмен жұмыс

1-тапсырма:

2. Оқушылар мәтіндегі басты ойды анықтайды.

Тапсырма:

1. Мәтіннен негізгі ойды білдіретін 3-4 сөйлемді белгілеңіз.

Мәтіннен негізгі ойды білдіретін 3-4 сөйлемді анықтаңыз.	Мұхиттың маңыздылығы туралы 3-4 сұрақ құрастырыңыз	Мұхиттардың ластануына байланысты қандай шешімдер ұсынуға болады?
1	1	1
2	2	2
3	3	3
4	4	4

3. Термин сөздермен жұмыс. Мәтіннен 5-7 термин сөзді тауып, олардың анықтамасын жазыңыз. "Мұхит және экономика" тақырыбында 5 сөйлем құрастырыңыз.

Терминдер	Мағынасы	Сөйлемдер
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

3. Термин сөздерді пайдалана отырып, жұпта шағын әңгіме құрастырыңыз.

Күрделі сөздерді анықтау

Оқушылар ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі мәтіндерден күрделі сөздерді табады.

Тапсырма:

1. Мәтіннен 5 күрделі сөзді анықтап, олардың жасалу жолын түсіндіріңіз.

Терминдер	Жасалу жолдары
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

2. Күрделі сөздерді пайдаланып, "Мұхит экологиясы" тақырыбында шағын мәтін жазыңыз. Жазған мәтініңізді сыныпта оқып, басқа оқушылардың пікірін тыңдаңыз.

4. Шығармашылық жұмыс. Оқушылар тақырып бойынша эссе немесе жоба дайындайды.

Тапсырма:

1. "Мұхиттардың экономикалық маңызы және оны қорғау жолдары" тақырыбында 100-150 сөзден тұратын эссе жазыңыз.

2. Сыныпта постер жасап, мұхиттардың экономикалық маңызы мен экологиялық проблемалары туралы презентация дайындаңыз.

3. "Егер мен эколог болсам…" тақырыбында әңгіме жазыңыз.

Мұхит және экономикалық проблемалар

1. Мәтінмен жұмыс

Оқушыларға "Мұхит және экономикалық проблемалар" тақырыбындағы мәтінді оқу ұсынылады. Мәтінде мұхиттардың экологиялық жағдайы, мұнай өндіру, балық шаруашылығы және ластану мәселелері қарастырылады.

Тапсырма:

1. Мәтінді мұқият оқып, негізгі мәселелерді анықтаңыз.

Негізгі мәселелер

1. 2. 3.

2. Мұхиттардың экологиялық жағдайына әсер ететін негізгі факторларды тізбектеңіз.

Мұхиттардың экологиялық жағдайына әсер ететін негізгі факторларды тізбектеңіз

1. 2. 3. 4.

3. Мұнай өндіру мен балық шаруашылығының экономикалық маңызын сипаттаңыз.

Мұнай өндіру мен балық шаруашылығының экономикалық маңызын сипаттаңыз.	Мәтіннен негізгі ойды білдіретін 3-4 сөйлемді белгілеңіз.
1. 2. 3. 4.

2. Тақырып бойынша мұхиттың ластану себептері мен шешімдерін ұсыныңыз

Мұхиттың ластану себептері	Мұхиттардың ластануына байланысты қандай шешімдер ұсынуға болады?
1. 2. 3. 4.

3. Термин сөздермен жұмыс

Оқушылар мәтіндегі термин сөздерді анықтап, олардың мағынасын түсіндіреді.

Тапсырма:

1. Мәтіннен 5-7 термин сөзді тауып, олардың анықтамасын жазыңыз. Осы сөздерді қолданып, "Мұхит және экономика" тақырыбында 5 сөйлем құрастырыңыз.

Терминдер	Мағынасы	Сөйлемдер
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

2. Термин сөздерді пайдалана отырып, жұпта шағын әңгіме құрастырыңыз.

3. Күрделі сөздерді анықтау

Оқушылар ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі мәтіндерден күрделі сөздерді табады.

Тапсырма:

1. Мәтіннен 5 күрделі сөзді анықтап, олардың жасалу жолын түсіндіріңіз.

Күрделі сөздер	Жасалу жолджары
1. 2. 3. 4. 5.

2. Күрделі сөздерді пайдаланып, "Мұхит экологиясы" тақырыбында шағын мәтін жазыңыз.

3. Жазған мәтініңізді сыныпта оқып, басқа оқушылардың пікірін тыңдаңыз.

5. Шығармашылық жұмыс

Оқушылар тақырып бойынша эссе немесе жоба дайындайды.

Тапсырма:

1. "Мұхиттардың экономикалық маңызы және оны қорғау жолдары" тақырыбында 100-150 сөзден тұратын эссе жазыңыз.

2. Сыныпта постер жасап, мұхиттардың экономикалық маңызы мен экологиялық проблемалары туралы презентация дайындаңыз.

3. "Егер мен эколог болсам…" тақырыбында әңгіме жазыңыз.

Әбдіжәміл Нұрпейісов – «Қан мен тер» романы

1. Тыңдалым және конспектілеу тапсырмасы

Тапсырма: «Қан мен тер» романынан үзінді тыңдаңыз.

Тыңдалған мәтін бойынша негізгі 3-5 идеяны анықтап, қысқаша конспект жазыңыз	Тыңдалған мәтіннің мазмұнын өз сөзіңізбен баяндаңыз (5-7 сөйлем)
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

2. Әлеуметтік-қоғамдық мәселені талдау

Романда көтерілген негізгі әлеуметтік мәселелерді анықтаңыз.	Дәлелдер	«Қан мен тер» романының бүгінгі қоғам үшін маңызы қандай?
1. 2. 3. 4.

2. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

Романдағы басты кейіпкерлер қандай қиындықтарға тап болады?	Қазіргі қоғамда осыған ұқсас әлеуметтік мәселелер бар ма? Мысал келтіріңіз.	Кейіпкерлердің өмірлік ұстанымдары мен құндылықтары қандай?
1. 2. 3. 4.

3. Кейіпкерлерді талдау және салыстыру

Тапсырма:

1. Басты кейіпкерлердің бірін таңдап, оның мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін сипаттаңыз.

Кейіпкер	Іс-әрекеті мен мінез-құлқы

2. Кейіпкердің өмірі мен қазіргі қоғамдағы адамдардың өмірін салыстырып, 5 сөйлем жазыңыз.

Кейіпкер	Қазіргі қоғамдағы адамдарға тән қасиеттер	Егер сіз сол заманда өмір сүрсеңіз, кейіпкерге қандай кеңес берер едіңіз?
	1._______________________________________ 2._______________________________________ 3._______________________________________ 4._______________________________________ 5._______________________________________

4. Шығармашылық жұмыс

Тапсырма:

1. «Егер мен роман кейіпкері болсам…» деген тақырыпта 10-12 сөйлемнен тұратын шағын шығарма жазыңыз.

2. Романдағы басты оқиғалардың бірін қазіргі заманға бейімдеп, қысқа әңгіме жазыңыз.

Тақырып: Адамзат тағдырының жыршысы

1. Термин сөздермен жұмыс

Тапсырма:

Қоғамдық-саяси терминдер	Мағынасы	Сөйлемдер
1. 2. 3. 4. 5.

2. Талдау және салыстыру

Тапсырма:

1. Мәтінде көтерілген басты мәселені анықтаңыз. Осы мәселені қазіргі қоғаммен байланыстырыңыз

Мәтінде көтерілген негізгі әлеуметтік мәселелерді анықтаңыз.	Осы мәселені қазіргі қоғаммен байланыстырыңыз
1. 2. 3. 4.

3. «Адамзат тағдырының жыршысы» деген сөз тіркесінің мәнін ашып, 5 сөйлеммен ойыңызды жеткізіңіз.

«Адамзат тағдырының жыршысы» деген сөз тіркесінің мәні	5 сөйлеммен ойыңызды дәлелдеңіз
1. 2. 3. 4.

3. Дискуссивті эссе жазу

«Әдебиет – адамзат тағдырының айнасы»

Тапсырма:

1. Эссені жазу барысында төмендегі құрылымды сақтаңыз:

Кіріспе: Негізгі ойды таныстыру (2-3 сөйлем).

Негізгі бөлім: Келтірілген мәселе бойынша өз ұстанымыңызды дәлелдеу (5-7 сөйлем).

Қорытынды: Жеке көзқарасыңызды түйінде

Ұлттық мерекелер

1. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдерді салыстыру

Тапсырма:

1. Ұлттық мерекелер туралы бір ғылыми-көпшілік мақала және бір публицистикалық стильдегі мәтін (мысалы, газет мақаласы немесе сұхбат) тауып, оқып шығыңыз.

2. Қай стиль сізге түсініктірек және әсерлірек болды? Неге? 5-6 сөйлеммен өз ойыңызды жазыңыз.

3. Есімше сөздерді қолдану

Тапсырма:

1. «Ұлттық мерекелер» тақырыбында 5 сөйлем құрастырыңыз, оның ішінде кемінде 3 есімше сөз болсын. Осы сөйлемдерден есімшелерді табыңыз және олардың стильдік қызметін түсіндіріңіз.

3. Шығармашылық жұмыс

Тапсырма:

1. «Ұлттық мерекелер – ел бірлігінің белгісі» тақырыбында шағын мақала жазыңыз (100-120 сөз). Осы мақаланы жазу барысында ғылыми-көпшілік немесе публицистикалық стильді таңдаңыз және таңдауыңызды түсіндіріңіз. Мақалада кемінде 3 есімше қолданыңыз.

Айт мейрамы

1. Айт мейрамы туралы бір ғылыми-көпшілік мәтін және бір публицистикалық стильдегі мәтін (мысалы, газет мақаласы немесе сұхбат) тауып, оқып шығыңыз. Айт мейрамы туралы мәтіндерді салыстыру.

2. Қай стиль сізге түсініктірек және әсерлірек болды? Неге? 5-6 сөйлеммен өз ойыңызды жазыңыз.

Қай стиль сізге түсініктірек және әсерлірек болды?	5 сөйлеммен ойыңызды дәлелдеңіз
	1. 2. 3. 4. 5.

2. Есімше сөздерді қолдану

Тапсырма:

1. «Айт мейрамы» тақырыбында 5 сөйлем құрастырыңыз, оның ішінде кемінде 3 есімше сөз болсын. Олардың стильдік қызметін түсіндіріңіз

«Айт мейрамы» тақырыбында 5 сөйлем құрастырыңыз	Есімшелерді анықтаңыз, стильдік қызметін түсіндіріңіз
1. 2. 3. 4.

3. Шығармашылық жұмыс

Тапсырма:

1. «Айт мейрамы – бірлік пен мейірім мерекесі» тақырыбында шағын мақала жазыңыз (100-120 сөз). Осы мақаланы жазу барысында ғылыми-көпшілік немесе публицистикалық стильді таңдаңыз және таңдауыңызды түсіндіріңіз. Мақалада кемінде 3 есімше қолданыңыз.

Сауда тарихы

1. Мәтін құрылымын талдау

Тапсырма:

1. Төмендегі мәтінді оқыңыз:

"Сауда – адамзат өркениетінің маңызды бөлігі. Алғашқы қауымдық қоғамда айырбас түрінде басталған сауда, уақыт өте келе ақша айналымы арқылы жүзеге аса бастады. Орта ғасырларда Жібек жолы арқылы Шығыс пен Батыс арасында ірі сауда байланыстары орнады. Қазіргі таңда жаһандану дәуірінде электронды сауда қарқынды дамып келеді."

Абзац	Абзацтың негізгі ойы қандай?	Деректі ақпарат	Бағалау

3. Шығармашылық жұмыс

Тапсырма:

1. «Сауданың дамуы – өркениеттің негізі» тақырыбында шағын эссе жазыңыз (100-120 сөз). Эссеңізде нақты деректерді келтіріңіз және өз көзқарасыңызды білдіріңіз. Жазба жұмысында абзацтардың логикалық құрылымына назар аударыңыз.

Жібек жолы – сауда мәдениетінің өркендеу бөлігі

1. Графикалық ақпаратты талдау

Тапсырма: Төмендегі графикалық элементтерді қарастырыңыз:

Осы графикалық материалдардан алынған ақпараттарды салыстырыңыз

Қандай ақпараттар ортақ?	Әрқайсысының басты идеясы қандай?	Графикалық элементтер мәтін мазмұнын қалай толықтырады?

2. Деректі ақпаратты анықтау және бағалау

Тапсырма:

Жібек жолының маңыздылығы туралы қысқаша мәтінді оқып, ондағы нақты деректерді анықтаңыз. Осы деректердің маңыздылығын бағалаңыз және өз көзқарасыңызды білдіріңіз:

Жібек жолы өркениетке қандай үлес қосты?	Қазіргі әлемде Жібек жолы феномені қалай көрініс табуда?	Бұл тарихи деректердің бүгінгі саудаға әсері қандай?

3. Шығармашылық жұмыс

Тапсырма:

1. «Жібек жолы – көне дәуірдегі жаһандану үлгісі» тақырыбында шағын эссе жазыңыз (100-120 сөз). Эссеңізде нақты тарихи деректерді пайдаланыңыз. Жазба жұмысында негізгі ой мен деректерді графикалық элементтермен байланыстырып түсіндіріңіз.

_

Екіжақты келісімді сауда

1. Дереккөздерді салыстыру және өз көзқарасын білдіру

Тапсырма:

1. Мәтіндерді тыңдау және талдау. Салыстыру:

Екіжақты келісімді сауда туралы екі мәтінді (ғылыми-көпшілік және публицистикалық) тыңдаңыз немесе оқыңыз. Әр мәтінде қандай негізгі ойлар көтерілгенін анықтаңыз. Ғылыми мәтін мен публицистикалық мәтіннің стилін, құрылымын, мақсатты аудиториясын салыстырыңыз. Екі мәтіндегі ортақ және өзгеше ақпараттарды белгілеңіз.

2. Көзқарасты дәлелдеу:

Сіз екіжақты келісімді сауданың қаншалықты тиімді немесе тиімсіз екенін қалай бағалайсыз? Өз көзқарасыңызды нақты аргументтермен дәлелдеңіз.

2. Жинақы мәтін (компрессия) құрастыру

Тапсырма:

1. Негізгі ұғымдарды анықтау:

Берілген мәтіндерден маңызды ұғымдарды белгілеңіз (мысалы: тарифтер, импорт, экспорт, сауда келісімдері).

2. Ақпаратты ықшамдау:

Артық сөздерді алып тастап, мәтінді қысқа әрі мазмұнды етіп өңдеңіз.

3. Қысқаша мәтін жазу:

50-70 сөзден тұратын жинақы мәтін құрастырыңыз, онда негізгі идея сақталуы тиіс.

Сауда мәдениеті және тұтынушы құқығы

1. Термин сөздер мен олардың мағынасын түсіну

Тапсырма:

Берілген мәтінді оқу: («Сауда мәдениеті және тұтынушы құқығы). Термин сөздерді анықта. Әр терминнің мағынасын анықтап, түсіндірме жазыңыз.Осы терминдерді пайдаланып, 5 сөйлем құрастырыңыз.

Терминдер	Мағынасы	Сөйлемдер
1. 2. 3. 4. 5.

2. Үстеудің жасалу жолы мен қызметін анықтау

Тапсырма:

1. Үстеулерді табу: Берілген мәтіндегі үстеулерді анықтаңыз. Олардың қай сөз табынан жасалғанын белгілеңіз (мысалы: етістіктен, сын есімнен). Сөйлемдегі қызметін талдаңыз.

Үстеулер	Жасалуы	Сөйлемдегі қызметі
1. 2. 3. 4.

3. Қолдану:

"Сауда мәдениеті және тұтынушы құқығы" тақырыбында 5 сөйлем жазыңыз, әр сөйлемде кемінде бір үстеу болсын.

Сөйлемдер	Үстеу	Жасалу жолы
1. 2. 3. 4. 5.

Тақырып: Экспортқа шығарылатын өнімдер

1. Көтерілген мәселе бойынша ақпаратты талдау

Тапсырма:

1. Мәтін тыңдау және талдау:

Қазақстанның экспортқа шығаратын негізгі өнімдері туралы аудиомәтінді тыңдаңыз.

Осы тақырыпқа байланысты қосымша мәтінді оқыңыз.

2. Мәтіндерді салыстыру:

Тыңдалған және оқылған мәтіндердің мазмұнын салыстырыңыз.

Ортақ және ерекшеленетін тұстарын анықтаңыз.

3. Өз көзқарасын дәлелдеу:

Қазақстанның экспорттық әлеуеті туралы пікіріңізді жазыңыз.

Қазақстанның экспорттық әлеуеті туралы пікіріңізді жазыңыз.	Өз көзқарасыңызды дәлелдейтін кемінде 3 аргумент келтіріңіз
	1. 2. 3.

4. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі мәтіндерден негізгі ұғымдарды анықтау

Тапсырма:

1. Мәтіндерден негізгі ұғымдарды анықтау.Терминдерді белгілеңіз.

Терминдер	Мағынасы
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

2. Жинақы мәтін құрастыру:

Берілген мәтіндердің негізгі мазмұнын сақтай отырып, 5-6 сөйлемнен тұратын қысқаша мәтін жазыңыз.Түсінікті, нақты және мазмұнды болуына назар аударыңыз.

Ыбырай Алтынсарин «Дүние қалай етсең табылады»

1. Мәтіндегі термин сөздерді анықтау және түсіну

Терминдер	Мағынасы
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Тапсырма:

1. Ыбырай Алтынсариннің «Дүние қалай етсең табылады» атты мәтінін оқып шығыңыз. Мәтінде кездесетін тұрақты сөз тіркестерін анықтаңыз. Осы сөздердің мағынасын түсіндіріп, сөйлемдер құрастырыңыз

Тұрақты сөз тіркестері	Мағынасы	Сөйлемдер
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

2. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі мәтіндердің құрылымы мен ерекшеліктерін талдау

Тапсырма:

1. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі екі мәтінді салыстырыңыз. Олардың құрылымы, рәсімделуі және тілдік ерекшеліктері бойынша айырмашылықтарын анықтаңыз.

2. Осы ерекшеліктерді сипаттайтын шағын эссе жазыңыз.

Тақырып: Қазақтың тұңғыш журналист қыздары

1. Мәтіндегі негізгі және қосымша ақпараттарды анықтау

Тапсырма:

1. Қазақтың тұңғыш журналист қыздары туралы мәтінді оқып, негізгі және қосымша ақпараттарды анықтаңыз.

Негізгі ақпарат	Қосымша ақпарат
1. 2. 3. 4. 5.

2. Мәтіндегі фактілер мен автордың көзқарасын ажыратыңыз.

Фактілер	Автордың көзқарасы
1. 2. 3. 4. 5.

3. Мәтін идеясын анықтап, өз ойыңызды қысқаша тұжырымдаңыз.

2. Келіспеу эссесін жазу

Тапсырма:

1. Берілген тақырып бойынша өз ұстанымыңызды анықтаңыз (мысалы, "Қазақ қыздарының журналистикаға қосқан үлесі жеткілікті ме?" тақырыбы төңірегінде). Көркем шығармалардан немесе тарихи деректерден алынған тілдік құралдарды пайдаланыңыз. Өз көзқарасыңызды дәлелдеп, кемінде үш аргумент ұсыныңыз.

Тақырып: Отбасы және гендерлік саясат

1. Қосымша материалдарды пайдаланып, қорытынды жасау

Тапсырма:

1. "Отбасы және гендерлік саясат" тақырыбына қатысты мәтінді оқыңыз. Энциклопедиялардан немесе сенімді дереккөздерден осы тақырыпқа байланысты қосымша ақпарат іздеңіз. Негізгі мәтін мен қосымша ақпараттарды салыстырып, ортақ қорытынды жазыңыз.

2. Автор көзқарасын талдау және астарлы ойды анықтау

Тапсырма:

1. Мәтінді оқып, автордың негізгі ойын анықтаңыз. Автор көзқарасын негіздейтін дәлелдерді (аргументтерді) тауып, оларды талдаңыз. Мәтінде жасырын берілген астарлы ойды анықтаңыз және оның мағынасын түсіндіріңіз.

Автордың негізгі ой	Автор көзқарасын негіздейтін дәлелдер	Мәтінде жасырын берілген астарлы ой	Жасырын берілген астарлы ойдың мағынасы
1. 2. 3. 4.

Тақырып: Қазақтың тұңғыш дикторы.

1. Интонацияның құрамдас бөліктерін қолдану.Қазақтың тұңғыш дикторы туралы мәтінді тыңдаңыз немесе оқыңыз. Сөйлеу барысында интонацияның негізгі элементтеріне назар аударыңыз (әуез, тембр, қарқын, кідіріс). Берілген мәтінді мәнерлеп оқып, сендіру амалдарын дұрыс қолдануға тырысыңыз. (Бірнеше оқушы өзара бағалап, пікір білдіреді).

2. Қосымша материалдармен жұмыс жасау

Тапсырма:

1. Қазақтың тұңғыш дикторы туралы қосымша материалдарды энциклопедиялардан немесе интернеттен іздеңіз. Оқулық мәтіні мен қосымша деректерді салыстырыңыз.Ортақ қорытынды жазыңыз: оның қазақ мәдениеті мен журналистикасына қосқан үлесі қандай?

Тақырып: Телефон – байланыс құралы

1. Мәтінмен жұмыс (болжам жасау)

Тапсырма:

1. Берілген мәтін үзіндісін оқыңыз. Оның жалғасын өз болжамыңыз бойынша жазыңыз. Телефонның қазіргі қоғамдағы рөлі туралы өз ойыңызды қосыңыз. Оқушылар арасында үздік болжамды талқылап, таңдап алыңыз.

Көркем шығармашылық жазба

Тапсырма:

1. «Телефон – байланыс құралы» тақырыбында эссе жазыңыз. Көркемдегіш құралдарды (теңеу, эпитет, метафора) қолданып, тіл байлығыңызды көрсетіңіз. Бір-біріңіздің шығармаларыңызды оқып, кері байланыс беріңіз.

Тақырып: Тұрмыстық қалдықтар

1. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық мәтіндерді салыстыру

Тапсырма:

1. Тұрмыстық қалдықтар туралы ғылыми-көпшілік стильде жазылған мәтінді және осы тақырыптағы публицистикалық мақаланы оқыңыз. Мәтіндердің жанрлық, құрылымдық және тілдік ерекшеліктерін салыстырыңыз. Қандай стиль қай жағдайларда тиімді қолданылады? Кестені толтырыңыз:

Ақпарат түрі	Жанрлық ерекшелік	Құрылымдық ерекшелік	Тілдік ерекшелік
Ғылыми-көпшілік стиль
Публицистикалық мақала

2. Мәтін құрау (тәжірибелік жұмыс)

Тапсырма:

1. "Қалдықтарды сұрыптау – экологиялық мәдениет" тақырыбында шағын ғылыми-көпшілік мәтін жазыңыз. Сол мәтінді публицистикалық стильде қайта жазыңыз (газет мақаласы түрінде). Жұмыстарыңызды топ ішінде талқылаңыз, әр стильдің ерекшеліктеріне назар аударыңыз. Мәтіндеріңізде сөздердің байланысу тәсілдерін орынды қолданыңыз.

Өндірістік қалдықтар

1. Тыңдалым және мазмұндау

Тапсырма: Өндірістік қалдықтар туралы аудио немесе бейнематериал тыңдаңыз. Материалдағы негізгі идеялар мен маңызды ақпараттарды анықтаңыз.Тыңдалған ақпараттың мазмұнын қысқаша конспект түрінде жазыңыз.Өз жазбаңызды топ ішінде талқылаңыз және толықтырыңыз.

Негізгі идеялар мен маңызды ақпараттар	Қысқаша конспект

2. Ғылыми және публицистикалық стильдегі мәтіндер

Тапсырма:1. Тыңдалған материал негізінде:1-топ: Ғылыми стильде қысқаша ақпараттық мәтін жазыңыз.2-топ:Публицистикалық стильде оқырманға әсер ететін мақала құрастырыңыз.

Ғылыми стиьдегі мәтін	Публицистикалық стильде мақала

2. Екі мәтінді салыстырып, олардың айырмашылықтарын анықтаңыз. Қай стиль қандай жағдайда тиімді қолданылатыны туралы қорытынды жазыңыз.

Бағалау критерийлері:

✔ Тыңдалған мәтіндегі негізгі ақпараттарды дұрыс анықтау.

✔ Ғылыми және публицистикалық стиль ерекшеліктерін сақтау.

✔ Тілдік құралдарды орынды қолдану.

Қауіпті қалдықтар

1. Ғылыми және публицистикалық мәтіндерді талдау

Тапсырма:1. Қауіпті қалдықтар туралы ғылыми және публицистикалық стильдегі екі мәтін оқыңыз.Осы мәтіндерден күрделі сөздерді (қос сөздер, біріккен сөздер, тіркескен сөздер) анықтаңыз. Бұл сөздердің жасалу жолдарын түсіндіріңіз.

Күрделі сөздер	Жасалу жолдары

2. Күрделі сөздерді пайдаланып, ауызша мәтін құраңыз және оны топ ішінде айтып беріңіз.

3. Қауіпті қалдықтардың қоршаған ортаға әсері туралы ғылыми стильде шағын мақала жазыңыз.

Шағын мақала

4. Сол тақырыпта оқырманды қызықтыратын публицистикалық мақала дайындаңыз.

Публицистикалық мақала

5. Екі мәтінді салыстырып, олардың тілдік ерекшеліктерін талдаңыз.

Ақпарат түрі	Жанрлық ерекшелік	Құрылымдық ерекшелік	Тілдік ерекшелік
Ғылыми-көпшілік стиль
Публицистикалық мақала

Бағалау критерийлері:

✔ Күрделі сөздерді дұрыс анықтау және орынды қолдану.

✔ Ғылыми және публицистикалық стиль ерекшеліктерін сақтау.

✔ Тілдік құралдарды орынды қолдану.

Қайнар Олжай «Жер мен аспан арасындағы дастан»

1. Прозалық шығарманы тыңдау және талдау.

Тапсырма: Қайнар Олжайдың «Жер мен аспан арасындағы дастан» шығармасынан үзінді тыңдаңыз. Шығармада көтерілген жалпыадамзаттық мәселелерді анықтаңыз. Осы мәселелердің қазіргі қоғамдағы маңызын талқылаңыз.

Жалпыадамзаттық мәселелер	Қазіргі қоғамдағы маңызы

2. Деректі ақпаратты анықтау және бағалау

Тапсырма: Мәтіннен маңызды деректерді анықтаңыз.. Шығарманың негізгі ойын түйіндеп жазыңыз. Негізгі оймен келісесіз бе? Өз көзқарасыңызды білдіріп, пікіріңізді дәлелдеңіз.

Шығарманың негізгі ойы

Бағалау критерийлері:

✔ Шығарманың мазмұнын түсіну және негізгі мәселені анықтау.

✔ Деректерді толық анықтау және оларды бағалау.

✔ Өз көзқарасын дәлелді түрде жеткізу.

Думан Рамазан «Соңғы дем» әңгімесі

1. Мәтіндегі ақпараттың байланысын анықтау.

Тапсырма: Думан Рамазанның «Соңғы дем» әңгімесін оқыңыз. Мәтіндегі бөлімдер мен абзацтардың орналасу тәртібін талдаңыз. Ақпараттың тақырыппен байланысын анықтап, оған түсіндірме жазыңыз.

Бөлімдер, абзацтар	Абзацтың негізгі ойы қандай?	Ақпараттың тақырыппен байланысы	Түсіндірме

2. Мәтін құрауда тілдік құралдарды қолдану

Тапсырма:. Әңгімеден алынған үзіндіге синтаксистік талдау жасаңыз. Сөздердің байланысу түрлері мен тәсілдерін анықтаңыз. Өз шығармашылық жұмысыңызда осы тәсілдерді қолдана отырып, қысқаша ойтолғау жазыңыз.

Бағалау критерийлері:

✔ Мәтіндегі бөлімдердің логикалық байланысын анықтау және түсіндіру.

✔ Ақпараттың тақырыппен байланысын дәлелді түрде көрсету.

✔ Сөздердің байланысу түрлерін орынды қолдану.

Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздіктің жіктелуі

1. Ғылыми және публицистикалық стильді қолдану

Тапсырма:

1. Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік туралы ғылыми немесе публицистикалық мәтіндерді оқып, негізгі ойды анықтаңыз.

Ақпарат түрі	Негізгі ой
Ғылыми-көпшілік стиль
Публицистикалық мақала

2. Осы тақырып бойынша монолог немесе диалог құрастырыңыз. Мәтін құрауда тілдік құралдарды пайдаланыңыз.

Монолог

3. Диалогта сөйлеу мәдениетіне мән беріп, сөз әдебі мен сөйлеу этикетін қолданыңыз. Мәтін құрауда тілдік құралдарды пайдаланыңыз.

Диалог

Тапсырма:

1. Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік тақырыбына шағын эссе жазыңыз. Мәтінде сөздердің байланысу түрлері мен тәсілдерін дұрыс қолданыңыз. Жазбаңыздың құрылымдық және логикалық байланысын сақтаңыз.

Эссе

Бағалау критерийлері:

✔ Монолог немесе диалогта сөз әдебі мен сөйлеу этикетін қолдану.

✔ Ғылыми-көпшілік немесе публицистикалық стильдің ерекшеліктерін ескер.

Әлеуметтік теңсіздік және әлеуметтік топтар

1. Тыңдалым және конспект жасау

Тапсырма:

1. Мұғалім оқып берген немесе аудиожазбадағы мәтінді мұқият тыңдаңыз.

2. Мәтіннің негізгі идеялары мен маңызды ақпараттарын қысқаша түртіп жазыңыз (конспект жасаңыз).

3. Жазбаларыңызға сүйене отырып, топта мәтіннің мазмұнын баяндаңыз.

2. Ақпаратты талдау және идеяларды анықтау

Негізгі идеялар мен маңызды ақпараттар	Қысқаша конспект

Тапсырма:

1. Мәтіннен негізгі және қосымша ақпараттарды анықтаңыз. Факт пен автордың көзқарасын ажыратыңыз. Мәтіннің негізгі идеясын анықтап, оны өз сөзіңізбен тұжырымдаңыз. Мәтіндегі идеялар мен қазіргі қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік мәселесін байланыстырып талдаңыз.

Мәтіннен негізгі ақпарат	Қосымша ақпарат	Идеялар	Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік мәселесімен байланысы

Бағалау критерийлері:

✔ Тыңдалған мәтіннің негізгі идеясын дұрыс түсіну және оны қысқаша баяндау.

✔ Түртіп жазу (конспект) әдісін орынды қолдану.

✔ Негізгі және қосымша ақпаратты ажырата білу.

✔ Факт пен көзқарасты дұрыс анықтау.

✔ Мәтін идеясын қазіргі әлеуметтік мәселелермен байланыстыру.

Тақырыбы: Ұлықбек Есдәулет – ақын, қайраткер

1-тапсырма. Ақпаратпен жұмыс (оқылым). Мәтінді мұқият оқып, сұрақтарға жауап беріңіз.

Ұлықбек Есдәулет – қазақ поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі. Ол өз өлеңдерінде ұлттық рухты, қазақ халқының тарихын, табиғат сұлулығын, замана мәселелерін терең бейнелейді. Сонымен қатар, Ұ.Есдәулет – Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы ретінде әдебиет пен мәдениеттің дамуына зор үлес қосқан қоғам қайраткері. Оның «Жүректегі жарылыстар», «Киіз кітап» сияқты жыр жинақтары поэзия әлеміне қосылған құнды шығармалар болып табылады.

Сұрақтар:

Ұлықбек Есдәулеттің шығармашылығы қандай тақырыптарды қамтиды?	Ақынның қандай өлең жинақтарын білесіз?	Ұлықбек Есдәулеттің әдебиет саласындағы қайраткерлік қызметін қалай сипаттауға болады?

2-тапсырма. Салыстырмалы талдау (жазылым)

Төмендегі екі өлең үзіндісін оқып, ортақ және ерекшелік белгілерін анықтаңыз. Екі үзіндінің мазмұнын, көңіл күйін салыстырыңыз.Ақынның табиғат пен адамның көңіл күйін қалай байланыстырғанын түсіндіріңіз.Осы үзінділер арқылы ақын шығармашылығына қандай сипаттама беруге болады?

1-үзінді:

"Менің де тағдырым бар қасіретті,

Көктемді аңсаймын мен жасырыпты..."

2-үзінді:

"Көз жасың тамған топырақ,

Өзіңді аңсап көп жылап."

3-тапсырма. Шығармашылық жұмыс (жазылым, айтылым)

Тапсырма:

«Қазіргі қазақ поэзиясында Ұлықбек Есдәулеттің орны» тақырыбында шағын эссе жазыңыз (120-150 сөз). Эсседе мына мәселелерге тоқталыңыз: Ақынның қазақ поэзиясына қосқан үлесі.

Оның өлеңдерінің ерекшелігі.Ақынның азаматтық ұстанымы мен қоғамдағы рөлі.

Эссе

4-тапсырма. Сөздікпен жұмыс (тілдік білімді бекіту). Берілген сөздердің мағынасын түсіндіріп, оларды сөйлемде қолданыңыз.

Сөздер	Мағынасы	Сөйлемдер
Қайраткер Ұлт рухы Поэзия Мазмұн тереңдігі Әдеби мұра

«Қара пима» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Мәтінге жоспар құру

Тапсырма: «Қара пима» шығармасының мазмұнын негізге ала отырып, жоспар құрыңыз. Әр тармақшаға негізгі және қосымша мәліметтер қосыңыз.

Жоспар

1. Кіріспе: ______________________________________________________________ 2. Негізгі бөлім: ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ 3. Қорытынды: ______________________________________________________________

2-тапсырма. Негізгі және қосымша мәліметтерді жинақтау

Тапсырма: Жоспардағы әр тармақшаға қажетті негізгі және қосымша ақпараттарды анықтаңыз.

Тармақша	Мәтіннен негізгі ақпарат	Қосымша ақпарат

3-тапсырма. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық мәтіндерге сүйеніп монолог, диалог құру

1. Монолог (ғылыми-көпшілік стиль)

Тапсырма: «Қара пима» шығармасының идеясы туралы ғылыми-көпшілік стильде монолог жазыңыз.

Үлгі:

"Ұлықбек Есдәулеттің «Қара пима» шығармасы – қазақ прозасындағы терең әлеуметтік мәнге ие туынды. Шығарманың негізгі идеясы – жоқшылық, балалық шақтың қиындықтары мен сол кезеңдегі әлеуметтік мәселелерді көрсету. Қара пима – тек аяқ киім ғана емес, сонымен қатар кедейліктің, мұқтаждықтың символы. Бұл шығарма оқырманға жанашырлық, қайырымдылық, өмірдің ауыртпалығын түсіну сияқты ойлар тастайды. Қазіргі таңда да мұндай мәселелер қоғамда бар. Сондықтан шығарма бүгінгі оқырман үшін өзекті болып қала береді."

Монолог

2. Диалог (публицистикалық стиль) Тапсырма: «Қара пима» шығармасы бойынша оқушы мен мұғалім арасында диалог құрыңыз.

Үлгі:

Оқушы: Мұғалім, «Қара пима» шығармасының негізгі тақырыбы қандай?

Мұғалім: Бұл шығарма жоқшылық, өмір тауқыметі, балалық шақтың қиындығы туралы. Қара пима – сол ауыр өмірдің символы.

Оқушы: Шығармада ана мен баланың қарым-қатынасы қалай көрінеді?

Мұғалім: Ана мен бала арасындағы сүйіспеншілік пен мейірім осы шығармада ерекше көрінеді. Ана баласының қамын ойлап, оны қиындықтан қорғауға тырысады.

Оқушы: Бұл шығарма қазіргі оқырманға қандай ой салуы мүмкін?

Мұғалім: Қазіргі кезде де кедейшілік мәселесі бар. Бұл шығарма адамдарды мейірімді болуға, қиын жағдайға тап болған жандарға көмектесуге үндейді.

Диалог

4-тапсырма. Сөйлеу мәдениеті мен сөз әдебін сақтау

Тапсырма: Берілген жағдайға сәйкес диалогты сыпайы тіл нормаларын сақтай отырып құрыңыз.

Жағдай:

Сыныпта оқушылар «Қара пима» шығармасы туралы пікір алмасып жатыр. Бір оқушы басқа бір оқушының пікірімен келіспейді, бірақ оны сыпайы түрде білдіруі керек.

Үлгі:

Оқушы 1: Менің ойымша, «Қара пима» шығармасында тек кедейлік қана емес, сонымен қатар ананың әлсіздігі де көрінеді.

Оқушы 2: Айжан, пікіріңіз қызықты екен. Дегенмен, менің ойымша, ана әлсіз емес, керісінше, барынша ұлын қорғауға тырысады.

Оқушы 1: Иә, сіздің ойыңызбен келісуге болады. Менің айтқым келгені, ана да сол заманның қиындықтарына қарсы тұруға тырысқанымен, кейде дәрменсіздік танытады.

Оқушы 2: Дұрыс айтасыз, бұл шығарма әр оқырманға әртүрлі ой салуы мүмкін.

Диалог

«Салауатты өмір салтын ұстанамыз»

1-тапсырма. Мәтіндегі бөлімдердің, абзацтардың орналасу тәртібін анықтау

Тапсырма: Төмендегі мәтінді оқып, оның құрылымын талдаңыз. Әр абзацтың ақпараттық байланысын анықтап, олардың дұрыс орналасуын бағалаңыз. Егер абзацтар ретсіз орналасқан болса, дұрыс ретпен орналастырып, түсіндіріңіз.

Мәтін:

1. Сонымен қатар, зиянды әдеттерден бас тарту – денсаулықты сақтаудың маңызды шарты. Темекі шегу, алкогольді ішімдіктер ішу адамның ағзасына кері әсерін тигізеді.

2. Қазіргі таңда адамдардың денсаулығына әсер ететін басты факторлардың бірі – дұрыс тамақтану мен белсенді өмір салты.

3. Салауатты өмір салтын ұстану үшін ең алдымен дене белсенділігін арттыру керек. Спортпен шұғылдану, таза ауада серуендеу – денсаулықтың кепілі.

4. Салауатты өмір салты – адам денсаулығын нығайтатын және өмір сүру сапасын жақсартатын өмір салты.

Бөлімдер, абзацтар	Абзацтың негізгі ойы қандай?	Реті	Түсіндірме

2-тапсырма. Әдеби шығармадағы әлеуметтік-қоғамдық мәселені талқылау

Тапсырма: Берілген үзіндідегі негізгі әлеуметтік мәселелерді анықтаңыз. Салауатты өмір салтының маңызын көрсететін әдеби шығармамен байланыстырып, салыстыра бағалаңыз.

Мәтін үзіндісі:

"Ауру – астан" дегендей, дұрыс тамақтанбаудың салдары көптеген ауруларға әкеледі. Кейбір адамдар уақыт тапшылығынан фастфуд тұтынып, денсаулығына зиян келтіреді. Дене белсенділігінің төмендеуі де – қазіргі қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі. Оқушылар көп уақытын телефонда немесе компьютер алдында өткізеді. Мұның салдарынан денсаулыққа қатысты түрлі проблемалар туындайды.

Тапсырма сұрақтары:

Мәтінде қандай әлеуметтік мәселелер көтерілген?	Бұл мәселе қандай әдеби шығармаларда қозғалған?	Осы проблемаларды қазіргі қоғаммен байланыстыра отырып, салыстырмалы талдау жасаңыз.	Салауатты өмір салтын ұстану үшін қандай шешімдер ұсынуға болады?

3-тапсырма. Шынайы өмірмен байланыстыра салыстыру және бағалау

Тапсырма: Төмендегі диаграмманы пайдаланып, салауатты өмір салтын ұстанатын және ұстанбайтын адамдардың өмір сапасын салыстырыңыз.

Тапсырма сұрақтары:

Диаграммадағы мәліметтерге сүйене отырып, салауатты өмір салтының адам өміріне әсерін сипаттаңыз.	Өзіңіз немесе айналаңыздағы адамдар бұл қағидаларды қаншалықты ұстанады?	Қазіргі жастар арасында салауатты өмір салтын насихаттау үшін қандай шаралар атқарылуы керек?

4-тапсырма. Монолог және диалог құру (сөйлеу мәдениетін дамыту)

1. Монолог құру:

Тапсырма: «Салауатты өмір салты – ұзақ әрі бақытты өмірдің кепілі» тақырыбында 8-10 сөйлемнен тұратын монолог жазыңыз.

Үлгі:

"Салауатты өмір салтын ұстану – әр адамның өз қолында. Дұрыс тамақтану, спортпен айналысу, зиянды әдеттерден аулақ болу – денсаулықтың негізгі кепілі. Бүгінде адамдардың көбі тез дайындалатын тағамдарды тұтынып, қозғалыссыз өмір салтын қалыптастыруда. Бұл денсаулыққа орасан зор зиян келтіреді. Менің ойымша, әр адам өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауы керек. Егер біз спортпен шұғылданып, дұрыс тамақтануды әдетке айналдырсақ, ұзақ әрі бақытты өмір сүре аламыз."

Монолог

2. Диалог құру:

Тапсырма: Төмендегі жағдаят бойынша диалог жазыңыз.

Жағдаят:

Екі дос бірі спортпен айналысып, дұрыс тамақтанса, екіншісі фастфуд жеп, спортпен айналыспайды. Олар салауатты өмір салты туралы әңгімелесіп жатыр.

Үлгі:

Аян: Асхат, сен күні бойы компьютердің алдындасың. Неге спортпен айналыспайсың?

Асхат: Уақытым жоқ. Оның үстіне, фастфуд тез дайындалады, тамақ әзірлеуге уақыт кетіргім келмейді.

Аян: Бірақ бұл денсаулыққа зиян ғой! Фастфуд жүрекке, асқазанға кері әсер етеді. Күніне 30 минут серуендеу де пайдалы.

Асхат: Шынымен де, соңғы кезде өзімді шаршаңқы сезінемін. Мүмкін, спортпен айналысып, дұрыс тамақтануды бастау керек шығар.

Аян: Керемет! Кел, бірге жүгіруге шығайық!

Диалог

«Денсаулықты сақтау – өз қолымызда»

1-тапсырма. Мәтіндегі бөлімдер мен абзацтардың орналасу тәртібін анықтау

Тапсырма: Төмендегі мәтінді оқып, оның құрылымын талдаңыз. Әр абзацтың тақырыппен байланысын анықтап, дұрыс орналасуын бағалаңыз. Егер қажет болса, абзацтарды дұрыс ретін сақтай отырып қайта құрыңыз.

Мәтін:

1. Қазіргі таңда адамдар денсаулығына көп көңіл бөле бермейді. Технологияның дамуы қозғалыссыз өмір салтын қалыптастырып, зиянды тағамдардың кеңінен таралуына себеп болуда.

2. Денсаулық – адамның ең басты байлығы. Оны сақтау үшін дұрыс тамақтану, белсенді өмір салтын ұстану және зиянды әдеттерден аулақ болу қажет.

3. Сонымен қатар, ұйқының жеткілікті мөлшерде болуы мен психологиялық жай-күйдің тұрақтылығы да денсаулықты нығайтудың маңызды шарттарының бірі.

4. Сондықтан әр адам өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауы керек. Спортпен шұғылданып, дұрыс тамақтанып, зиянды әдеттерден бас тарту арқылы біз ұзақ әрі сапалы өмір сүре аламыз.

Абзацтар дұрыс ретпен орналасқан ба? Егер жоқ болса, дұрыс ретін көрсетіңіз.	Әр абзацтың мәтіндегі орнын неге өзгерту қажет деп ойлайсыз?	Ақпараттың тақырыппен байланысын түсіндіріңіз.

2-тапсырма. Эссе жазу

Тапсырма:

«Денсаулықты сақтау – өз қолымызда» тақырыбында 150-200 сөзден тұратын эссе жазыңыз. Эсседе өз ойыңызды дәлелдеп, қажетті клишелер мен лексикалық құрылымдарды қолданыңыз.

Эссені бағалау критерийлері:

✅ Тақырыптың ашылуы

✅ Кемінде 3 дәлелдің болуы

✅ Лексикалық және грамматикалық сауаттылық

✅ Қажетті клишелер мен сөз тіркестерін қолдану

Эссе

3-тапсырма. Қажетті клишелер мен лексикалық құрылымдар

Тапсырма: Берілген клишелерді пайдаланып, эссенің кіріспе, негізгі және қорытынды бөлімдерін толықтырыңыз.

Жоспар

1. Кіріспе: Қазіргі таңда денсаулық – … _________________________________________________________ _____________________________________________________________ Әрбір адам денсаулығын сақтау үшін … _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ Денсаулық – адам өміріндегі … _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ 2. Негізгі бөлім: Біріншіден, … ____________________________________________________________ Сонымен қатар, … ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ Бұған қоса, … ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ Бұл пікірді былай дәлелдеуге болады: … ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, … ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ 3. Қорытынды: Осылайша, денсаулықты сақтау үшін … _____________________________________________________________ ___________________________________________________________ Қорыта айтқанда, … ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ Өз болашағымыз үшін … ____________________________________________________________

«Дене шынықтырумен айналысамын» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Мәтіндегі бөлімдер мен абзацтардың орналасу тәртібін анықтау

Тапсырма: Төмендегі мәтінді оқып, оның құрылымын талдаңыз. Әр абзацтың ақпараттық байланысын анықтап, олардың дұрыс орналасуын бағалаңыз. Егер абзацтар ретсіз орналасқан болса, дұрыс ретпен орналастырып, түсіндіріңіз.

Мәтін:

1. Дене шынықтырумен айналысу – тек спортшыларға ғана емес, барлық адамдарға қажет. Ол денсаулықты нығайтады, иммунитетті көтереді және өмір сапасын жақсартады.

2. Қазіргі таңда көп адам отырықшы өмір салтын ұстанады. Компьютерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, қозғалыстың аздығы әртүрлі аурулардың пайда болуына себепші болады.

3. Сондықтан әрбір адам күнделікті спортпен айналысуға уақыт бөлгені жөн. Таңертеңгілік жаттығу жасау, жүгіру немесе жүзу сияқты қарапайым әрекеттер денсаулыққа оң әсер етеді.

4. Сонымен қатар, дене шынықтыру адамның психологиялық жай-күйіне де оң ықпал етеді. Ол стрессті азайтып, көңіл күйді жақсартады.

Тапсырма сұрақтары:

Абзацтар дұрыс ретпен орналасқан ба? Егер жоқ болса, дұрыс ретін көрсетіңіз.	Әр абзацтың мәтіндегі орнын неге өзгерту қажет деп ойлайсыз?	Ақпараттың тақырыппен байланысын түсіндіріңіз.

2-тапсырма. Әдеби шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені талқылау

Тапсырма: Төмендегі үзіндіде қозғалған әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтап, оны әдеби шығармамен байланыстырып, салыстырыңыз.

Үзінді:

"Бүгінде жастардың көбі спортпен айналысудың орнына телефонға тәуелді болып, көп уақытын экран алдында өткізеді. Бұл физикалық әлсіздікке, денсаулықтың нашарлауына алып келеді. Жоғары сынып оқушыларының арасында да қозғалыс белсенділігі төмен. Мұның салдары семіздік, шаршаңқылық және әлсіз иммунитетке әкеледі."

Мәтінде қандай әлеуметтік-қоғамдық мәселе көтерілген?	Бұл мәселені қандай әдеби шығармамен байланыстыруға болады?	Осы проблемаларды қазіргі қоғаммен байланыстыра отырып, салыстырмалы талдау жасаңыз.	Жастар арасында дене шынықтыруды насихаттау үшін қандай шаралар қолдануға болады?

3-тапсырма. Шынайы өмірмен байланыстыра салыстыру және бағалау

Тапсырма: Төмендегі диаграмма негізінде спортпен айналысатын және айналыспайтын адамдардың өмір сапасын салыстырыңыз.

Тапсырма сұрақтары:

1. Диаграммадағы мәліметтерге сүйене отырып, дене шынықтырудың өмір сапасына әсерін сипаттаңыз.

Өзіңіз немесе айналаңыздағы адамдар Спортпен қаншалықты айналысады?	Жастар арасында спортқа деген қызығушылықты арттыру үшін қандай Іс-шаралар ұйымдастыруға болады?

4-тапсырма. Дәлелді эссе жазу

Тапсырма:

«Дене шынықтыру – денсаулық кепілі» тақырыбында 150-200 сөзден тұратын эссе жазыңыз.

Эссе құрылымы:

✅ Кіріспе:

Қазіргі қоғамда денсаулықты сақтау маңызды.

Дене шынықтырумен айналысу адамның физикалық және психологиялық жай-күйіне оң әсер етеді.

✅ Негізгі бөлім:

Біріншіден, спорт – жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алады.

Екіншіден, физикалық белсенділік адамның төзімділігін арттырады.

Сонымен қатар, спортпен шұғылдану адамға тәртіптілік пен жауапкершілік қалыптастырады.

✅ Қорытынды:

Қорыта айтқанда, денсаулықты сақтау – әркімнің өз қолында.

Жастардың арасында спортты насихаттау маңызды.

Көшбасшы ой:

Эссе

"Күшті дене – мықты рухтың белгісі!"

«Электронды үкімет» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Терминдердің мағынасын түсіну.Тапсырма: Төменде берілген терминдердің мағынасын түсіндіріңіз және оларды қатыстырып сөйлем құраңыз.

Терминдер:	Мағынасы	Сөйлемдер
Электронды үкімет (e-Gov) Мемлекеттік қызмет Цифрландыру Азаматтық қоғам Интерактивті қызметтер

Тапсырма сұрақтары:

2.Электронды үкіметтің артықшылықтары туралы аралас құрмалас сөйлем қолданып 2 сөйлем жазыңыз.

1

2

3-тапсырма. Оқу-кәсіби, қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мәдени тақырыптарға байланысты тапсырмалар

Тапсырма: Төмендегі тақырыптар бойынша шағын мәтіндер құрастырыңыз. Мәтінде жоғарыда үйренген терминдер мен аралас құрмалас сөйлемдерді қолданыңыз.

Тақырыптар:

1. Оқу-кәсіби: Электронды үкіметтің білім беру жүйесіндегі рөлі.

2. Қоғамдық-саяси: Мемлекеттік қызметтерді цифрландырудың тиімділігі.

3. Әлеуметтік-мәдени: Электронды үкімет және халықтың цифрлық сауаттылығы.

4-тапсырма. Мәтінге жоспар құру

Тапсырма: Төмендегі мәтінді оқып, оның құрылымын анықтаңыз. Мәтіннің негізгі бөлімдерін бөліп, жоспар құрыңыз. Әр тармаққа қажетті негізгі және қосымша мәліметтерді жинақтап ұсыныңыз.

Мәтін:

"Қазіргі заманда технологиялық даму қарқынды жүріп жатыр, алайда бұл үрдіс барлық елдерге бірдей әсер етіп отырған жоқ. Дамыған мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы халықтың өмір сапасын жақсартуда. Ал дамушы және кедей елдерде интернетке қолжетімділік төмен, цифрлық инфрақұрылым әлсіз. Бұл факторлар білімге, медицинаға, еңбек нарығына және басқа да салаларға тікелей әсер етеді. Сандық теңсіздік тек елдер арасында ғана емес, бір мемлекеттің өз ішінде де байқалады. Қала тұрғындары интернет пен жаңа технологияларға қол жеткізсе, ауылдық жерлерде мұндай мүмкіндік шектеулі. Осылайша, цифрлық алшақтық әлеуметтік теңсіздікті одан әрі тереңдетуі мүмкін. Бұл мәселені шешу үшін үкіметтер цифрлық инфрақұрылымды дамытуға, халықтың цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталған бағдарламаларды іске асыруы қажет."

Жоспар

1.Кіріспе: _________________________________________________________ _____________________________________________________________ 2. Негізгі бөлім: _____________________________________________________________ 3. Қорытынды: _____________________________________________________________

5-тапсырма. Тірек-схема, менталды карта, презентация жасау

Тапсырма:

Берілген жоспар негізінде тірек-схема, менталды карта немесе презентация дайындаңыз.

Тірек-схема үлгісі:

Сандық теңсіздік:

Дамыған елдер – жоғары технология, қолжетімді интернет

Дамушы елдер – цифрлық инфрақұрылым әлсіз

Салдары:

Білім беру – онлайн ресурстарға қолжетімділік

Медицина – телемедицина мүмкіндігі

Жұмыс – қашықтан жұмыс істеу мүмкіндігі

Шешу жолдары:

Интернет инфрақұрылымын жақсарту

Ауылдық аймақтарға қолжетімділік

Цифрлық сауаттылықты арттыру

✅ Менталды карта жасау:

Оқушылар сандық теңсіздіктің себептері, салдары және шешу жолдарын байланыстырып, графикалық түрде ұсына алады.

✅ Презентация жасау:

PowerPoint немесе Canva көмегімен сандық теңсіздік туралы негізгі ақпаратты қамтитын слайдтар әзірлеңіз.

6-тапсырма. Мәтін үзінділері бойынша болжам жасау

Тапсырма: Төменде берілген үзінділерді оқып, олардың негізінде қандай болжам жасауға болатынын жазыңыз.

Үзінділер:

Ақпарат	Болжам
Көптеген ауылдық аймақтарда интернет жылдамдығы өте төмен немесе мүлде жоқ.
2025 жылға қарай әлем халқының 40%-ы цифрлық технологияларды толық игереді.
Цифрлық алшақтықтың салдары білім беру саласында ғана емес, денсаулық сақтау жүйесінде де байқалады.

4-тапсырма. Тақырыпты жалғастыру

Тапсырма: Төменде берілген сөйлемдерді оқып, ойыңызды жалғастырып жазыңыз.

Сөйлемдер	Ойды жалғастыр
Бүгінде интернет технологиялары адам өмірінің барлық саласына еніп отыр, алайда...
Бүгінде интернет технологиялары адам өмірінің барлық саласына еніп отыр, алайда...
Сандық теңсіздік тек инфрақұрылымға ғана емес, сонымен қатар...
Егер барлық елдер цифрлық дамуға бірдей қолжетімділік алса, онда...

«Мұхтар Шаханов шығармашылығы» бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Пікірталас түрлерінде сенімді және еркін сөйлеу

Тапсырма: Мұхтар Шахановтың шығармаларында көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселелерді негізге ала отырып, пікірталас-полилог, пікірталас-монолог, пікірталас-диалог түрінде өз ойыңызды жеткізіңіз.

Тақырыптар:

1. Қазіргі қоғамда ұлттық рух пен тіл мәселесі өзекті ме?

2. Мұхтар Шаханов поэзиясы – рухани құндылықтарды дәріптеу құралы ма?

3. Технократтық сана мен руханияттың қайшылығы (М.Шахановтың «Компьютер басты жарты адамдар» шығармасы негізінде)

✅ Нұсқаулық:

Пікірталас-монолог: Бір адам өз көзқарасын толық жеткізеді.

Пікірталас-диалог: Екі адамның пікір алмасуы.

Пікірталас-полилог: Бірнеше адамның әртүрлі көзқарастарын ортаға салуы.

✅ Мысал:

Тақырып: Технократтық сана мен руханияттың қайшылығы

Монолог:

"Бүгінде технологиялар адам өмірінің барлық саласына еніп, біздің санамызға әсер етуде. Мұхтар Шаханов өз шығармаларында осы мәселені қозғайды. «Компьютер басты жарты адамдар» поэмасында ол адамдардың рухани байлықтан алыстап бара жатқанын көрсетеді. Егер біз тек материалдық құндылықтарға ғана мән беретін болсақ, ұлттық болмысымызды жоғалтуымыз мүмкін."

Диалог:

1-оқушы: Технологияның дамуы – өркениеттің көрінісі. Біз ақпаратты тез аламыз, әлеммен байланыста боламыз.

2-оқушы: Иә, бірақ Мұхтар Шаханов айтқандай, егер рухани құндылықтар ұмыт қалса, біз тек техниканың құлына айналамыз. Білім алу маңызды, бірақ жан-дүниемізді дамыту да қажет.

Полилог:

1-оқушы: Қазіргі замандағы жастар кітап оқудан гөрі, гаджеттерге тәуелді. Бұл – алаңдататын жағдай.

2-оқушы: Бірақ технологияны дұрыс пайдаланса, ол да пайдалы. Онлайн білім алу, ақпарат алмасу – заман талабы.

3-оқушы: Дегенмен, Шаханов көрсеткендей, рухани байлықсыз адам «жарты адамға» айналады. Бұл мәселеге бей-жай қарамауымыз керек.

2-тапсырма. Әлеуметтік-қоғамдық мәселені талқылау

Тапсырма: Мұхтар Шаханов шығармаларындағы әлеуметтік-қоғамдық мәселелерді анықтап, оларды бүгінгі өмірмен салыстырыңыз.

Шығарманың негізгі идеясы қандай?	Бұл мәселе қазіргі қоғамда қалай көрініс табады?	Сіз бұл мәселемен келісесіз бе, неге?

Талқылау үшін шығармалар:

1. «Төрт ана» – Туған жер, тіл, дәстүр, тарих мәселесі.

2. «Рух пен тіл» – Ана тілі және ұлттық сана.

3. «Құз басындағы ұлардың зары» – Өмірдің мәні мен адамның рухани тазалығы.

4. «Компьютер басты жарты адамдар» – Жаһандану мен рухани дағдарыс.

✅ Мысал:

"Мұхтар Шахановтың «Рух пен тіл» шығармасында ұлттық тілдің құндылығы дәріптеледі. Бұл тақырып бүгінде де өзекті, өйткені көптеген жастар ана тілін жетік білмейді немесе оны қолдануға ұялады. Бұл – ұлттық сана дағдарысының белгісі. Егер ана тілімізді ұмытсақ, ұлттық болмысымыздан айырыламыз."

3-тапсырма. Кейіпкер бейнесін шынайы өмірмен салыстыра бағалау

Кейіпкерлер	Қазіргі кейіпкерлермен салыстыр

Тапсырма: Мұхтар Шахановтың кейіпкерлерінің бейнесін талдап, оларды қазіргі қоғамдағы тұлғалармен салыстырыңыз.

Кейіпкерлер	Кейіпкердің негізгі қасиеттері қандай?	Ол қандай мәселелермен күреседі?	Шынайы өмірде осындай адамдар бар ма?
«Желтоқсан тағылымы» – Желтоқсан көтерілісінің қаһармандары.
«Отырар кітапханасы» – Ұлттық рух пен ғылым жолындағы күрескерлер.
«Құз басындағы ұлардың зары» – Рухани ізденістегі адамдар.

✅ Мысал:

"«Желтоқсан тағылымы» шығармасындағы жастар әділетсіздікке қарсы күрескен. Бүгінде де өз елінің болашағы үшін күресетін азаматтар бар. Мысалы, қоғамда ана тілімізді, мәдениетімізді қорғауға атсалысып жүрген белсенді тұлғалар көп. Олар да Желтоқсан қаһармандары сияқты ұлттық мүдде жолында қызмет етуде."

4-тапсырма. Шығармашылық жұмыс

Тапсырма:

Мұхтар Шаханов көтерген тақырыптардың бірін таңдап, эссе жазыңыз.

Немесе поэтикалық жауап ретінде қысқа өлең жазыңыз.

Тақырыптар:

1. Ұлттық рух пен тіл – басты құндылық.

2. Рухани байлық пен материалдық құндылықтың қайшылығы.

3. Ұлы тұлғалардың мұрасы бізге қандай сабақ береді?

✅ Мысал:

"Ұлттық тіл – әр халықтың айнасы. Егер біз өз тілімізді құрметтемесек, ұлттық болмысымызды жоғалтамыз. Мұхтар Шаханов шығармаларында тіл мен руханиятты сақтау керектігі баса айтылады. Сол себепті біз тілімізді дамытып, ұрпаққа аманат етуіміз керек."

«Өркениеттің адасуы» романынан үзінді бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Болжам жасау

Тапсырма: Төмендегі үзіндіні оқып, оқиғаның әрі қарай қалай өрбитінін болжаңыз. Болжамыңызды дәлелдеңіз.

Үзінді:

"…Адамзат өркениеті көз ілеспес жылдамдықпен дамып келеді. Бірақ осы даму бізді қайда апарады? Біз шынайы адами құндылықтардан алыстап бара жатқан жоқпыз ба? Ғылым мен технология қоғамды жетілдіре ме, әлде адам санасын мәңгүрттендіре ме? Бүгінгі адамзаттың басты қателігі – тек материалдық жетістіктерге ұмтылуы. Бірақ жан дүниесі жетілмеген қоғамның болашағы қандай болмақ?"

✅ Болжам үлгісі:

Егер қоғам тек материалдық құндылықтарға сүйенетін болса, адамдардың рухани құндылықтары әлсірейді.

Технология дамыған сайын адамдардың қарым-қатынасы әлсіреп, эмоциялық салқындық орнайды.

Бұл романның идеясы – рухани құндылықтар мен технологияның үйлесімін табу қажеттілігі.

2-тапсырма. Тақырыпты жалғастыру

Тапсырма: Жоғарыдағы үзіндідегі ойды жалғастырып, кемінде 5-6 сөйлемнен тұратын мәтін жазыңыз.

✅ Мысал:

"Шын мәнінде, өркениеттің дамуы адамның жан дүниесіне оң немесе теріс әсер етуі мүмкін. Егер біз тек технологияның мүмкіндіктеріне сүйеніп, рухани дамуды елеусіз қалдырсақ, болашақта адамзат әлеуметтік оқшаулану мен моральдық дағдарысқа тап болуы мүмкін. Бірақ өркениеттің игіліктерін рухани құндылықтармен үйлестіре білсек, қоғамның дамуы теңгерімді болады. Ендеше, өркениет – тек ғылыми жетістіктер ғана емес, рухани биіктікке ұмтылу жолы да болуы керек."

3-тапсырма. Негізгі және қосымша ақпаратты анықтау

Тапсырма: Төмендегі мәліметтерді негізгі және қосымша ақпарат деп бөліңіз.

Мәтін:

"Бүгінгі таңда технологиялар адам өмірін едәуір жеңілдетіп отыр. Күнделікті тұрмыста жасанды интеллект пен робототехника кеңінен қолданылуда. Бірақ осы ғылыми жетістіктер рухани даму мен адамгершілік құндылықтардың әлсіреуіне әкеліп соқпай ма? Кейбір ғалымдар адамзаттың өркениеттік дамуы адам санасына әсер етеді деп есептейді. Егер технология тек материалдық мақсатта дамитын болса, адамдардың шынайы қарым-қатынасы азайып, қоғамда оқшаулану үрдісі күшеюі мүмкін."

Негізгі ақпарат	Қосымша ақпарат

4-тапсырма. Факт пен көзқарасты анықтау

Мысалдар	Факт	Көзқарас
Технологиялар адам өмірін жеңілдетіп отыр
Өркениет дамыған сайын адамдардың шынайы қарым-қатынасы әлсіреп барады.
Егер біз рухани құндылықтарды елеусіз қалдырсақ, болашақта адамзат дағдарысқа тап болуы мүмкін.
Қазіргі таңда көптеген елдер жасанды интеллектті қолданады.
Өркениет тек ғылыми жетістіктерге емес, адамгершілікке де негізделуі тиіс.

«Тәртіпке бағынған ел құл болмайды» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Ғылыми-көпшілік және публицистикалық стильдегі мәтіндерді салыстыру

Тапсырма: Төменде екі стильде жазылған мәтіндер берілген. Оларды оқып, қандай стильге жататынын анықтаңыз және олардың айырмашылықтарын талдаңыз.

Мәтін	Ғылыми-көпшілік стиль	Публицистикалық стиль
"Тәртіп – мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуының негізгі факторы. Қоғамдағы құқықтық нормалар мен ережелер әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға көмектеседі. Егер азаматтар заң талаптарына бағынса, елдегі құқықтық жүйе нығая түседі. Осы тұрғыда белгілі әскери қолбасшы Бауыржан Момышұлының «Тәртіпке бағынған ел құл болмайды» деген сөзі тәртіптің маңыздылығын дәлелдейді."
"Тәртіп – мемлекеттің тірегі! Бауыржан Момышұлының «Тәртіпке бағынған ел құл болмайды» деген қанатты сөзі бүгінде өзектілігін жойған жоқ. Қоғамда тәртіп болмаса, даму болмайды. Біз заңға бағынған кезде ғана бейбіт өмір сүре аламыз. Сондықтан әр азамат өз елінің өркендеуі үшін тәртіпті сақтауға міндетті!"

2-тапсырма. Күрделі сөздердің жасалу жолдарын анықтау.

Тапсырма: Төмендегі сөздерден күрделі сөздерді тауып, олардың қай түріне жататынын анықтаңыз. Сөздер: Тәртіпсіздік, елтаңба, құқық қорғау, мемлекеттік қызметкер, баспасөз, әскери-стратегиялық, заң шығарушы орган, азаматтық қоғам, заңнама, келіссөз. Берілген күрделі сөздерді қатыстырып, сөйлем құраңыз.

Күрделі сөздер	Жасалу жолдары	Сөйлемдер

3-тапсырма. Ауызша мәтін құрау

Тапсырма: «Тәртіп – табыстың кілті» тақырыбында ауызша пікіріңізді білдіріңіз. Мәтініңізде кемінде 3 күрделі сөз қолдану қажет.

✅ Мысал:

"Тәртіп – кез келген қоғамның тұрақты дамуының кепілі. Тәртіпсіздік орын алған жерде экономикалық және әлеуметтік тұрақсыздық байқалады. Сондықтан мемлекеттік қызметкерлер заң талаптарын сақтап, азаматтарға үлгі көрсетуі тиіс. Біздің елімізде құқық қорғау органдары тәртіпті қамтамасыз етеді. Егер әрбір азамат заңды құрметтесе, елдің дамуы қарқынды болады."

4-тапсырма. Орфографиялық нормаға сай жазу

Тапсырма: Төмендегі сөздерді орфографиялық нормаларға сай дұрыс жазыңыз.

Сөздер:

Күрделі сөздер	Орфографиялы нормаларға сай дұрыс жазыңыз
1. мемілекеттік
2. қоғадық
3. заңқойлылық
4. тәртіпсіздікке
5. ұлттың_қауіпсіздігі
6. қоғам_дамуы

5-тапсырма. Сөйлем деңгейінде тыныс белгілерді қолдану

Тапсырма: Төмендегі сөйлемдердің тыныс белгілерін дұрыс қойып жазыңыз.

Сөйлемдер:

1. Ел болу үшін біз ең алдымен тәртіпті болуымыз қажет деді ұстаз.

2. Заңды құрметтеген ел ғана нағыз өркениетті қоғам бола алады.

3. Бізге тәртіпсіздік кедергі бола ма әлде жетістікке жетуге мүмкіндік бере ме.

4. Тәртіпке бағынған ел құл болмайды Бауыржан Момышұлы.

5. Құқықтық мемлекет болу үшін үш қағиданы сақтау керек заңдылық әділеттілік жауапкершілік.

«Ермек Өтетілеуов. Ата заң» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Мәтіндерді тыңдау және салыстыру

Тапсырма: Төменде Ата заң тақырыбында екі түрлі дереккөзден алынған мәтіндер берілген. Оларды мұқият тыңдап немесе оқып, салыстырыңыз.

Мәтін 1 (Ғылыми-көпшілік стиль)

"Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы 30 тамызда қабылданды. Бұл құжат еліміздің негізгі заңы болып саналады және азаматтардың құқықтары мен міндеттерін айқындайды. Конституцияға сәйкес, Қазақстан – демократиялық, құқықтық және зайырлы мемлекет. Ата заң қоғамдағы тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз етеді."

Мәтін 2 (Публицистикалық стиль)

"Ата заң – тәуелсіз елдің тірегі! Біздің құқықтарымыз бен бостандықтарымыз осы құжат арқылы қорғалады. Әр азамат Конституцияны білуі және оны құрметтеуі тиіс. Бүгінде заң үстемдік ететін мемлекет қана өркениетті қоғам құра алады. Сондықтан біз Ата заңды тек оқып қана қоймай, оны күнделікті өмірде ұстануымыз қажет!"

1. Екі мәтіннің стильдік ерекшеліктерін салыстырыңыз.

2. Қай мәтін ресми, қай мәтін эмоционалды екенін анықтаңыз.

3. Қай мәтін сізге әсерлірек болды? Неге?

2-тапсырма. Өз көзқарасын аргументтер негізінде дәлелдеу

Тапсырма: «Ата заң – ел тұрақтылығының кепілі» деген пікірмен келісесіз бе? Өз көзқарасыңызды кемінде үш аргументпен дәлелдеңіз.

3-тапсырма. Аралас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдарын білу және қолдану

Тапсырма: Берілген сөйлемдерден аралас құрмалас сөйлемдерді анықтаңыз және олардың жасалу жолын түсіндіріңіз.

Сөйлемдер:	Жасалу жолдары
Конституцияны құрметтейтін ел ғана өркениетті қоғамға айнала алады, себебі заң үстемдік еткен жерде әділеттілік орнайды және адамдардың құқықтары сақталады.
Егер мемлекет заңға бағынбаса, хаос орнайды, сондықтан әрбір азамат заңды құрметтеуі тиіс.
Біз заңды сақтауымыз керек, өйткені қоғамның дамуы осыған байланысты және мемлекет тұрақты болу үшін Ата заңды басшылыққа алу қажет.

4-тапсырма. Жазба жұмысында аралас құрмалас сөйлемдерді қолдану

Тапсырма: «Конституция – қоғам тұрақтылығының негізі» тақырыбында 5-6 сөйлемнен тұратын шағын мәтін жазыңыз. Жазбаңызда кемінде бір аралас құрмалас сөйлем болуы керек.

Е. Өтетілеуов

1-тапсырма. Көтерілген мәселе бойынша әртүрлі дереккөздерден алынған мәтіндерді тыңдау және салыстыру

Тапсырма: Төменде Е. Өтетілеуов шығармашылығына қатысты екі түрлі дереккөзден алынған мәтіндер берілген. Оларды тыңдап немесе оқып, стильдік және мазмұндық ерекшеліктерін салыстырыңыз.

Мәтін 1 (Ғылыми-көпшілік стиль)

"Ермек Өтетілеуов – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі. Оның шығармалары қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, адамгершілік құндылықтарды қозғайды. Әсіресе, жастарды тәрбиелеу, патриотизм және ұлттық мәдениет тақырыптары басты орын алады."

Мәтін 2 (Публицистикалық стиль)

"Ермек Өтетілеуов – нағыз халықтың жанашыры. Оның поэзиясы мен публицистикалық еңбектері елдің шынайы болмысын көрсетеді. Ақын әділетсіздік пен немқұрайлылыққа қарсы тұрып, әрбір адамды жауапкершілікке шақырады. Біз мұндай азаматтарды ұмытпауымыз керек!"

Осы екі мәтінді біріктіріп, біртұтас ақпараттық мәтін жазып көріңіз.

2-тапсырма. Өз көзқарасын аргументтер негізінде дәлелдеу

Тапсырма: «Ермек Өтетілеуов шығармашылығы жастарды тәрбиелеуге ықпал етеді» деген пікірмен келісесіз бе? Өз көзқарасыңызды кемінде үш аргументпен дәлелдеңіз.

3-тапсырма. Құрмалас сөйлемнің жасалу жолдарын білу және қолдану

Тапсырма: Берілген сөйлемдерден аралас құрмалас сөйлемдерді анықтаңыз және олардың жасалу жолын түсіндіріңіз.

Сөйлемдер	Жасалу жолы
1.Ермек Өтетілеуов – қоғам қайраткері, өйткені ол халықтың мұң-мұқтажын жырлады және шығармалары арқылы елдің мәселелерін көтерді.
2. Егер ақын әділетсіздік туралы айтпаса, қоғам өзгермейді, сондықтан оның еңбектері әлі де өзекті.
3. Біз әдебиетті зерттеуіміз керек, себебі ол – ұлттың айнасы және оның көмегімен біз рухани байлыққа қол жеткіземіз.

«Ата заңның баптары» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Драмалық, прозалық, поэзиялық шығармаларды тыңдау және талдау

Тапсырма: Сізге төменде Ата заң тақырыбында үш түрлі стильде жазылған шығармалар ұсынылады. Оларды мұқият тыңдап (немесе оқып), жалпыадамзаттық

мәселелерді анықтаңыз.

Драмалық мәтін (Үзінді)	Прозалық мәтін (Үзінді)	Поэзиялық мәтін
"Сот залында. Айыпталушы өзінің кінәсіз екенін дәлелдеуге тырысуда. – Мен заңды бұзған жоқпын! Мен өз құқығымды қорғаймын! – Конституция баптарына сәйкес, сіздің заң алдында тең құқықтарыңыз бар, – деді судья."*	"Ата заң – әрбір азаматтың бостандығы мен құқығының кепілі. Қоғамда әділдік орнауы үшін, ең алдымен, заң сақталуы керек. Бірде ауылдағы қарапайым шаруа сотқа шағымданады, өйткені оның жерін заңсыз тартып алған еді. Ол Конституцияны оқып, өз құқығын қорғап шығады."	"Ата заңым – ардағым, Әділдік берген баршаға. Теңдік туын жалау қып, Халқым жетсін арманға."
Бұл үзіндіден қандай заңдық мәселені байқауға болады? .... Кейіпкер қандай құқығын қорғап отыр? ....... Конституциядағы қай баптармен байланыстыруға болады? ........	Осы үзіндіден қандай негізгі ойды анықтауға болады? ... Ата заңның қай баптарымен байланыстыруға болады? ......... Автор қоғамдағы қандай мәселеге назар аударып отыр? ........	Бұл өлеңде қандай идея көтерілген? ...... Поэзиялық шығарманың басты ерекшелігі неде? ....... Өлеңде қандай көркемдік тәсілдер қолданылған? .......

2-тапсырма. Мәтін мазмұнындағы деректі ақпараттарды анықтау және бағалау

Тапсырма: Берілген үш мәтіннен деректі ақпараттарды анықтаңыз және оларды негізгі ойлармен салыстырыңыз.

✅ Жауап құрылымы:

1. Мәтіндегі нақты деректер (мысалы, сот процесі, заңды қорғау, азаматтардың құқықтары).

2. Негізгі ойлар (мысалы, әділеттілік, заң үстемдігі, теңдік).

3. Өзіңіздің осы мәселеге қатысты көзқарасыңыз.

✅ Мысал:

"Менің ойымша, Ата заң – әрбір азаматтың құқықтарын қорғайтын басты құжат. Драмалық үзіндіден сот процесіндегі әділдік мәселесін байқауға болады. Прозалық үзіндіде азаматтардың өз құқықтарын білуі және қорғауы маңызды екені көрсетілген. Поэзиялық мәтін заңды құрметтеу мен әділеттілікті жырлайды. Осы шығармалардың барлығы Ата заңның маңыздылығын көрсетеді."

3-тапсырма. Жалпыадамзаттық мәселелерді анықтау

Тапсырма: Жоғарыдағы үш мәтінді оқып, оларда көтерілген жалпыадамзаттық мәселелерді анықтаңыз.

✅ Мүмкін болатын жауаптар:

Әділеттілік (заң алдында барлық азаматтардың тең болуы).

Азаматтық құқық (адамның негізгі бостандықтары мен құқықтарын сақтау).

Заң мен тәртіп (қоғамда құқықтық мәдениетті қалыптастыру).

✅ Қосымша сұрақтар:

Сіздің ойыңызша, қазіргі қоғамда әділеттілік қаншалықты сақталады?

Ата заңның ең маңызды бабы қайсы деп ойлайсыз?

4-тапсырма. Негізгі ойға өз көзқарасын білдіру және дәлелдеу

Тапсырма: «Ата заң – қоғам тұрақтылығының негізі» деген пікірмен келісесіз бе? Өз көзқарасыңызды кемінде үш аргументпен дәлелдеңіз.

✅ Жауап құрылымы:	Мысал:
1. Кіріспе: Конституцияның қоғамдағы рөлі.	"Менің ойымша, Ата заң – қоғам тұрақтылығының негізгі кепілі. Біріншіден, ол барлық азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайды. Екіншіден, заң үстемдігі болмаса, қоғамда хаос орнайды. Үшіншіден, мемлекеттің дамуы азаматтардың заңға бағынуымен тікелей байланысты. Сондықтан әрбір адам заңды құрметтеуі және оны орындауы қажет."
2. Негізгі бөлім:
1-аргумент: Ата заң – адам құқықтарының кепілі.
2-аргумент: Құқықтық тәртіпті сақтауға негіз болады.
3-аргумент: Мемлекеттің дамуы заңға бағынумен байланысты.
Қорытынды: Заңды құрметтеудің маңыздылығы.

5-тапсырма. Құрмалас сөйлемдерді қолдану

Тапсырма: «Ата заң» тақырыбында кемінде бір аралас құрмалас сөйлем қолданып, 5-6 сөйлемнен тұратын шағын мәтін жазыңыз.

✅ Мысал:"Қазақстан Республикасының Конституциясы – әділетті қоғам құрудың басты шарты, өйткені онда әрбір азаматтың құқықтары мен міндеттері белгіленген және мемлекеттің негізгі принциптері айқындалған. Егер адамдар заңды құрметтемесе, қоғамда тәртіп бұзылып, тұрақсыздық орын алар еді. Сондықтан біз Конституцияны білуге және оның талаптарын орындауға тиіспіз."

---

10-сыныпқа арналған «Құқық деген не?» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Негізгі және қосымша ақпаратты анықтау

Тапсырма: Төмендегі мәтінді оқып, оның негізгі және қосымша ақпараттарын анықтаңыз.

"Құқық – қоғамдағы тәртіпті реттейтін, азаматтардың міндеттері мен бостандықтарын айқындайтын заңдар мен нормалар жиынтығы. Ол мемлекеттің әділеттілігін қамтамасыз етеді. Құқықтық мәдениет жоғары болған елдерде заң үстемдігі сақталады. Егер азаматтар өз құқықтарын білсе, олар әділетсіздікке қарсы тұра алады. Құқық – тек заң ғана емес, ол қоғамдағы моральдық құндылықтармен де байланысты."

Мәтіндегі негізгі ақпарат (мәтіннің басты идеясы).	Құқық – қоғамдағы тәртіпті реттейтін заңдар мен нормалар жиынтығы
Қосымша ақпараттарды белгілеңіз	Құқық әділеттілікті қамтамасыз етеді, азаматтардың құқықтық мәдениеті маңызды.
Осы мәтіндегі факт	Құқық – азаматтардың міндеттері мен бостандықтарын айқындайтын заңдар жиынтығы
Көзқарас	Құқық – тек заң ғана емес, ол қоғамдағы моральдық құндылықтармен де байланысты

2-тапсырма. Мәтін идеясын анықтау және байланыстыру

Тапсырма: Төмендегі екі түрлі ойды оқып, олардың қайсысы мәтіннің идеясымен байланысты екенін түсіндіріңіз.

Тақырып	Қай ой мәтіннің идеясымен сәйкес келеді? Неліктен?	Өз көзқарасыңызды дәлелдеңіз.
1-ой: Құқық – тек заңдарды сақтау ғана емес, сонымен қатар адамның жауапкершілігі мен әділеттілігіне негізделген қоғамдағы тәртіп жүйесі.
2-ой: Құқықтық жүйе қатаң болса, қоғамда ешқандай еркіндік болмайды.

✅ Жауап үлгісі:

"Бірінші ой мәтіннің идеясымен сәйкес келеді, өйткені онда құқық тек заңдар ғана емес, әділеттілік пен жауапкершілікке негізделгені айтылады. Ал екінші ой құқықтық жүйені қатал деп сипаттайды, бірақ бұл мәтіннің негізгі идеясымен сәйкес емес."

3-тапсырма. Көркемдегіш құралдар мен айшықтау амалдарын қолдану

Тапсырма: «Құқық» тақырыбында метафора, теңеу немесе эпитет қолдана отырып, қысқа шығармашылық мәтін жазыңыз.

✅ Мысал: "Құқық – әділеттіліктің алмас қылышы. Ол зұлымдықты кесіп, шындықты қорғайды. Егер заң – қоғамның жүрегі болса, әділет – оның соғып тұрған қаны. Әрбір азамат өз құқығын білсе, ол ешқашан әділетсіздікке жол бермейді."

✅ Қосымша тапсырма:

Осы метафоралар мен теңеулерді пайдалана отырып, құқық туралы 4 жол өлең жазыңыз.

Тапсырма: «Әділетті қоғам – құқықты құрметтейтін қоғам» тақырыбында кемінде 150 сөзден тұратын эссе жазыңыз.

✅ Жауап құрылымы:

1. Кіріспе: Құқықтың қоғамдағы рөлі.

2. Негізгі бөлім:

Құқықтың әділеттілікті қамтамасыз етудегі маңызы.

Құқықтық мәдениеттің қоғамға әсері.

Құқықты құрметтейтін елдерде тұрақтылықтың жоғары болуы.

3. Қорытынды: Әділетті қоғам құру үшін құқықты сақтау қажет.

✅ Мысал:

"Әділетті қоғамды құру үшін ең алдымен, құқықтың үстемдігін сақтау керек. Егер адамдар өз құқықтары мен міндеттерін білсе, әділетсіздікке жол берілмейді. Дамыған елдерде құқықтық мәдениет жоғары болғандықтан, азаматтар заңды құрметтейді. Сондықтан әрбір адам өз құқығын білуі және оны дұрыс қолдануы керек."

«Өз құқықтарыңды білесің бе?» тақырыбы бойынша тапсырмалар

1-тапсырма. Драмалық, прозалық, поэзиялық шығармаларды тыңдау және талдау

Тапсырма: Төменде «Өз құқықтарыңды білесің бе?» тақырыбында үш түрлі стильде (драмалық, прозалық, поэзиялық) жазылған шығармалар ұсынылған. Оларды мұқият тыңдап (немесе оқып), жалпыадамзаттық мәселелерді анықтаңыз.

Драмалық мәтін (Үзінді)	Прозалық мәтін (Үзінді)	Поэзиялық мәтін
Сот залында. Жас жігіт өз құқығын қорғауға тырысып жатыр. – Сіз заңды бұздыңыз! – деді судья қатқыл дауыспен. – Жоқ! Мен өз құқығымды қорғаймын! Конституцияда менің еркін жүріп-тұру құқығым бар! – деді жігіт сенімді түрде. – Бірақ сіз бұл құқықпен бірге өз міндетіңізді де ұмытпауыңыз керек, – деп ескертті адвокат.	"Әсел 18 жасқа толғанда, жұмысқа орналасқысы келді. Бірақ жұмыс беруші оған келісімшарт жасасудан бас тартты. «Жұмысқа аларда еңбек шартын жасауыңыз керек» деп Әсел өзінің құқығын қорғады. Ақырында ол заңгердің көмегімен әділдікке қол жеткізді."	"Құқық – менің қорғаным, Әділетті жолдамын. Теңдік туын көтеріп, Бостандықты қолдадым."
Бұл үзіндіден қандай құқықтық мәселені байқауға болады? Кейіпкер өз құқығын қалай қорғап тұр? Осы жағдай өмірде кездесуі мүмкін бе?	Бұл мәтінде қандай құқықтық мәселе көтерілген? Әсел өз құқығын қалай қорғады? Егер сіз осындай жағдайға тап болсаңыз, не істер едіңіз?	Бұл өлеңнің негізгі идеясы қандай? Автор қандай құқықтық мәселеге назар аударған? Өлеңде қандай көркемдік тәсілдер қолданылған?

2-тапсырма. Мәтін мазмұнындағы деректі ақпараттарды анықтау және бағалау

Тапсырма: Жоғарыдағы үш мәтінді оқып, олардың мазмұнындағы деректі ақпараттарды толық анықтаңыз және негізгі оймен салыстырыңыз.

3. Өзіңіздің көзқарасыңыз: (мысалы, «Менің ойымша, адам өз құқығын білуі және оны қорғауы 3.

4. Өзіңіздің көзқарасыңыз: (мысалы, «Менің ойымша, адам өз құқығын білуі және оны қолдануы маңызды.

✅

Негізгі ой

(адам құқығын қорғау, әділеттілік, заң үстемдігі).

Нақты деректер

(Мысалы: сот процесі, еңбек құқығы, бостандық)

Мүмкін жауап:

"Барлық үш мәтінде адамның өз құқығын қорғауы туралы айтылады. Драмалық мәтінде сот процесі арқылы құқықтық мәселелер көтеріледі, прозалық мәтінде еңбек құқығы қарастырылады, ал поэзиялық мәтінде құқықтың әділеттілікке негізделетіні жырланған. Менің ойымша, әрбір азамат өз құқықтарын біліп, оларды қорғай алуы тиіс."

3-тапсырма. Жалпыадамзаттық мәселелерді анықтау

Тапсырма: Жоғарыдағы мәтіндерді оқып, олардағы жалпыадамзаттық мәселелерді анықтаңыз.

4-тапсырма. Шығармашылық жұмыс (эссе, өлең, ойтолғау жазу)

Тапсырма: «Мен өз құқығымды білемін!» тақырыбында көркемдегіш құралдар мен айшықтау амалдарын қолданып, шағын шығарма жазыңыз.

✅ Мүмкін нұсқалар:

1. Эссе (150 сөз).

"Адам өз құқығын білуі керек, өйткені бұл – оның қорғаны. Егер біз заңдарды білмесек, әділетсіздікке тап болғанда, қорғана алмаймыз. Әлемдегі көптеген мемлекеттерде құқықтық мәдениет жоғары деңгейде дамыған. Біз де өз құқығымызды біліп, оны құрметтеуіміз керек."

2. Өлең (4 жол)

"Құқық деген – бостандық,

Әрбір жанға қорғандық.

Заңды біліп жүрсек біз,

Әділетті орнамыз!"

3. Ойтолғау (100-120 сөз)

"Менің ойымша, құқық – әрбір адамның қорғаны. Біз өз құқығымызды білмесек, оны ешкім біз үшін қорғап бермейді. Әр адамның сөз бостандығы, еңбек ету құқығы, білім алу құқығы бар. Бірақ құқықпен бірге міндет те бар. Егер заңды сыйламасақ, қоғамда тәртіп бұзылады. Сондықтан құқықты біліп қана қоймай, оны дұрыс қолдануымыз қажет."

5-тапсырма. Өмірмен байланыстыру (пікірталас ұйымдастыру)

Тапсырма: «Құқық – әділеттілік кепілі» тақырыбында сынып ішінде пікірталас өткізіңіз.

✅ Пікірталас сұрақтары:

1. Барлық адамдар өз құқықтарын бірдей біле ме?

2. Адамдар өз құқықтарын білмеген жағдайда не болады?

3. Құқық бұзылса, қандай әрекет жасау керек?

✅ Пікірталас форматтары:

Пікірталас-диалог (екі оқушы бір-бірімен пікір алмасады).

Пікірталас-полилог (бірнеше оқушы бір уақытта пікір таластырады).

Пікірталас-монолог (әр оқушы өз ойын жеке білдіреді).

✅ Қорытынды:

Пікірталас нәтижесінде оқушылар құқықтың маңызын терең түсініп, өз ойларын еркін жеткізуге дағдыланады.

Тақырып: «Темекі тарту – зиянды әдет»

Тапсырма мазмұны:

1. Кіріспе бөлім
   Темекі тартудың зиянды әдет екенін түсіндіріңіз.

   • Темекінің құрамында қандай зиянды заттар бар?

   • Оның адам ағзасына әсері қандай?

2. Салыстыру жасау
   Салыстыру үшін екі ұғымды талдаңыз:

   • Темекі тарту (Зиянды әдет)

   • Салауатты өмір салты (Мысалы, спортпен айналысу, дұрыс тамақтану)

Салыстыру критерийлері:

• Денсаулыққа әсері

• Қаржылық салдары

• Қоғамдағы орны

• Психологиялық әсері

• Ұзақ мерзімді әсерлері

Критерийлер	Темекі тарту	Салауатты өмір салты
Денсаулыққа әсері	Өкпе аурулары, жүрек аурулары, қатерлі ісік	Денсаулықты нығайту, өмір сүру ұзақтығын арттыру
Қаржылық салдары	Жыл сайын көп қаражат жұмсалады	Ақша үнемдеу, қаржылық тұрақтылық
Қоғамдағы орны	Әлеуметтік азғындық, нашар бедел	Қоғамда құрмет, белсенді қатысу
Психологиялық әсері	Стреске, депрессияға әкелуі мүмкін	Позитивті көзқарас, энергияның артуы
Ұзақ мерзімді әсерлері	Ерте қартаю, өмір сапасының төмендеуі	Жақсы физикалық күй, сапалы өмір

3. Өз пікіріңізді білдіру
   Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

   • Неліктен темекі тарту зиянды әдет болып табылады?

   • Салауатты өмір салтының артықшылықтары туралы ойыңыз қандай?

   • Өзіңіз қандай әдеттерді ұстанасыз және неге?

4. Қорытынды бөлім

   • Темекі тартудың зияны мен салауатты өмір салтының маңыздылығын түсіндіріңіз.

   • Оқушыларды денсаулықты сақтауға, зиянды әдеттерден аулақ болуға шақырыңыз.

Бағалау критерийлері:

• Салыстыру кестесін дұрыс толтыру

• Әр критерий бойынша нақты дәлелдер келтіру

• Қорытынды бөлімде өз пікірін негіздеу

• Тілдік нормаларды сақтау

Темекі тартудың зиянды әсерлерін көрсететін сызба тапсырмаларын жасау үшін, сізге бірнеше негізгі аспектілерді ескеру қажет. Міне, сызбада көрсетуге болатын кейбір зиянды әсерлер:

Нашақорлықтың зияны тақырыбында қазақ тілі мен әдебиетінен сызба түріндегі тапсырма үлгілері мен графиктерді жасау үшін бірнеше идея ұсынамын:

1. Нашақорлықтың зиянының сызбасы

• Тақырып: Нашақорлықтың зияны

• Психологиялық зиян

Себептері	Салдары

2. График: Нашақорлықтың таралуы

• Тақырып: Нашақорлықтың таралуы

• График:

  • X осі: Жылдар

  • Y осі: Нашақорлыққа шалдыққан адамдар саны

  • Деректер: 2010, 2015, 2020 жылдардағы статистика

3. Нашақорлықтың себептері мен салдары

• Тақырып: Нашақорлықтың себептері мен салдары

• Сызба:

Тақырып: Нашақорлыққа қарсы күрес шаралары

• Сызба:

  • Білім беру

  • Денсаулық сақтау

  • Қоғамдық ұйымдар

  • Заңнамалық шаралар

Міне, нашақорлықтың зияны тақырыбында қазақ тілі мен әдебиетінен сызба түріндегі тапсырма үлгілері:

Б. Соқпақбаев «Он алты жасар капитан»

1. Түсіну және талдау

1-тапсырма. Мәтінді оқып, келесі сұрақтарға жауап беріңіз:

Әңгімедегі басты кейіпкер кім? Оның негізгі мақсаты қандай?___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Кейіпкер қандай қиындықтарға тап болды?___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Оның мінезі қандай қасиеттерімен ерекшеленеді?_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

2-тапсырма.

Кейіпкердің спортқа деген көзқарасын сипаттаңыз. Ол үшін мәтіннен мысалдар келтіріңіз.

2. Шығармашылық жұмыс

3-тапсырма. Берілген сөйлемдерді пайдалана отырып, оқиға желісі бойынша комикс немесе қысқа әңгіме құрастырыңыз: "Жарыс басталар алдында жүрегім кеудеме сыймай соғып тұрды…", "Мен ешқашан берілмеуді үйрендім…", "Чемпион болу – тек физикалық дайындық емес, бұл – рух күші!"

3. Сыни ойлау

4-тапсырма.

Дебат ұйымдастырыңыз:

Тақырып: "Чемпион болу үшін талант маңызды ма, әлде еңбексүйгіштік пе?"

Әр топ өз көзқарасын дәлелдермен қорғауы тиіс.

4. Эссе жазу

5-тапсырма.

"Менің жетістікке жету жолым" тақырыбында эссе жазыңыз. Берілген шығармадан мысал келтіріп, өз тәжірибеңізбен байланыстырыңыз.

Лексикалық жұмыс

6-тапсырма.

Мәтіннен жаңа сөздерді тауып, олардың анықтамасын жазыңыз. Сөздерді қолданып, 5 сөйлем құрастырыңыз.

Оқушылардың білімін бақылау, бағалау тапсырмалары

«Ұлттық экология бастаулары» бөлімі.

Сұрақтарға жазбаша жауап жазыңдар.

1. Қадыр Мырза Әлі қашан, қайда туған?

2. Ол қай оқу орнын бітірген?

3. Қадыр Мырза Әлі еңбек жолын қайда бастаған?

4. Ол қандай мекемелерде жұмыс істеген?

5. Ақынның алғашқы өлеңі қай басылымда жарияланған?

6. Тұңғыш жинағы қашан шықты?

«Әбдіжәміл Нұрпейісов. «Қан мен тер» романы» тақырыбы бойынша тест жұмысы.

1. Әбдіжәміл Нұрпейісов туған жылы

А. 1924 жылы

Ә. 1934 жылы

Б. 1946 жылы

2. Әбдіжәміл Нұрпейісов туған жері

А. Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Әуелбек

ауылы

Ә. Қызылорда облысы Абай ауданында Балықшы ауылы

Б. Қызылорда облысының Арал ауданында Құланды ауылы

3. Тұңғыш шығармасы

А. «Курляндия» романы

Ә. «Соңғы парыз» романы

Б. «Қан мен тер» романы

4. «Қан мен тер» аудармасы

А. «Сумерки и мытарства» Ә. «Крушение и борьба» Б. «Кровь и пот»

5. «Қан мен тер» ненің символы?

А. Соғыс пен қиындык

Ә. Өмір үшін күрес пен қиындық Б. Өмір үшін күрес пен махаббат

6. Трилогияның негізгі кейіпкерлері

А. Нәзира, Света, партизандар

Ә. Еламан, Ақбала, Ахмет

Б. Еламан, Ақбала, Тәңірберген

«Әбдіжәміл Нұрпейісов «Қан мен тер» романы» тақырыбы бойынша

тест жұмысы.

1. «Қан мен тер» трилогиясындағы басты кейіпкерді көрсетіңіз.

А.Еламан

Ә. Рай

Б. Қалау

В. Төлеу

2. Промсолдың қожайынын көрсетіңіз.

А.Тәңірберген

Ә. Сүйеу

Б. Шодыр

В. Мюлгаузен

3. Еламанның істі болуына себеп болған қандай жағдай екенін

белгілеңіз.

А. Жалмұраттың мұзға ығуы

Ә. Шодырды өлтіруі

Б. Түрікмендерден жылқы ұрлауы

В. Рұқсатсыз жерге ау салуы

4. Мөңкенің тағдыры қалай аяқталатынын көрсетіңіз.

А. Тәңірбергеннің соққысынан қаза табады

Ә. Түрікмендердің оғына ұшып өледі

Б. Мұзға ығып өледі

В. Соғыстан қайтпай қалады

5. Судыр Ахметтің мінезін көрсетіңіз.

А. Ісінде береке жоқ, пәруайсыз жан

Ә. Ақкөңіл, пейілі адал

Б. Еңбекқор

В. Әділ

6. Шығармадағы болысты көрсетіңіз.

А. Құдайменде

Ә. Тәңірберген

Б. Құдайберген

В. Жасағанберген

7. Еламанның әйелін белгілеңіз.

А. Қарақатын

Ә. Айжан

Б. Ақбала

В. Мәнке

8. «Қан мен тер» романы неше кітаптан тұратынын көрсетіңіз.

А. 2

Ә. 3

Б. 4

В. 1

9. Ә.Нұрпейісовтің романын көрсетіңіз.

А. «Соңғы парыз»

Ә. «Ұлпан»

Б. «Ұшқан ұя»

В. «Ақ Жайық»

10. Ә.Нұрпейісовтің алғашқы романын белгілеңіз.

А. «Курляндия»

Ә. «Мөлдір махаббат»

Б. «Алғашқы адымдар»

В. «Көз көрген»

«Ұлттық мерекелер» бөлімі тақырыбы бойынша сұрақ-жауап тапсырмалары.

• Қазақстанда қандай ұлттық мерекелер бар?

• Елімізде қандай жаңа мерекелерді тойлай бастадық?

• Қиялдайық,...елімізде тағы қандай мерекелерді тойлауға болады?

• Мерекелер бізге не үшін қажет?

• Олар бізге қандай хабар жеткізеді?

• Біз тек қазақша немесе ағылшынша мерекелерді емес, әлем халықтарының мерекелерін не үшін оқимыз?

«Жүсіпбек Аймауытов. «Әнші» әңгімесі» тақырыбы бойынша тест, талдау жұмыстары.

«Әнші» әңгімесіне талдау жасаңдар.

Шығарманың тақырыбы
Шығарманың авторы
Жанр түрі
Оқиға орны
Оқиға кезеңі
Кейіпкерлері
Шығарманың басталуы
Дамуы
Шиеленісуі
Шарықтау шегі
Шешімі
Идеясы
Әңгімеге берер баға

Тест жұмысы.

1. Ж.Аймауытовтың романын ата

А) «Әнші» В) «Күнекейдің жазығы» С) «Нұр күй» Д) «Ақбілек»

2. «Жетішатыр» қаласының қазіргі аты

А) Семей В)Павлодар С)Өскемен Д) Ақбілек

3. Шәкеттікіне кіріп келген жігіт қайда отырды А) жерге В) орындыққа С) керуетке Д) сандыққа

4. Сөйлемді жалғастыр

-Әмірқанды үйден ұстай алмайсындар. Ол- бір...

А) көлеңке В) сағым С)елес Д) тұман

5. Мінбеге шығып сөз сөйлеген кім?

А) Әбіжан В) Жәлен С) Рахымбек Д) Жүсіпбек

Ыбырай Алтынсарин «Дүние қалай етсең

табылады?»

1. Ыбырай Алтынсарин кім?

а) белгілі суретші, саяхатшы, әнші; ә) әйгілі әнші, сазгер, суретші;

б) атақты ақын, аудармашы, ағартушы;

в) мәлімгер, саяхатшы, ақын.

2. «Кел, балалар, оқылық» кімнің

өлеңі?

а) М. Жұмабаев; ә) Ы. Алтынсарин; б) А. Құнанбаев; в) Б. Майлин.

3. Ыбырай Алтынсарин қай жылы туды?

а) 1841 ж.;

ә) 1901 ж.;

б) 1858 ж.;

в) 1894 ж.

4. «Өнер – білім бар жұрттар» өлеңінің авторы кім?

а) А. Құнанбаев; ә) Ы. Алтынсарин; б) С. Сейфуллин;

в) А. Байтұрсынұлы.

5. Ы. Алтынсариннің табиғатқа арналған өлеңін белгіле?

а) «Өзен»;

ә) «Кел, балалар, оқылық»; б) «Жаз»;

в) «Әй, жігіттер».

6. «Аз жұмысты қиынсынсаң көп жұмысқа тап боларсың...» деген жолдар

Ы. Алтынсариннің қай әңгімесінен алынған? а) «Атымтай Жомарт»;

ә) «Бай баласы мен жарлы

баласы»;

б) «Әке мен бала»; в) «Бір уыс мақта».

7. «Бай баласы мен жарлы баласы» әңгімесінің авторы кім? а) Ж. Аймауытов;

ә) Қ. Аманжолов; б) Ы. Алтынсарин; в) М. Мақатаев.

8. Ы. Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы» қашан шықты? а) 1859 ж.; ә) 1868 ж.; б) 1879 ж.; в) 1892 ж.

9. «Бағу-қағуда көп мағына бар» қай әңгімеден алынған?

а) «Бақша ағаштары»;

ә) «Бір уыс мақта»;

б) «Талаптың пайдасы»; в) «Қыпшақ Сейітқұл».

10. Ы. Алтынсарин қай жылы мектепке барды?

а) 1867 ж.; ә) 1850 ж.; б) 1902 ж.; в) 1874 ж.

«Радиоарналарды тыңдаймын» тақырыбы бойынша сұрақтарға жазбаша жауап беріңдер.

• Баспасөз сөзін қалай түсінеміз ?

• Ақпарат көздеріне не жатады?

• Баспасөздер арқылы не білуге болады?

• Қандай байланыс құралын білесіңдер?

• Телефонның қандай зияны бар?

• Телефон қай жылы шыққан?

«Тұрмыстық қалдықтар» тақырыбы бойынша тест жұмысы.

Сөздердің байланысу түрлері бойынша тест сұрақтары.

1. Меңгеруді табыңыз

А) Сенің өмірің. В) Қалтасынан алды. С) Үлкен шкаф Д) Мидай дала. Е) Жылатып тастау.

2. Қиыса байланысқан тіркес қайсысы?

«Дәмеш кемпір сол қолына ұстаған үлкен шортанды отырғандарға мақтана көрсетті.»

А) сол қолына В) шортанды көрсетті С) мақтана көрсетті Д) отырғандарға көрсетті Е) Дәмеш кемпір көрсетті.

3. Матаса байланысқан тіркес қайсысы?

«Қалау ағасының қатты бұзылған түрін таныса да, оған айылын жимай күліп жатыр.»

А) Қалау таныса да. В) Ағасының түрін. С) Қатты бұзылған. Д) Бұзылған түрін. Е) Айылын жимай күліп жатыр.

4. Байланысу түрлеріне қатысты талдаудың қайсысы дұрыс емес?

А) Тоғыз адам – қабысу. В) Оқуға лайық – меңгеру. С) Кең бөлме – жанасу. Д) Алатаудың Жамбылы – матасу. Е) Хат жазу – меңгеру.

5. Жанаса байланысып тұрған тіркесті табыңыз

А) оған бару В) кілтпен ашты С) бес жыл Д) әдейі келу Е) әдепті студент

6. Қабысуды табыңыз

А) Тамырын бас. В) Ұдайы болып тұрады. С) Туыстардың ортасы.

Д) Қара торы қыз. Е) Айтқаныма сен.

7. Берілген ретіне қарай сөз тіркестерінің байланысу түрін анықтаңыз

«ағаштың бұтағы.» «хат алу.» «қалың орман.»

А) матасу , қабысу, жанасу В) меңгеру , қиысу, қабысу С) қабысу , меңгеру, жанасу

Д) матасу , меңгеру, қабысу Е) қиысу , матасу, меңгеру

8. Қиысу байланысты табыңыз

А) әсем қала В) қатты күлді С)оқушы айтады Д)күнімен үйықтау Е)елмен бірге

9. Қандай байланысу түрі? «Мен естідім.»

А) матасу В) жанасу С) қиысу Д) меңгеру Е) қабысу

10. Матасу байланысты табыңыз

А) Бақытбек үйі В) ренжіген әйел С) күн сайын күтті Д) жайын айтты Е) өзі келді

«Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздіктің жіктелуі.» тақырыбы бойынша тест жұмысы.

1. Қоғамның әлеуметтік топтарға жіктелуінің бай мен кедейден басқа да қандай

өлшемдер кездеседі?

А. ерлер мен әйелдер Ә. Қала В. Ауыл С. Теңсіздік Д. қоғам

2. Барлық елде әйелдердің табысы ерлерге қарағанда қандай? А. Жоғары Ә. Төмен В. өте нашар С.жақсы Д.тамаша

3. Әлеуметтік теңсіздіктің пайда болуына қоғамдық еңбек бөлінісіне не ықпал етеді? А. теңсіздік Ә.пайда В. қоғамдық, С. адамдардың кәсіби мамандануы ықпал етеді. Д. табиғат

4. П.А. Сорокин қоғамдағы адамдардың иераархиялық жоғары және төменгі топтарға жіктелуі бөлінбеуінен болатынын не туралы айтады?

А. бай мен кедей Ә. Сала В. Қызмет С. Адамдар Д. кәсіби

5. Байлық иелері жоғары экономикалық топтардың өкілдері қандай топтарға жататынын айтады.

А.жоғары Ә. Кәсіби В. Саяси С. жоғары, саяси, кәсіби Д. экономикалық

«Қара пима» трагедиялық шығарма» тақырыбы бойынша тест жұмысы.

1. «Қара пима» поэмасының басты тақырыбы қандай? a)

Табиғат пен адам

А.Жастардың өмірі

Ә.Адамның өмір жолы мен күресі

Б.Тарихи тұлғалар

2. Поэманың басты кейіпкері қандай затқа байланысты

символдық мағына береді? a)

Қара пима

А.Ақ көйлек

Ә.Кітап

Б.Шапан

3. Поэманың кейіпкері қандай әлеуметтік жағдайларды білдіреді? a) Байлық

А.Жұмыссыздық және әлеуметтік теңсіздік

Ә.Саяси қуғын-сүргін

Б.Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер

4. Поэмада қара пиманың

қандай мәні бар? a) Байлық пен сән

А.Кедейлік пен қарапайымдылық

Ә.Құрмет пен бедел

Б.Еркіндік пен әділет

5. Поэманың композициялық құрылымы қандай? a) Аралас жанр

А.Өлең мен проза аралас

Ә.Қарапайым, сызықтық құрылым

Б.Аралас құрылым

6. Поэманың тілі мен стилі қалай сипатталады? a) Күрделі және архаизмдер көп

А.Сөздер мен образдар өте жеңіл

Ә.Көркем тіл мен образды сөздер арқылы әсерлі

Б.Прозаға жақын

7. «Қара пима» поэмасында қай қоғам мүшелері сөз болады? a)

Тек ақсүйектер

А.Кедей адамдар мен жұмысшылар

Ә.Шенеуніктер мен саясаткерлер

Б.Ауылдық қоғам

8. Поэманың негізгі идеясы

қандай? a) Қоғамдық әділеттілікке шақыру

А.Адамның жан дүниесінің тереңдігін көрсету

Ә.Әлемнің өзгермейтіндігі туралы ойлану

Б.Табиғаттың кереметтігі

9. Қара пиманың символы қандай мағынаны білдіреді? a) Үміт пен болашақ

А.Жаңа өмірдің бастауы

Ә.Өмірдің ауыртпалығы мен күресі

Б.Әлеуметтік статус

10. Поэманың соңында не

айтылады? a) Қара пиманың жаңа мағынасы ашылады

А.Жақсылық пен әділет жеңеді

Ә.Қорытынды жоқ

Б.Күнделікті өмірдің

қарапайымдылығына оралу

Пайдаланған әдебиеттер

1. «Бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім деңгейлерінің жалпы білім беретін пәндері мен таңдау курстары бойынша үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 16 қыркүйектегі № 399 бұйрығы;

2. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы;

3. «Қазақстан Республикасындағы бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім берудің үлгілік оқу жоспарларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2012 жылғы 8 қарашадағы № 500 Бұйрығы;

4. «Жалпы білім беру ұйымдарына арналған жалпы білім беретін пәндердің, таңдау курстарының және факультативтердің үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 03 сәуірдегі № 115 Бұйрығы;

5. «Орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары үшін білім алушылардың үлгеріміне ағымдағы бақылауды, оларды аралық және қорытынды аттестаттауды өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2008 жылғы 18 наурыздағы № 125 Бұйрығы;

6. «Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің кейбір бұйрықтарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 27 қарашадағы № 496 Бұйрығы;

7. 2024-2025 оқу жылында ҚР жалпы орта білім беретін мектептерде оқу процесін ұйымдастырудың ерекшеліктері туралы әдістемелік нұсқау хаты;

8. Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл –байрақ. Оқулық. Қазақ тілінен басқа тілде оқытатын 11 жылдық жалпы білім беретін мектептің 10- сыныбына арналған . Ф.Ш.Оразбаева, Ж.Т.Дәулетбекова, А.Қ.Рауандина, Р.С.Рахметова, Б.Қ.Мүкеева. – Алматы: Көкжиек – Горизонт, 2019ж.

9. Мәтінді талдауда графикалық органайзерді тиімді қолдану. [https://bilimainasy.kz/06-05-19/]

10. Адамбаева Ж., Жұмағұлова Ш. Тіл дамыту текстері. — Алматы, 1996.

11. Жапбаров А. Оқушылардың жазбаша тілін дамыта оқытудың ғылыми- әдістемелік негіздері. -Алматы, -2007, -120-122 бб.

12. Оқу сауаттылығы. Тренерге арналған нұсқаулық. — PEARSON, 2013. – 138 б.

13. Мұғалімге арналған нұсқаулық, ІІІ деңгей: 2012. –58 б.

14.Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары.- Астана: 2012. –1-2 б.

15. Проблемалық оқыту әдісі. [https://moodle.enu.kz/pluginfile.php/213653/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%AB%D2%9A%20%D0%9E%D2%9A%D0%AB%D0%A2%D0%A3%20%D3%98%D0%94%D0%86%D0%A1%D0%86.pdf]

16. Блум таксономиясы негізінде оқушылардың ойлау дағдысын жетілдіру тәсілдері.[ https://astana-modern.edu.kz/wp-content/uploads.pdf]

17. Графикалық органайзердлер дегеніміз не? [https://www.mindonmap.com/kk/blog/what-is-a-graphic-organizer/]

18. Эссе және оның түрлері. [https://stud.kz/referat/show/132400]

19. Мектепте интербелсенді оқытудың формалары мен әдістері. [ttps://moluch.ru/archive/88/17452/ ]

20. Бұзаубақова К.Ж. Жаңа педагогикалық технологиялар. – Тараз. — 2003.
21. Әлімов А. Интербелсенді әдістемені ЖОО-да қолдану мәселелері. – Оқу құралы. — Алматы. – 2013.
22. Алимов А.К. Интербелсенді оқыту әдістемесін мектепте қолдану. Оқу құралы. — Алматы, 2014.