«Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында генеративті ЖИ арқылы сыни ойлауды дамыту»

*Мырзатаева Ж.С. ¹
¹ ² «Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті»

АҚ колледжі

¹ ²Астана, Қазақстан
E-mail: aru27@bk.ru

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ САБАҒЫНДА ГЕНЕРАТИВТІ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ПАЙДАЛАНУ: КОЛЛЕДЖ СТУДЕНТТЕРІНІҢ МӘТІНМЕН ЖҰМЫС ЖӘНЕ СЫНИ ОЙЛАУ ҚҰЗЫРЕТТЕРІН ДАМЫТУ

Аңдатпа

Мақалада колледж деңгейіндегі қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында генеративті жасанды интеллектті (ЖИ) сыни тұрғыдан, педагогикалық мақсатқа сәйкес енгізу әдістемесі ұсынылады. Зерттеу ЖИ-дің студенттердің мәтінмен жұмыс істеу қабілеттерін, ақпаратты тексеру және дәлелдеу дағдыларын қалай күшейтетінін қарастырады. Өйткені ЖИ-ден алынған дайын жауаптарды автоматты түрде қабылдау академиялық дағдылардың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Мақалада практикалық тапсырмалар жүйесі: «ЖИ жауабын тексер», «Авторлық позицияны тап», «Екі нұсқаны салыстыр», «Дәлелді редакция», «Қайта жаз және түсіндір» ұсынылады. Әдістемелік бағдар мәтіндік талдау, салыстыру, проблемалық оқыту, қалыптастырушы бағалау мен рефлексияға негізделген. Нәтижелер көрсеткендей, ЖИ тексерілген материал ретінде қолданылғанда студенттердің мәтінді түсінуі, тілдік қателерді анықтауы, дәлел келтіруі және авторлық ұстанымын айқындауы артады. ЖИ мұғалімді алмастырмайды, ол — ойлауды ұйымдастыруға көмектесетін цифрлық серіктес.

Түйінді сөздер: жасанды интеллект, генеративті ЖИ, қазақ тілі, қазақ әдебиеті, сыни ойлау, мәтін, колледж.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жүйесі генеративті ЖИ-дың жылдам дамуын ескеріп, оқыту процесіне жаңа талаптар қояды. Әсіресе мәтіндік тапсырмалар мен әдеби талдауда ЖИ студентке идея, жоспар, ықтимал жауаптар ұсына алады. Дегенмен дайын мәтінді тек қабылдау оқытудың негізгі мақсаты — ойлану және дәлелдеу — нәтижесін төмендетуі мүмкін. Сондықтан колледжде қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытуда міндет - ЖИ-ды қолдану мәдениетін қалыптастыру: студент өзіндік позициясын сақтап, алынған мәтінді мәтінмәнге сәйкестігі, тілдік деңгейі және фактілік дұрыстығы тұрғысынан тексеруге тиіс.

Зерттеудің мақсаты – колледж студенттерінің мәтінмен жұмыс істеу және сыни ойлау дағдыларын генеративті ЖИ-ды сыни қолдану арқылы дамытуға арналған әдістемелік тәсілдерді жүйелеу. Міндеттер: ЖИ қолданудың дидактикалық мүмкіндіктерін ашу; ЖИ жауаптарын тексеру алгоритмін ұсыну; қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарына арналған практикалық тапсырмалар мен бағалау критерийлерін әзірлеу; тәжірибелік нәтижелерді талдау.

Әдебиетке шолу. Халықаралық зерттеулер генеративті ЖИ білім беру процесіне әсерін әртүрлі қырынан талдайды. UNESCO сияқты халықаралық ұйымдар технологияны адамға бағдарланған, қауіпсіз әрі этикалық қолдануға шақырады. ЖИ оқытудың құралдары арасында тиімді болғанымен, оның әсері құралдың өзіне емес, оны оқыту міндетімен қалай байланыстыратынына тәуелді екені көрсетілген. Әсіресе тіл мен әдебиет саласында мәтіннің мәдени, стильдік және авторлық аспектілері маңызды болғандықтан ЖИ-дің ұсыныстары әрдайым мәтінмәнге сай келмеуі мүмкін. Қазақстандағы 2025–2029 жылдарға арналған білім беру стратегиясы ЖИ-ды енгізуді қолдайды, сол себепті оқытушыларға ЖИ-ды оқыту мақсаттарына сай тиімді пайдаланудың әдістемелік құралдары қажет.

Әдістеме. Зерттеу тұлғаға бағдарланған, құзыреттілікке негізделген және проблемалық оқыту қағидаларына сүйенді. Сабақ құрылымы келесі алгоритмге негізделді:

• тапсырма жазу (студенттің алғашқы нұсқасы);

• ЖИ-ден жауап алу;

• екі нұсқаны салыстыру және тексеру;

• дәлел келтіру және редакциялау;

• рефлексия.

Тапсырмалар жүйесі (қысқаша сипаты):

1. «ЖИ жауабын тексер» - ЖИ-ден алынған мәтіннен кемінде үш фактіні тексеру: фактілік дұрыстық, мәтінге сәйкес келу, тілдік норма. Студент дереккөзден үзінді келтіреді.

2. «Авторлық позицияны тап» - көркем мәтін мен ЖИ талдауын беріп, автор позициясының толықтығын немесе қателігін анықтау.

3. «Екі нұсқаны салыстыр» - студент пен ЖИ жазған мәтінді критерий бойынша салыстырып, қайсысы сенімді екенін дәлелдеу.

4. «Дәлелді редакция» - ЖИ жасаған мәтінде әдейі енгізілген тілдік қателерді табу және түзетіп, әр түзетуді ережемен негіздеу.

5. «Қайта жаз және түсіндір» - ЖИ мәтінін сақтап, оны өз жазбасымен қайта құру және енгізілген өзгертулерді түсіндіру.

Бағалау үшін төрт өлшем белгіленді: ақпаратты тексеру, мәтіннен дәлел келтіру, пікірді негіздеу, тілдік норманы сақтау. Әр критерий 0–2 балл шкаласында бағаланады, жалпы максималды ұпай 8 балл болады. Бағалау интерпретациясы:

• 7–8 — жоғары деңгей;

• 5–6 — жеткілікті;

• 3–4 — орташа;

• 0–2 — төмен.

Төменде дайын бағалау кестесі (нақты критерийлермен) ұсынылады.

Оқу тәжірибесі барысында бақылау, салыстырмалы талдау және студент жұмысын сапалық сараптау әдістері қолданылды.

Қатысушылар - колледж топтары.

Нәтижелер. Алынған тәжірибе көрсеткендей:

• Студенттер ақпаратты тексеру дағдысын белсенді түрде қолдана бастады: ЖИ ұсынған деректерді мәтінмен және сенімді дереккөздермен салыстыру жиілеген.

• Пікір айту стилі «жалпы пікірден» нақты дәлелге өзгерді: жеке пікірлер үзіндімен бекітілді.

• Тілдік қателерді табу және түзету қабілеті артты, әсіресе «Дәлелді редакция» тапсырмасы жақсы нәтиже берді.

• Студенттер ЖИ-ді дайын жауаптың орнына тексеріп, жетілдіруге қажетті материал ретінде қолдануды үйренді.

Оқушылардың бағалау нәтижелері бойынша жоғары ұпай алған жұмыстарда автордың жеке ойы мен ЖИ-дың ұсынысы арасындағы айырмашылықтар анық көрсетілген еді. Бұл рефлексияның күшейгенін білдіреді.

Практикалық сабақ үлгісі (1 сабақты жоспарлау үшін):

Талқылау. ЖИ-ды пайдалану білім беру үдерісін қайта ойлауды талап етеді: технология жауап беруден гөрі талдауға жағдай жасауы тиіс. UNESCO ұсынған қағидаларға сәйкес, оқытудың басты мақсаты - студенттің дербестігі мен сыни қабілетін сақтау.

Сондықтан ең тиімді тәсіл - оқушының алдымен жеке жұмыс жасауы, содан кейін ЖИ-ды тексеру және салыстыру үшін қолдану. Бұл әдіс авторлық көзқарастың сақталуына және академиялық адалдыққа қолайлы.

Қазақ тілі мен әдебиетінде жасанды интеллекттің шектеулері де бар: генеративті модельдердің қазақ тіліндегі семантикалық реңк пен стильдік нәзіктікті әрдайым дәл бере алмауы мүмкін. Сондықтан тілдік сараптама міндетті. Сонымен қатар академиялық адалдық, авторлық құқық және цифрлық этика мәселелері оқытуда айқын ережелер талап етеді.

ЖИ-ды басқару мен бағалау оқытушының жаңа рөлін қалыптастырады: ол тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар ЖИ-ды педагогикалық мақсатқа сай қолданудың нұсқаушысы және студенттердің критикалық ойлауын бағалаушы болады.

Қорытынды. Генеративті жасанды интеллект қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында тиімді пайдаланылғанда студенттің мәтінмен жұмысы мен сыни ойлауы нығаяды. Дегенмен ЖИ-ды шектен тыс қолдану авторлық ойды әлсіретуі мүмкін. Ұсынылған тапсырмалар жүйесі мен бағалау моделі оқытушыға ЖИ-ды бақылаулы және әдістемелік мақсатпен енгізуге көмектеседі. Алдағы зерттеулерде ұсынымдар әртүрлі мамандықтағы топтар бойынша ұзақ мерзімді эксперименттермен және сандық көрсеткіштер арқылы тексерілуі тиіс. Сонымен қатар қазақ тіліндегі генеративті модельдердің сапасын жүйелі бағалау қажет.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Әбдіманапова А.Қ., Қасымова А.Б. Білім беру үдерісінде жасанды интеллект технологияларын қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері // Қазіргі білім беру: теория және практика. – 2025. – №2.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Қазақстан жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне енгізудің ұлттық моделін бекітті. 2025.

3. Қазақстан Республикасы. «Жасанды интеллект туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. 2025 жылғы 17 қарашадағы № 230-VIII ҚРЗ. – Астана, 2025.

4. ЮНЕСКО. Білім беру және ғылыми зерттеулерде генеративті жасанды интеллектті қолдану жөніндегі нұсқаулық. – Париж: ЮНЕСКО, 2023.