ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ

Автор: Кабакова Жайна Алипбаевна

.Бұл мақалада қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру мен дамытудың тиімді жолдары қарастырылады. Функционалдық сауаттылықты дамыту қазіргі білім беру үдерісінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Оқушының алған білімін күнделікті өмірде қолдануы, мәтінді түсінуі, ақпаратты талдауы, өз ойын ауызша және жазбаша сауатты жеткізуі, пікірін дәлелдеуі – функционалдық сауаттылықтың негізгі көрсеткіштері. Мақалада қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мәтінмен жұмыс, проблемалық сұрақтар, пікірталас, рөлдік ойын, шығармашылық тапсырмалар, жағдаяттық тапсырмалар және жобалық жұмыстарды қолдану жолдары ұсынылады. Сонымен қатар оқушылардың оқу, жазу, тыңдау және сөйлеу дағдыларын кешенді дамытуға арналған практикалық тапсырмалар үлгілері берілген.

Түйін сөздер: қазақ тілі, қазақ әдебиеті, функционалдық сауаттылық, мәтінмен жұмыс, оқылым, жазылым, айтылым, тыңдалым, сыни ойлау, шығармашылық, зерттеу, оқушы.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыға белгілі бір пән бойынша білім берумен қатар, сол білімді өмірде тиімді пайдалана білу дағдысын қалыптастыруға ерекше мән беріледі. Осы тұрғыдан алғанда функционалдық сауаттылық – білім алушының алған білімін нақты өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін көрсететін маңызды көрсеткіш.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәндері оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда ерекше орын алады. Себебі тіл – адамның қарым-қатынас құралы болса, әдебиет – оның ойлауын, дүниетанымын, эстетикалық талғамын және рухани құндылықтарын қалыптастыратын маңызды сала.

Қазақ тілі сабағында оқушы мәтінді оқиды, тыңдайды, талдайды, өз ойын жеткізеді, пікір жазады, ақпаратты салыстырады. Ал әдебиет сабағында көркем шығарманың мазмұнын түсініп қана қоймай, кейіпкер әрекетіне баға береді, автор идеясын анықтайды, шығармадағы мәселені қазіргі өмірмен байланыстырады.

Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарын оқушының өмірлік тәжірибесімен байланыстыра ұйымдастыру – функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді жолы.

Функционалдық сауаттылық дегеніміз не?

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін күнделікті өмірде, оқу мен кәсіби қызметте тиімді қолдана білу қабілеті.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні аясында функционалдық сауатты оқушы:

• мәтінді түсінеді;

• негізгі ақпаратты анықтайды;

• маңызды және қосымша ақпаратты ажыратады;

• өз ойын жүйелі жеткізеді;

• сауатты жазады;

• түрлі ақпарат көздерін салыстырады;

• пікірін дәлелдейді;

• сұрақ қояды;

• өзгенің пікірін тыңдайды;

• көркем шығарманы өмірмен байланыстырады;

• ақпаратқа сыни көзқараспен қарайды.

Осы дағдылардың қалыптасуы оқушының тек пәндік білімін ғана емес, жалпы өмірлік құзыреттілігін арттырады.

Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты дамыту

Қазақ тілі сабақтарында оқушының грамматикалық ережені жаттап қана қоймай, оны нақты жағдайда қолдануына мүмкіндік жасау қажет.

Мысалы, «Сөйлемнің түрлері» тақырыбын өткен кезде оқушыларға тек анықтаманы жаттатудың орнына өмірлік жағдаят ұсынуға болады.

Жағдаяттық тапсырма

Жағдаят:

Сен мектептегі іс-шараға шақыру мәтінін дайындауың керек.

Оқушы:

• хабарлы сөйлем;

• сұраулы сөйлем;

• лепті сөйлем;

• бұйрықты сөйлем

түрлерін пайдаланып, шақыру мәтінін құрастырады.

Осы тапсырма барысында оқушы теориялық білімін нақты коммуникативтік жағдайда қолданады.

Мәтінмен жұмыс – функционалдық сауаттылықтың негізі

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мәтінмен жұмыс жүргізудің маңызы зор.

Мәтінмен жұмысты бірнеше кезеңге бөлуге болады:

1. Мәтіналды кезең

Оқушы мәтін тақырыбы бойынша болжам жасайды.

Сұрақтар:

• Мәтін не туралы болуы мүмкін?

• Тақырыпқа қарап қандай ой келді?

• Автор қандай мәселе көтеруі мүмкін?

2. Мәтінді оқу кезеңі

Оқушы мәтінді оқып, негізгі ақпаратты анықтайды.

3. Мәтіннен кейінгі кезең

Оқушы мәтін мазмұнын талдайды.

Тапсырмалар:

• негізгі ойды анықтау;

• тірек сөздерді табу;

• мәтінге тақырып қою;

• автор көзқарасын анықтау;

• мәтін бойынша сұрақ құрастыру;

• мәтіндегі ақпаратты өмірмен байланыстыру.

Практикалық тапсырма №1

«Ақпаратты тап»

Мақсаты: оқушының мәтіннен нақты ақпаратты анықтау дағдысын дамыту.

Оқушыға шағын ақпараттық мәтін беріледі.

Мысалы:

«Кітап оқу адамның сөздік қорын байытып, ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді. Кітап арқылы адам түрлі тарихи кезеңдермен, мәдениеттермен және жаңа идеялармен танысады.»

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің негізгі ойын анықта.

2. Екі тірек сөзді тап.

3. Мәтіндегі ақпаратты бір сөйлеммен қорытындыла.

4. «Кітап оқу адамға не береді?» деген сұраққа өз пікіріңді білдір.

Практикалық тапсырма №2

«Автор орындығында»

Мақсаты: оқушының шығармашылық және сыни ойлау қабілетін дамыту.

Оқушыларға белгілі бір көркем шығарма ұсынылады.

Бір оқушы өзін шығарма авторының орнына қойып, төмендегі сұрақтарға жауап береді:

• Шығарманы жазуға не себеп болды?

• Негізгі ой қандай?

• Оқырманға қандай ой жеткізгіңіз келді?

• Бүгінгі оқырман бұл шығармадан нені түсінуі керек?

Бұл әдіс оқушының шығармаға тереңірек үңілуіне мүмкіндік береді.

Практикалық тапсырма №3

«Кейіпкерге хат»

Мақсаты: оқушының жазылым дағдысын және әдеби шығарманы түсіну деңгейін дамыту.

Оқушы шығарма кейіпкеріне хат жазады.

Хатта:

• кейіпкерге өз ойын айту;

• оның әрекетіне баға беру;

• кеңес беру;

• өз көзқарасын білдіру

талап етіледі.

Мысалы:

«Егер мен Абайдың замандасы болсам...»
«Егер мен шығарма кейіпкерінің орнында болсам...»

Бұл тапсырма оқушыны шығарма мазмұнын өмірлік тәжірибесімен байланыстыруға үйретеді.

Практикалық тапсырма №4

«Өмірмен байланыстыр»

Мақсаты: әдеби шығармадағы мәселені қазіргі өмірмен байланыстыру.

Оқушылар шығармада көтерілген мәселені анықтап, оның қазіргі қоғамдағы көрінісін сипаттайды.

Бұл жұмыс оқушының әдеби білімін өмірлік тәжірибемен ұштастырады.

Сыни ойлауды дамыту

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында сыни ойлауды дамыту үшін оқушыға дайын жауап бермей, оны дәлел іздеуге бағыттау маңызды.

Мысалы, әдеби шығарма бойынша:

«Кейіпкердің бұл әрекеті дұрыс па?»

деген сұрақ қойылады.

Оқушы тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап бермей:

Пікір → Дәлел → Мысал → Қорытынды

құрылымын қолданады.

Жауап үлгісі:

Менің ойымша, кейіпкердің әрекеті дұрыс/дұрыс емес.

Себебі, ...

Мәтіннен дәлел ретінде, ...

Сондықтан, ...

Бұл құрылым оқушыны өз пікірін дәлелдеуге үйретеді.

«ПОПС» әдісі

Әдеби шығарма бойынша оқушының пікірін жүйелі жеткізу үшін ПОПС формуласын қолдануға болады.

Менің ойымша, ...

Себебі, мен оны былай түсіндіремін: ...

Мен оны мына мысалдармен дәлелдей аламын: ...

Осыған байланысты мен мынадай қорытындыға келдім: ...

Бұл әдіс әсіресе әдеби шығармаға пікір білдіру кезінде тиімді.

Жазылым дағдысын дамыту

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушыны түрлі жанрда жазуға үйрету функционалдық сауаттылықты арттырады.

Оқушыларға:

• хат;

• өтініш;

• хабарландыру;

• шақыру;

• пікір;

• эссе;

• күнделік;

• сұхбат;

• мақала;

• әлеуметтік желідегі жазба

сияқты практикалық мәтіндер жаздыруға болады.

Практикалық тапсырма

«Хабарландыру жаз»

Жағдаят:

Мектепте «Кітап – рухани қазына» атты әдеби кеш өтеді.

Оқушы хабарландыруда:

• іс-шара атауын;

• өткізілетін уақытын;

• орнын;

• мақсатын;

• қатысушыларын

көрсетуі тиіс.

Осы арқылы оқушы нақты өмірде қажет болатын мәтін түрін құрастыруды үйренеді.

Айтылым дағдысын дамыту

Оқушының ауызша сөйлеу қабілетін дамыту үшін пікірталас, сұхбат, рөлдік ойын, презентация және пікір білдіру тапсырмаларын қолдануға болады.

«Сұхбат алаңы»

Бір оқушы – журналист, екінші оқушы – жазушы немесе шығарма кейіпкері.

Журналист:

• шығарма туралы;

• кейіпкердің мінезі туралы;

• автордың идеясы туралы;

• шығармадағы мәселе туралы

сұрақтар қояды.

Бұл жұмыс оқушының сұрақ қою, жауап беру және өз ойын жүйелі жеткізу дағдысын дамытады.

«Әдеби сот» әдісі

Бұл әдіс көркем шығарма кейіпкерінің әрекетін жан-жақты талдауға мүмкіндік береді.

Сынып бірнеше топқа бөлінеді:

• айыптаушы тарап;

• қорғаушы тарап;

• куәгерлер;

• сарапшылар;

• сот.

Әр топ шығарма мәтініне сүйене отырып өз дәлелдерін ұсынады.

Мақсаты: оқушыны дәлелді сөйлеуге, мәтіннен аргумент келтіруге және қарсы пікірді тыңдауға үйрету.

Цифрлық сауаттылықты дамыту

Қазіргі оқушы ақпаратты тек оқулықтан ғана емес, интернеттен, әлеуметтік желілерден және түрлі цифрлық ресурстардан алады. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ақпаратты саралау дағдысын қалыптастыру маңызды.

Оқушыларға екі түрлі мәтін беруге болады.

Тапсырма:

1. Екі мәтінді салыстыр.

2. Қайсысында нақты дерек бар?

3. Автордың көзқарасы қандай?

4. Қандай ақпаратқа сенуге болады?

5. Өз жауабыңды дәлелде.

Бұл тапсырма оқушының ақпаратты сыни қабылдау қабілетін дамытады.

Жобалық жұмыс

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінде жобалық жұмыстар оқушының зерттеу және шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.

Жоба тақырыптары:

«Менің өлкемнің әдеби мұрасы»

Оқушы туған жерінен шыққан ақын-жазушылар туралы ақпарат жинайды.

«Отбасымның сүйікті кітабы»

Отбасы мүшелерінен сұхбат алып, олардың сүйікті кітаптары туралы шағын зерттеу жүргізеді.

«Жас ақындар антологиясы»

Оқушылардың өз шығармаларынан шағын жинақ құрастырады.

«Абайды оқимыз»

Абай шығармаларын оқып, қазіргі өмірмен байланыстырады.

Ойын технологияларын қолдану

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ойын элементтері оқушының қызығушылығын арттырады.

«Сөзден сөйлемге»

Берілген сөздерден мағыналы сөйлем құрастыру.

«Әдеби лото»

Кейіпкер – шығарма – автор сәйкестігін табу.

«Кім жылдам?»

Берілген тақырыпқа байланысты сөздерді жылдам топтастыру.

«Кейіпкерді таны»

Кейіпкердің бірнеше белгісі беріледі. Оқушылар оның кім екенін анықтайды.

«Жоғалған сөз»

Мәтіндегі түсіп қалған сөздерді тауып, мәтінді толықтыру.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолданылатын тиімді әдістер

Оқушының функционалдық сауаттылығын бағалау

Бағалау барысында тек дұрыс жауапқа емес, оқушының ойлау үдерісіне назар аударған жөн.

Мұғалімнің рөлі

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мұғалімнің негізгі міндеті – оқушыға дайын жауапты ұсыну емес, оның өздігінен ойлануына, ізденуіне және пікір білдіруіне жағдай жасау.

Мұғалім:

• ашық сұрақтар қояды;

• оқушы пікірін құрметтейді;

• дәлел келтіруге бағыттайды;

• мәтінмен жұмыс ұйымдастырады;

• өмірлік жағдаяттарды сабаққа енгізеді;

• шығармашылық тапсырмалар ұсынады;

• оқушының жеке ерекшелігін ескереді.

Оқушыға:

«Дұрыс жауап қандай?»

деген сұрақтан гөрі:

«Сен қалай ойлайсың? Неліктен? Дәлелің қандай?»

деген сұрақ қою тиімді.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің өмірмен байланысы

Пәнді өмірмен байланыстыру оқушының сабаққа деген қызығушылығын арттырады.

Мысалы, қазақ тіліндегі:

«Ресми стиль» тақырыбында – өтініш, өмірбаян, хабарландыру жазу;

«Публицистикалық стиль» тақырыбында – шағын мақала жазу;

«Диалог» тақырыбында – сұхбат құру;

«Жарнама» тақырыбында – кітапқа жарнама жасау;

«Мәтін» тақырыбында – ақпараттық мәтін құрастыру;

«Сөз мәдениеті» тақырыбында – қарым-қатынас жағдаяттарын талдау ұсынылады.

Әдебиетте:

кейіпкерді талдау – адам мінезін түсінумен;

шығармадағы мәселе – қазіргі қоғам мәселесімен;

автор идеясы – оқушының жеке көзқарасымен;

көркемдік ерекшелік – эстетикалық қабылдаумен байланысады.

Қорытынды

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту – оқушының алған білімін нақты өмірлік жағдайларда қолдануына мүмкіндік беретін маңызды бағыт.

Функционалдық сауатты оқушы тек ережені немесе көркем шығарманың мазмұнын білумен шектелмейді. Ол ақпаратты түсінеді, талдайды, салыстырады, өз пікірін білдіреді, дәлел келтіреді, сауатты жазады және алған білімін күнделікті өмірде пайдалана алады.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мазмұны осы дағдыларды қалыптастыруға кең мүмкіндік береді. Ол үшін сабақ барысында мәтінмен жұмыс, пікірталас, жобалық жұмыс, шығармашылық тапсырмалар, жағдаяттық тапсырмалар, рөлдік ойындар және зерттеу жұмыстары жүйелі түрде қолданылуы қажет.

Мұғалімнің басты мақсаты – оқушыға дайын білімді ғана беріп қоймай, өздігінен ойлайтын, сауатты сөйлейтін, сауатты жазатын, дәлелді пікір білдіретін және әдеби-мәдени құндылықтарды бағалайтын тұлға қалыптастыру.

Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабағы оқушы үшін тек білім алатын сабақ емес, өмірде тілдік және әдеби білімін қолдануды үйренетін орта болуы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Қазақ тілі және қазақ әдебиеті пәндері бойынша үлгілік оқу бағдарламалары.

4. Әбдікәрімова Т. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы.

5. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі.

6. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы.

7. Қараев Ж.А. Деңгейлеп оқыту технологиясы. – Алматы.

8. Молдабекова А. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы.

9. Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Лабиринт.

10. Bloom B.S. Taxonomy of Educational Objectives. – New York.

11. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Критериалды бағалау бойынша әдістемелік материалдар.

12. Жалпы білім беретін мектептердегі қазақ тілі мен әдебиетін оқытуға арналған әдістемелік құралдар.