Қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша олимпиадаға дайындалу жолдары

.

Түсінік хат

Қазіргі таңда білім мен ғылымның заман талабына сай, уақытпен жарыса өзгеріп жатқан кезеңінде бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге айналуымыз керек Осыған байланысты, келешек  ұрпаққа сапалы білім беру заман талабына айналуда. Сапалы білім көрсеткіштерінің бірі пәндік олимпиада болып табылады. Жалпы, пәндік олимпиадалар тарихы тым әріден басталады. Ал оқушылар үшін ең алғаш 1934 жылы Ленинградта математика пәнінен олимпиада өткізіліп, ал 1960 жылдары пәндік олимпиадалар халықаралық деңгейде ұйымдастырыла бастаған екен. «Олимпиада» сөзінің этимологиясы грек тілінен «ақиқат» және «түсінік, білім» деген мағыналарды береді екен. Ежелгі Грецияда басын бұлт ораған ең биік Олимп тауларынан бастау алатын осынау сөздің түп тамыры биіктік, асқақтық, шың дегенді білдірсе керек. Ендеше, белгілі бір пәннен ең үздік білім көрсетіп, ақиқатқа қол жеткізген оқушы биік шыңнан көрінеді дегенді айқындайтын пәндік олимпиадалар күні бүгінге дейін жалғасын тауып келеді. Осы олимпиадаға оқушы дайындаудың белгілі бір дайын  рецептісі жоқ. Әр мектеп, әр мұғалім өткен тәжірибелері негізінде өз бетінше оқушы дайындап жүр. Мен де  «Олимпиадаға оқушыларды қалай дайындап жүрміз, қандай жолдары бар?» деген сауал төңірегінде өз іс-тәжірибемізді ортаға салғым келеді.

К.Д.Ушинский: «Ана тілін толық меңгермеген бала тарихты, географияны, жаратылыс ғылымдарын өз бетімен айтып бере алмайтын күйге ұшырайды. Ана тілінің басқа пәндердің бәріне қатысы бар және олардың нәтижелерін өзіне жинастыратын басты өзекті пән екені түсінікті емес пе ?!» – дейді. Осы өзекті пәннен олимпиадашы дайындау үшін, алдымен,  «дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез келген орайында әрі қару, әрі қалқан болған, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы ана тіліміздің» білгірлерін, жанашырларын дайындап шығару үшін, алдымен, тілге бейімді, тіпті, мен айтар едім, сөзбен «ауыратын» талантты, өлеңмен «өртенетін» дарынды балаларды тауып алу керек және өз пәніңе қызықтыру жолдарын іздестіру керек. Екінші, өзінің, ата-анасының ризашылығы мен рұқсатын алу керек. Көбінесе, жақсы оқитын оқушылар барлық пәнге бейім болады да, жыл басында сол оқушыларға мұғалімдер арасында «талас» туады. Немесе оқушы басқа бір пәнді таңдаса, басқа мұғалімнің ренішіне қалып, ыңғайсыз жағдайлар туындап жатады. Кейде бір мұғалім бір оқушыны иемденіп алады да, оның енді ән айтып, би билеуіне, не қоғамдық жұмысқа араласуына шектеу қойып жататын жағдайлары да кездеседі. Сондықтан, алдымен, оқушы мен ата-ана таңдауы, өздерінің қалауы ескерілгені құба-құп.

Үшіншіден, олимпиадашы балаға  тереңдетіп білім беру жолдары қарастырылуы тиіс, яғни даярлау әдістемелік жинақ бағдарламасы терең де, ауқымды құрылу керек.Мен осы ережелерді орындап, оқушыларды пәндік олимпиадаларға дайындадым және жетістіктерге жеттім. Жыл сайын дайындаған оқушыларым қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша жулделі орындарды алып келеді. Келесі қадамдарды былай реттеуге болады:

1. Олимпиадаға дайындау жоспарын жасау;

2. Сабақ кестесін нақтылау;

3. Жүйелі, үздіксіз, бірізді жұмыс кестесін құру;

4. Университет ұстаздарымен тығыз байланыс жасау;

5. Әр оқушының ерекшелігіне қарай жеке жұмыс жасау, өздігінен жұмыс жасай білу дағдысын қалыптастыру; (облыстық, университет кітапханасында болып,  Интернет жүйесіне кіреді)

6. Республиканың басқа мектептеріне барып жұмыс жасату;

7. Жаз айында, каникул күндерінде «Интеллектуалдық пән лагерінің» жұмыс жасауы ;

8. Оқушыларға  құлшыныс тудыратын жағдайлар жасау;

9. Марапаттау, мадақтау, көтермелеу, ынталандыру шараларын  қарастыру.

Жоғарыдағы аталған дәйектерге қатысты қысқаша түсініктеме жасасақ, қыркүйек айы ұйымдастыру кезеңі болып, оқушылар өз қалауымен жетекші ұстаздарға топталып, олимпиадаға қатысатын оқушылардың тізімі, әдістемелік жинақ бағдарламасы, дайындық  кестесі құрылады. Көпшілік ұстаздар олимпиада дайындығын кеш бастайды. Мұндай іс-әрекеттер еш уақытта нәтиже бермейтіні мәлім.Олимпиадаға дайындықты бір жыл бұрын алдын- ала бастаған дұрыс. Сондықтан бірізді, үздіксіз, жүйелі жұмысқа аса мән берген жөн.

Әдістемелік жинақ бағдарламаның мақсаты:

Оқушылардың қазақ тілі пәні бойынша сауаттылығын арттыра отырып, олимпиадалық тапсырмалар арқылы қазақ тілінің теориясын қайталай отырып, оқу техникасы немесе мәтіннің мазмұнын нақты түсінуін, оқу барысында меңгерген білімдері мен дағдыларын өмірлік жағдайларда қолдана білу ептіліктерін бағалауға бағыттап, жетелеу, жазылым дағдысын дамыту, сауатты жазуға үйрету, грамматикалық сауаттылығын қалыптастыру

Әдістемелік жинақ бағдарламаның міндеті:

• оқыту нысандары мен әдістері, оқытудың жаңа тиімді әдіс-тәсілдерін пайдалану арқылы жазылым дағдысын қалыптастыру;

• білім алушылардың оқудағы жетістіктерін диагностикалау мен бағалау;

• мектептен тыс қосымша білім беру әдістемелік жинақ бағдарламаларын мақсаттанып, сауаттылығын арттыру ;

• сауатты жазуға үйрету.

Күтілетін нәтиже:

• Олимпиадалық тапсырмаларды орындайды;

• Өз еркін ашық айтады;

• Мақала, шығарма, эссе тиісті тақырыптарға жаза алады;

• Мәтіндерді талдап, ажырата алады, мәтіндік тапсырмаларды орындайды;

• Грамматтикалық сауаттылығы артады;

• Әдістемелік жинақ бағдарламада берілген тілдік материлды қолданады;

• Оқущылардың шығармашылық қабілеттері дамиды;

• Қоғамда өмір сүруге бейімделеді; 

• Мектепішілік іс-шараларға белсене қатысады; 

• Қосымша әдебиетпен жұмыс жасауды үйренеді;

• Оқушылардың білім дәрежесі артады;

• Өз ойын дұрыс және жүйелі айтып беруге дағдыланады;

• Ізденімпаздығы мен шығармашылық жұмыс істеу белсенділігі артады, теориялық материалды нақтылы жұмыс процесінде саналы, толық түсінеді;

• Ауызша сөйлеу дағдысын жетілдіру, ойын шебер, әдеби көркем тілмен жеткізуге үйренеді;

• Қызығушылығын арттырады. Ойлау және қабылдау қабілетін дамытады;

• Шығармашылық ізденуіне жол ашады;

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: жаңашылдық немесе қолданыстағы әдістемелік жинақ бағдарламалармен салыстырғанда осы әдістемелік жинақ бағдарламаға енгізілген жаңа түсініктемені қалпына келтіру мақсатында ұсынылған әдістемелік жинақ әдістемелік жинақ бағдарлама жаңартылған білім мақмұнына негізделіп типтік-үлгілі әдістемелік жинақ бағдарлама мақсаттарына сүйене отырып құрастырылған.

Әдістемелік жинақ бағдарламаның ғылыми табиғаты – оның жаңа білім беру парадигмасы

философиясына, әдіснамасына, психологиясына және педагогикалық ғылым мен практиканың соңғы жетістіктеріне сәйкес әзірленген.

Бағыттылығы:

• оқушыларда ББД қалыптастыру ғана емес, жеке тұлғасын дамыту және тәрбиелеу;

• балалардың психофизиологиялық және әлеуметтік денсаулығын сақтау;

• білім беру процесінің экономикалық, экологиялық, этнопедагогикалық, психологиялық бағыттылығын қамтамасыз ету;

• білім беру мазмұнының гуманистік, интеграциялық және инновациялық тәсілдерге сәйкестігін қамтамасыз ету және т.б.;

• ғылым талаптарына сәйкестікті қамтамасыз ету (проблеманың болуы, ғылыми гипотеза, проблеманы гипотетикалық шешу, ғылыми негізделген зерттеу жүргізу, зерттеу нәтижелерін зерттеу алдында алынған мәліметтермен салыстыру);

Білім өнімі: оқушылардың сабақ барысындағы танымдық, зерттеушілік іс-әрекетерінің барысында әзірленетін материалдар.

Оқушының оқу өнімі: конспект, тезистер, тарихи талдау, ғылыми мәселелерді өздігінен шешуі, нақыл сөздерін есте сақтау, эссе, шығарма таныстырылым, рөлдік ойындар, ізденіс жұмыстары, мазмұнын тану, ой қорыту, ойтолғау т.б.

Жаңартылған білім мазмұны бойынша күтілетін нәтиже – қазақстандық патриотизм мен азаматтық жауапкершілік негізінде, сыйластық, бірлескен жұмыс, ашықтық, білімі мықты, қарым-қатынас қабілеті, тәртібі қалыптасқан, кеңейтілген дағдыларды меңгерген: білімді функционалдық және шығармашылық қолдану; сыни ойлау; зерттеу жұмыстарын жүргізу; ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану; әртүрлі коммуникация түрлерін қолдану, оның ішінде тілдік дағдыларды меңгеру; топта және жеке жұмыс жасау, жұптық жұмыстарды орындай білу, алған білімдерін жинақтап, әртүрлі мәселелерді шешуде қолдану икемділіктерін дамыту.

Оқылым тапсырмалары

1. Оқылым. Мәтінді оқыңыз, мәтіннен кейін берілген тапсырмаларды орындаңыз.

Халық Абайды ғана емес, әкесі Құнанбайды да қатты құрметтеген екен. Құнанбай Өскенбайұлы өзі өмір сүрген ортасында өте беделді, асқан абыройлы адамның бірі болады. Өз заманында атақ-даңқы шартарапқа, бүкіл дала өңіріне кең жайылады. Ақыл сұрап, әділдік іздеген қазақтар оған елдің әр түкпір-түкпірінен толассыз келіп жатады, себебі ол іскер, әділ жан болған. Табиғат оған ерекше мықты ақыл, ғажайып ес және жүйрік шешен тіл берген. Бұл қасиеттері Құнанбайды әділ би атандырады. Дала заңдарын, үкімет жарлықтарын, Құран қағидалары мен небір шежірелерді жетік білетін әрі оны жатқа айтатын ділмар етеді. Сол себепті жұртшылық Құнанбайды қатты қадірлеген, құрметтеген. Құнанбай 81 жыл ғұмыр кешкен. Өзінің ұзақ та өнегелі өмірінде көптеген игілікті іс тындырған. Қалың жұрты оны сол кездің өзінде-ақ «қарадан шыққан хан» санап кеткен. Өйткені, ол сол заманның өзінде қарапайым қазақтың баласы бола тұрып, аға сұлтандыққа сайланады. Аға сұлтандық – беделді, жоғары лауазым, ел басқаратын қызмет. Ол кезде сұлтандыққа орыс ұлықтары (чиновник) сайлайтын болған. Себебі ол кезде қазақ елі Ресей патшалығының қарамағында еді. Сұлтан болу әркімнің қолынан келе бермеген және сұлтандыққа кез келген адамды тағайындамаған. Сөйтіп Құнанбай сұлтан өз өмірінің соңына дейін ел басқару, билік айту ісіне тікелей де, болыс балалары арқылы да араласып отырған. Сол кезеңде Құнанбай Өскенбайұлы салдырған Қарқаралыдағы мешіт те,Меккедегі «Тақия» қонақүйі де қазірге дейін сақталған. (203 сөз)

Б. Майтанов

Оқылым тапсырмалары.

Берілген сұрақтарды мәтін мазмұнына сәйкес ретпен (бірізділікпен) орналастырыңыз.

А) Қандай қасиеттеріне қарап Құнанбайды «Әділ би» атаған?

Ә) Аға сұлтандық қандай қызмет?

Б) Құнанбайдан қандай ескерткіштер қалған?

В) Құнанбайдың «қарадан шыққан хан» саналуының себебі неде?

Мәтінде берілген мәліметті қайда қолдануға болады?

Мәтінге қатысты қосымша ақпарат келтіріңіз.

Мәтінге тақырып қойыңыз.

1. Оқылым. Мәтінді оқыңыз, мәтіннен кейін берілген тапсырмаларды орындаңыз.

Ұлттық бренд – ұлттың ерекшелігі, қайталанбас дүние, өткеннің өміршеңдігі, жаһандану заманында жаңғырудың өзегі. Кез келген елдің ұлттық бренді сол мемлекеттің танылуына, туризмнің артуына, сол арқылы ішкі экономикасының дамуына ықпал етеді. Қазақстан туризмін дамытудың бір жолы – ұлттық дүниелерді таныту. Ішкі нарыққа әрі шетелге шығарылатын заттардың ішінде ұлттық брендке деген сұраныс бар. Қолөнершілер, шеберлер ұлттық нақышта, ұлттық бояуы сіңген дүниелерді нарыққа бейімдеп, бизнес көзіне айналдырып, табыс тауып келеді. Республиканың әр өңірінде ұлттық киім тігумен айналысатын шеберханалар да жұмысты бизнестің негіздеріне сай бастағаны даусыз. Ұлттық бұйым дегенде 2000 жылы құрылған «Әдемі-ай» компаниясы ойға оралады. Қазақ халқының көне мұраларын қайта жаңғыртып, заманауи әдіспен жаңартып, ел назарына ұсынып келеді. Бұл компанияның өнімдері еш жерде қайталанбайды. Қазақ халқы ертеден тері илеп, былғарыдан тұрмысқа қажетті заттарды дайындаумен айналысқан. Бүгінде ұлттық нақышта, ою басылған белдік, әмиян, сөмке, телефондардың қаптарын табу оңай. Осындай бұйымдарды дайындаумен айналысушылардың бірі – «Mukajan» компаниясы. Әлеуметтік желілер арқылы жарнамалаудың тәсілдерін қолдана отырып, тұтынушылардың қызығушылығы мен сұранысын арттырып келе жатқаны да белгілі. Бүгінде кәсіпкерлікке бет бұрған өзге саланың мамандары қаншама?! Олардың қатарында өнер адамдары да баршылық. Солардың бірі әнші, продюсер Қыдырәлі Болманов нарыққа ұлттық ойыншық ұсынып, қазақша сөйлейтін, қазақ тілінде ән айтатын, күй тартатын таптырмас дүниелерді жасауды қолға алған. «Бал-бала» бренді арқылы қазақ отбасылары Алдар Көсе, Тазша бала, Ер Төстік ойыншықтарымен және ұлттық киім киген қуыршақтармен қауышты.

Ұлттық бренд дегенде ұлттық тағам ойға оралмай қоймайды. Бүгінде түрлі фаст- фудтармен қатар ұлттық тағамға деген сұраныс көбейген. Ал қымыз, шұбатты арнайы бөтелкелерге құйып, ұзақ уақыт сақталатындай етіп шығарып, дүкен сөрелерінен табылатындай маркетингтің тәсілімен ұлттық бизнесті дамытуды қолға алғандардың бірі –

«Сарыжайлау» корпорациясы. Бие сүтін зауытта шайқап, арнайы бөтелкелерге құйып, ұлттық дүниені заманына қарай түрлендіре отырып, отандастарға да, шетелдік қонақтарға да дәмді әрі пайдалы сусын ұсынып келеді. Өз еліміздің жауһарын пайдалана отырып, сырттан келген туристерге де ұсына білсек, танымалдылықтың арқасында сапалы дүниенің табысы мен пайдасы артатыны анық. (Г.Жарқынбекқызы)

Оқылым тапсырмалары

Берілген сұрақтарды мәтін мазмұнына сәйкес ретпен (бірізділікпен) орналастырыңыз.

А) Сапалы дүниенің табысы қалай артады? Ә) Қай компанияның өнімдері ерекше?

Б) Қазақ халқы қандай кәсіппен айналысқан?

В) Тұтынушылардың қызығушылығын қалай аттырады?

Мәтінде берілген мәліметті қайда қолдануға болады?

Мәтінге қатысты қосымша ақпарат келтіріңіз.

Мәтінге тақырып қойыңыз.

Оқылым

Кітап оқу мәдениеті, жалпы кітап оқу – бала кезден қалыптасатын қасиет. Баланы кітапқа баулып, күнделікті төрт-бес бет оқуды әдетке айналдырған жөн. Бұл, ең алдымен, оның ата-анасы мен мұғаліміне тікелей байланысты. Мектеп қабырғасынан-ақ баланың

«оқырман» боп қалыптасуына ықпал етеміз. Кітап ісін дамытуға үлес қосып жүрген ғалымдардың көмегімен түрлі жобалар да іске асырылады. Ресей мектеп кітапханаларында

«Читающяя мама – читающая нация» атты іс-шараны ұйымдастыру қолға алынған. Балалар, оның ішінде қыз бала анасын үлгі етіп өседі. Демек, ана балаға тікелей әсер етеді. Анасының кітап парақтап отырғанын көрген бала оған еліктейді. Кейін баланың өзі қызыға бастайды. Кітап оқитын халықты көрсеңіз, ең әуелі сол елдің анасы кітап оқиды деп түсінген жөн. Ұлы Русьті билеген Иван Грозный грек елі арасындағы бейбітшілікті сақтап қалу үшін амалсыздан сол елдің қызына үйленбекші болады. Қыздың төркіні екі арба жүкпен аттандырады. Сөйтсе, қыздың әке-шешесі екі арбаның барлығына кітаптар тиеген. Гректен алған әйелінің арқасында Грозный кітапхана салдырып, оны келер ұрпаққа сақтаған. Бүгінде Патшаның игі ісінің арқасында Ресей Ұлттық кітапханасының қоры 25 млн.-ға жетіп, әлем бойынша Америкадан кейінгі ең үлкен кітапханалар қатарына енді. Бүгінде «ең көп оқитын» елдер қатарында Еуропа көш бастап тұр. Еуропа мен Америкада оқырмандардың жетпіс пайызы әйелдер қауымы екен.

(Ардақ Әлімбетова)

Оқылым тапсырмалары.

Берілген сұрақтарды мәтін мазмұнына сәйкес ретпен (бірізділікпен) орналастырыңыз.

(10 балл)

А) Мектеп кітапханасында қандай іс-шаралар ұйымдастырылады?

Ә) Патшаның игі ісінің нәтижесі қандай болды?

Б) Баланы оқуға қалай үйретуге болады?

В) Ананың бала тәрбиесіне ықпалы қандай?

1-ші тапсырмадағы сұрақтарға өз сөзіңізбен жауап жазыңыз. (10 балл)

Мәтінде берілген мәліметті қайда қолдануға болады? (10 балл)

Мәтінге қатысты қосымша ақпарат келтіріңіз. (5 балл)

Мәтінге тақырып қойыңыз. (5 балл)

Оқылым

Қазақ ежелден бас киімді кез келген жерге тастай салмай, іліп қойған және ешқашан үстіне отырмаған. Егер бұлай жасаса, бастан бақыты кетеді деп сенген. Бас киімді айырбастамайды, ешкімге сыйламайды, сатпайды. Сыйлыққа тек киілмеген, жаңа бас киім алып беруге болады. Бұл

– халқымыз бас киімге деген ерекше құрметін көрсетеді. Сондай қасиетті бас киімдердің бірі – тымақ. Ежелде тымақ атадан балаға мұра етіп қалып отырған. Оны айырбастамаған, аяқ тимеуін қадағалаған. Қазақта шала туған баланы тымаққа салып асырайтын дәстүр бар. Өйткені шала туған сәби ұстауға, бесікке салуға келмейді, сол себепті тымаққа салып, ұстауға ыңғайлы болған. Біреуден кешірім сұрағанда аяғына тымағын тастайтын ғұрып бар. Тымақ тастап кешірім сұрау – келісімге шақырудың ең үлкен белгісі. Тымақты тек ер адамдар ғана киген. Ал әйелдің орамалын басына салмаған. Ежелгі «Жеті жарғы» заң ережелерінде «Сары жаулық» деп аталатын құн түрі болған. Кісі өлтірушінің туыстары құн төлеуге келісетіндерін білдіріп, өлген адамның үйіне орамал жіберетін болған. Күйеуі өлген әйел өзінің қаралы екендігін таныту үшін бір жыл бойы сары орамалды тағып жүретін болған.

Сондай-ақ ата-бабаларымызда бас киімге қауырсын тағу дәстүрі болған. Мұны «Алтын Адамның» бас киіміне тағылған төрт алтын қауырсын және Тамғалы тастағы суреттерде осындай қауырсынды бас киім киген адам суреті бейнеленгенінен байқаймыз. Мифтік наным-сенім бойынша, бұл жердегі адам рухының аспан әлемімен байланыста екендігін білдірген. (А.Мұстафина)

Оқылым тапсырмалары.

Берілген сұрақтарды мәтін мазмұнына сәйкес ретпен (бірізділікпен) орналастырыңыз.

А) «Тымақ тастау» қандай ғұрып?

Ә) Бас киімге қауырсын тағу қандай сенімнің белгісі? Б) «Сары жаулық» қандай құн түрі?

В) Тымақты кімдер киеді?

Мәтінде берілген мәліметті қайда қолдануға болады?

Мәтінге қатысты қосымша ақпарат келтіріңіз.

Мәтінге тақырып қойыңыз.

Мәтінді оқыңыз, астындағы тест тапсырмаларын орындаңыз.

Жапон аңызы

Тояма префектурасының Касудзука деген өлкесінде өте бай кісі өмір сүріпті. Алтын мен күмістен жиналған дүние-мүлкінде есеп жоқ, даңқы алыстағы елдерге дейін тараған дәулетті екен. Оның ондаған зәулім сарайлары, ұшы-қиырына көз жетпес егістік алқаптарын ұстапты. Құрғақшылықта да байдың егіні жайқалып шығып, қамбасы астыққа толыпты.

Байдың жалғыз қызы бар екен. Ғажап сұлу екен. «Бұл қызды алған адамда арман бар ма екен?» - депті жұрт. Қысқасы, касудзукалық сұлуды жұрт аңыз ғып жүргенде, бай қызын Кунгиямадағы Бандоу деген байдың баласына ұзату тойын бұрын-соңды тойдан бөлек, ерекше салтанатты етіп жасамақ болады. Той өтетін жерге жеті сарай салдырып, сексен саба сакэ әкелдірді.

Бай ауыл аймақтан жұртты жинап, жеті күн, жеті түн тойлапты. Бай

«Үркердің қызындай үлпілдетіп өсірген жалғызымды ұзатқанда, жер бастырып жүргізгенім болмас» деп, жұртты одан сайын таңдандыру үшін қызының жүретін жолына ерекше бірдеңе төсеуді ойлайды. Сөйтіп, бай қызын мочидің (күріштен жасалатын күлше нан) үстімен ұзатпақ болады. Ол қызметшілеріне айнадай жылтыраған мочи әзірлеуді бұйырады. Аспазшылар жеті күн, жеті түн күлше илеумен болады. Жеті тәулік өткенде, бай мен оның Бандоу құдасының үйіне дейін созылған сегіз шақырымдық күлшеден жасалған жол дайын болады. Былтыр құрғақшылық болғандықтан, ел асқа жарымай отыр еді. Тек байдың егістігі ғана мол өнім берген еді. Бір түнде төселген аппақ жолды көрген ауыл ақсақалдары –

«апырай, не болар екен?» деп жағаларын ұстапты.

Айнадай жол көктемнің күн сәулесімен шағылысқанда, үлде мен бүлдеге оранған бай қызы сарайдан шықты. Аппақ боп жылтырап жатқан алғашқы күлшені аяғымен баса бергені сол екен, о тоба, домалақ нан аққуға айналып, әуеге көтерілді. Екінші қадам, үшінші қадам қалыңдықтық аяғының астынан аққулар бірінен кейін бірі ұшып жатыр, ұшып жатыр. Жұрт таң-тамаша. Аспанға көтерілген бір топ аққу байдың үй-жайының үстінен бір айналды да алысқа ұзап, көзден ғайып болды. Байдың бар бақыт берекесі аққу-киемен бірге осылайша ұшып кете барды.

Күз келді. Ел егін жинауға кіріседі. Ал қызын ұзатқан байдың егістігіне бір түйір дән шықпайды. Келесі жылы да егістік өнім бермейді. Одан кейінгі жылы да. Сөйтіп, бұрынғы алтын дәнді алқап тақыр шөлге айналыпты. Берекесі кеткен байдың дүние мүлкі бірте-бірте азайып, ақырында сіңірі шыққан кедей болады. Оның қызын алған Бандоу байдың әулеті де көп ұзамай тақыр кедейге айналыпты дейді.

Мәтін бойынша тест тапсырмалары:

1.Мәтін бойынша толық және нақты ақпаратты табыңыз.

Байдың дүниесі:

A) егістік алқаптары, асыл дүниелері

B) астық, алтын, күміс, зәулім сарайлары

C) мүлік, егістік алқаптары, асыл дүниелер, зәулім сарайлары

D) дүние-мүлік, алтын, күміс, асыл дүниелер, егістік алқаптары

2. Мәтіндегі басты тірек сөздерді таңдаңыз.

А) сұлу, бай, аққу, қадам, үркер, аспазшы

В) бай, дүние, қызы, күлше, аққу, береке

С) дүние, бай, береке, құда, егістік, Бандоу

D) күн, бай, береке, күлше, құрғақшылық, аққу

3. Мәтіндегі жағымсыз бағаланатын ақпаратты таңдаңыз.

А) Былтыр байдың егістігі ғана мол өнім берген еді.

В) Аспазшылар жеті күн, жеті түн күлше илеумен болады.

С) Наннан жасалған жолды көргенде қариялар жағасын ұстады.

D) Бір түнде күлшеден жасалған сегіз шақырымдық жол дайын болды.

4. Мәтін мазмұнына сәйкес жауапты табыңыз. Қыздың барған жері қандай жағдайға тап болды?

A) Күлшелер нан құсқа айналып, әуеге көтерілді.

В) Бандоу байдың отбасы да көп кешікпей кедей болды.

С) Ауыл адамдары болған оқиғаға таңданып, ақырын күтіп отырды.

D) Бір топ аққу байдың үйінің үстінен бір айналып өткен соң, жоқ боп кетті.

5. Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз.

А) Астың қадірін түсіну.

В) Барға қанағат ете білу.

С) Қызды құрметтеу керек.

D) Алтынның қасиетін білу.

6. Мәтінге нақтырақ тақырып таңдаңыз.

А) Аққу – киелі құс

В) Байлық – бақыт емес

С) Бай қызының ұзатылу тойы

D) Нанды таптау – мастықтың белгісі

7. Мәтіндегі ақпаратты нақтылайтын қорытындыны таңдаңыз.

А) Масаттанған бай қызының аяқ астына нан төседі.

В) Бай зәулім сарайын аппақ дарбазамен қоршады.

С) Байдың бақыты мен байлығы аққумен бірге ұшып кетті.

Д) Бай қызының жеті күн, жеті түнге созылған ұлан асыр тойы болды.

8. Мәтіндегі маңызды емес ақпаратты таңдаңыз.

А) Нанды байдың қызы аяқ асты етті.

В) Бұрынғы мол өнім беретін алқап айдалаға айналды.

С) Бар жақсысын үстіне жапсырған бай қызы сарайдан шықты.

D) Байдың дүние мүлкі бірте-бірте азайып ақырында кедей болды.

9.Автордың пікірін білдіретін ақпаратты таңдаңыз.

А) Наннан төселген жолды көргенде ақсақалдар жағасын ұстапты.

В) Бай әулеті нанды қадірлемегендіктен жоқшылыққа ұшырады.

С) Бай жалғыз қызын ұзатамын деп, бар байлығын далаға шашты.

D) Басқалардың еңбегін түсінбеген бай әулеті барлық дүниесінен айрылып кедейленді.

10. Мәтінге қандай ат қоюға болады?

Мәтінді оқып, астындағы тест тапсырмаларын орындаңыз.

Гүлнәр мен Дәурен үйде қалды. Анасы жұмысқа кетерде, малға уақтылы шөп салуды Дәуренге тапсырды.

Гүлнәр үй ішін сыпырды, еденді таза шүберекпен сүртті. Терезе алдында үлкенді-кішілі құмыраларда өсіп тұрған үй гүлдеріне су құйды.

Дәурен достарымен бірге балық аулауға кетті. Ауыл жанындағы өзеннен он шақты балықты түске дейін қиналмай-ақ ұстады. Ол бұған қатты қуанды. Балық аулаймын деп кеш болып кеткенін Дәурен байқамады. Бір кезде анасының сөзі есіне түсті:

– Ау, достарым, мен үйге қайттым. Анам «Малға шөпті уақтылы бер» деген еді. Мен болсам ұзақ отырып қалыппын, – деп ұстаған балықтарын жинастыра бастады.

Үйге кірерде Дәурен ең алдымен малды қораға қарай бұрылды. Қора ішінен байқағаны – екі сиырдың алдында мол шөп. Жануарлар жеп тұр. Дәуреннің көңілі жайына түсті.

– Дәурен, балықты көп ұстапсың ғой, – деді Гүлнәр көйлектерді жуып жатып.

– Ия, Гүлнәр. Балықтың қызығына түсіп, кеш келдім.

– Сен кешіккен соң, малдарға шөп салып қойдым.

– Рақмет, Гүлнәр, – деді Дәурен ризашылығын білдіріп. Сөйтті де, Гүлнәрдың жанында бос тұрған екі шелекті қолына алып, құдықтан су әкелуге кетті. Қайырымды әпкесіне осы сәтте қолынан келгенше көмек көрсеткісі келген еді.

1. Мәтінге қандай ат лайықты?

а) Балық аулау

ә) Қайырымды әпке

б) Ананың тапсырмасы

в) Дәуреннің көмегі

2. Дәурен үйге неге кеш келді?

а) Сабақтан кеш шықты.

ә) Балықтың қызығына түсті.

б) Малға шөп жинады.

в) Далада доппен ойнады.

3. Гүлнәрдің мінезіне лайық сөздерді табыңыз.

а) өсекші, өтірікші, жалқау

ә) ұқыпты, таза, еңбекқор

б) білімді, тұйық, қыңыр

в) іскер, пысық, арам

4. Мәтінге сәйкес мақалды белгілеңіз.

а) Үйінде қартың болса — асыл қазынаң

ә) Қайырымдылық жасасаң,

Қайырын өзің көресің.

б) Аз сөз алтын, көп сөз көмір.

в) Ақылды өзінен көреді,

Ақылсыз ағайыннан көреді.

5. Мәтінге сәйкес сөйлемді табыңыз.

а) Дәурен балық аулағанды жақсы көрмейді.

ә) Дәурен әпкесін сыйламайды.

б) Дәурен уақыттың өткенін байқамай қалды.

в) Дәурен үйге ерте келді.

6. Мәтінде қазақтың туыстарына көрсететін қандай ұлттық қасиеті туралы айтылған?

а) тазалық

ә) еңбекқорлық

б) жалқаулық

в) бауырмалдық

7. Мәтіннен синоним сөздерді табыңыз.

8. Қай сөйлемде етістіктің қалау райы бар?

а) Дәурен достарымен бірге балық аулауға кетті.

ә) Малға шөпті уақтылы бер.

б) Дәурен, балықты көп ұстапсың ғой.

в) Қайырымды әпкесіне осы сәтте қолынан келгенше көмек көрсеткісі келген еді.

9. Мәтінде жауабы бар сұрақты таңдаңыз.

а) Дәуреннің анасы қайда жұмыс істейді?

ә) Гүлнардың жасы нешеде?

б) Дәурен анасына қандай көмек көрсетуі керек?

в) Дәурен нешінші сыныпта оқиды?

10. Мәтіндегі басты тірек сөздерді табыңыз.

а) үй сыпыру, еден сүрту, гүлге су құю

ә) балық аулау, кеш келу, малға шөп салу, Дәуреннің ризашылығы

б) достармен өзенге бару, қуану, кеш келу

в) көйлек жуу, еден сүрту, су әкелу

2-тапсырма. Мәтінді оқып, алдымен төмендегі кестеге берілген мәтін үзінділерінің ретін жазыңыз, содан соң мәтіннен кейінгі тест тапсырмаларын орындаңыз.

Менің Отаным – Қазақстан. Қазақстан Республикасы Еуразия құрлығындағы мемлекет. Қазақстанның жері кең-байтақ және өте бай. Табиғаты әр алуан. Мұнда жазық дала да, орман да, тау да, өзен де, көл де, шөлді аймақтар да бар.

Тәуелсіз Қазақстанның бас қаласы – Астана. Ол Есіл өзенінің бойында Сарыарқа жерінде орналасқан. Есіл өзенінің бойында Елбасы Резиденциясы, Парламент үйі, Жастар сарайы, көп қабатты тұрғын үйлер бой көтерді. Парламент үйінің алдында Төле би, Қазыбек би, Әйтеке бидің ескерткіштері қойылған. Астана – болашағы үлкен қала.

1991 жылы 1 желтоқсанда Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті болып Н.Ә. Назарбаев сайланды. Біздің ел тез дамиды және гүлденеді. Мен отаншылмын. Мен өз елімді сүйемін, себебі мен Қазақстанда тудым, өстім және оқып жүрмін.

1. Сөйлемді толықтырыңыз. Парламент үйі ... орналасқан.

А) Астана ауданында

В) Есіл өзенінің бойында

С) Елбасы Резиденциясында

D) Жастар сарайының қасында

2. Мәтінге сәйкес келмейтін ақпаратты таңдаңыз.

А) Астана – еліміздің бас қаласы.

В) Сарыарқа жеріндегі қаланың болашағы үлкен.

С) Елбасы Резиденциясы Сарыарқа көшесінде орналасқан.

D) Еліміздің астанасы Есіл өзенінің жағасына орналасқан.

3. Мәтіндегі басты тірек сөзді табыңыз.

А) табиғат, жұмыс, Есіл

В) Отан, табиғат, Астана

С) мақсат, жұмысшы, Отан

D) еңбек, астана, ынтымақ

4. Мәтінге сәйкес ақпаратты таңдаңыз. 1991 жылы ... .

А) Парламент үйі салынды

В) Астана қаласы салынды

С) ҚР-ның тұңғыш Президенті сайланды

D) Н.Ә. Назарбаев Резиденциясы салынды

5. Мәтінде жауабы бар сұрақты таңдаңыз.

А) Қазақстанның бас қаласы қай қала?

В) Астананың бұрынғы атауы қалай аталды?

С) Астана қаласының іргетасы қашан қаланды?

D) Астана қаласы қай жылы еліміздің бас қаласы болды?

6. Неге мен өз елімді сүйемін?

А) Себебі Қазақстанның табиғаты әр алуан.

В) Себебі Қазақстанның жері кең-байтақ және өте бай.

С) Себебі мен Қазақстанда тудым, өстім және оқып жүрмін.

D) Себебі біздің ел тез дамиды және гүлденеді.

7. Нақ осы шақтағы етістігі бар сөйлемді көрсетіңіз.

А) Ол Есіл өзенінің бойында Сарыарқа жерінде орналасқан.

В) Біздің ел тез дамиды және гүлденеді.

С) Мен өз елімді сүйемін.

D) Мен Қазақстанда оқып жүрмін.

8. Қазақстан табиғатының әр алуандығын көрсететін сөйлемді табыңыз.

А) Ол Есіл өзенінің бойында Сарыарқа жерінде орналасқан.

В) Біздің ел тез дамиды және гүлденеді.

С) Мұнда жазық дала да, орман да, тау да, өзен де, көл де, шөлді аймақтар да бар.

D) Есіл өзенінің бойында Елбасы Резиденциясы, Парламент үйі, Жастар сарайы, көп қабатты тұрғын үйлер бой көтерді.

9. Көп нүктенің орнына қай сөзді қою керек? Астана – ... Қазақстанның бас қаласы.

А) үлкен

В) көп қабатты

С) әр алуан

D) тәуелсіз

10. Мәтінге ат қойыңыз.

Мәтінді оқып, төмендегі тест тапсырмаларын орындаңыз.

Бал мен бал арасының талай ауруға ем боларын адам баласы өте ерте кезде- ақ білген. Мысалы, біздің дәуірімізге дейінгі алты мың жыл бұрын Египет пен Үндістанның, үш мың жыл бұрын Қытайдың халық медицинасында ара мен балды түрлі ауруға ем ретінде пайдаланған. Біздегі Отырар, Сайрам, Сығанақ қалаларының орнынан табылған заттар ата-бабаларымыздың арасында да араны ұстағандарын дәлелдейді.

Апитерапия, яғни арамен емдеу бүгінгі медицинада да қолданылып жүр. Бал бүгінгі күні әлем бойынша үлкен сұранысқа ие. Өйткені, балда адам денсаулығына пайдалы 60-тан астам емдік зат бар көрінеді.

Ертедегі жазбалардан, халық емшілерінің балды жиі пайдалануды, оны тамақтану режиміне кіргізуді айтып отырғанын байқаймыз. Мысалы, Аристотель өзінің «Ежелгі заманның күні мен омарташылық» атты кітабында балдың ерекшелігі жайлы баяндаған екен. Грек философы Гиппократ ауруларды емдеу үшін балдың маңызы зор екенін айтыпты. Белгілі философ, дәрігер Ибн-Сина

«Егер жастығыңды сақтағың келсе, онда міндетті түрде бал же» десе, Грецияның ұлы математигі Пифагор «Менің көп жасауымның себебі- «үзбей бал жеуімнен», - деген екен. Тіпті бұл сөздер айтылмай тұрып-ақ, Құранның «Нахл» яғни, бал ара деген мағынаны білдіретін сүресінде Алла Тағала балды адамдарға ем сыйлаушы зат ретінде түсіндіріп кеткен.

Есімі белгілі Альберт Энштейннің «Жер бетіндегі соңғы ара өлгеннен соң төрт жылдан кейін адамзат та ажал құшады», -деп айтқаны бар. Ғалымның бұлай айтуының себебі - ара табиғи таза ресурстарды сақтап қана қоймай, оны көбейтуде де көп рөл атқаратын көрінеді. Бүгін де шетел тәжірибелерінде араларды экологиялық жағдайды жақсарту үшін қолданып жүр. Аралар ұшқан жерде шөп көп шығады.

Мәтін бойынша тест тапсырмалары:

1. Мәтінде жауабы бар сұрақты таңдаңыз.

А) Омарташылық деген не?

В) Балды қайдан алуға болады?

С) Қазір араны не үшін пайдаланады?

D) Балды қай кезде пайдалануға болады? Е) Балдың зияны неде?

2. Мәтінге сәйкес ақпаратты таңдаңыз.

А) Омарта - араның үйі.

В) Ата-бабаларымыз да ара ұстаған. С) Емдік балдың бірнеше түрі болады.

D) Аристотель өз кітабында балды көп жеу керек деген. Е) Ибн-Сина балды ем ретінде пайдалану туралы жазған.

3. Мәтіндегі басты тірек сөздерді табыңыз.

А) ғалымдар, жастық, омарта, медицина В) бал, шөп, табиғат, ғылым, Пифагор С) омарта, ара, емдеу, шөп, денсаулық

D) ем, өсімдік, медицина, ұлы математик

Е) ара, бал, денсаулық, табиғат

4. Мәтін бойынша толық және нақты ақпаратты табыңыз.

А) Ара балы табиғи таза ресурстарға жатады. В) Табиғи таза ресурстарды көбейту керек.

С) Ара табиғи таза ресурстарды сақтап, оны көбейтуде көп рөл атқарады.

D) Бал арасы экологиялық жағдайды сақтап, оны жақсарту үшін қолданып жүр.

Е) Халық емшілері асқазанды емдегенде балды жиі пайдаланады.

5. Мәтінде жауабы жоқ сөйлемді табыңыз.

А) Ара балы неше ауруды емдейді?

В) Ара балын қашаннан бері ем ретінде қолданып жүр?

С) Аристотельдің кітабында ара туралы не деп баяндалған?

D) Апитерапия деген не?

Е) әл-Фараби араның пайдасын қалай бағалаған?

6. Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз.

А) Ибн-Сина бал туралы жазған. В) Араның табиғаттағы пайдасы. С) Ара балы көптеген ауруға ем.

D) Аристотель омарта туралы жазды.

Е) Арасыз тіршілік жоқ.

7. Мәтінге нақтырақ тақырып таңдаңыз.

А) Ара емі

В) Аралар туралы С) Аралардың ұясы

D) Ара балының пайдасы

Е) Табиғатты аялау керек

8. Мәтіннен қандай қорытынды жасауға болады?

А) Денсаулық - зор байлық.

В) Ара балы денсаулыққа өте пайдалы.

С) Ауырмау үшін ара балын пайдалану керек.

D) Ежелгі медицинада табиғи заттар көп қолданылған. Е) Ғалымдар араның пайдасын білген.

9. Мәтін бойынша, Грецияның ұлы математигі Пифагор үшін балдың қандай пайдасы болған?

А) Балдың арқасында ол жас болған.. В) Балдың арқасында ол ауырмаған.

С) Балдың арқасында ол көп есеп шығарған.

D) Балдың арқасында ол ұзақ өмір сүрген.

Е) Балдың арқасында ол көп жаңалық ашқан.

10. Мәтінге сай, ежелгі ғалымдардың ойынша, ... .

А) бал жеген адам ешқашан қартаймайды, көңілді жүреді В) әр адам үйдің жанында ара омартасын ұстау керек.

С) аралар табиғатты қорғайды.

D) аралар ұшқан жерде шөп көп шығады

Е) бал жеген адамның дені сау болып, ұзақ өмір сүреді

Тыңдалым

https://youtu.be/h2JNJ_FnlOQ

Ссылка арқылы өтіп мәтінді тыңдаңыз

1-тапсырма. Аудиомәтінді тыңдап, тест тапсырмаларын орындаңыз.

1. Сүлеймен патшаның бұйрығы қандай болған?

А) Қарға дүниедегі ең әдемі құсты табуы керек, ал кірпі ең кішкентай аңды табуы керек.

В) Қарға әдемі дауыспен бір ән салуы керек, ал кірпі патшаға мамық жастық табуы керек.

С) Қарға дауысын өзгертуі керек, ал кірпі инелерін алып тастауы керек.

D) Қарға дүниедегі бір жақсы сайрайтын құсты табуы керек, ал кірпі бір жұмсақ нәрсе табуы керек.

E) Қарға таң атқанда ән салып патшаны оятуы керек, ал кірпі патшаның бетіне тақалып жатуы керек.

2. «Дат, тақсыр!» деген сөздер нені білдіреді?

А) Қылмыскердің кешірім сұрағаны.

В) Қылмыскер өзінің ең соңғы қалауы мен өтінішін айтқысы келгені.

С) Қылмыскердің кінәсін мойындағаны.

D) Қылмыскердің жазамен келіспейтіні.

E) Қылмыскердің туысқандарымен көрісуге рұқсат сұрағаны.

3. Мәтіндегі сөйлемдерден қыстырма сөзі бар сөйлемді табыңыз (тыныс белгілері қойылмаған).

А) Жазалы екеуі өздері істеген істің бәрін бастан-аяқ баян етеді.

В) Мұның ойлауынша бұлбұл және басқа құстар жаман сайрайтын болып көрінеді.

С) Таң атқанда ол құс мені сайраған даусымен оятсын.

D) Қарғаның балапандары қарқылдай бастайды.

E) Қараса қарғаның балапандары мен кірпінің балалары екен.

4. Мәтіндегі қай сөздер синоним болып табылады?

А) дамыл таппай, көп жерді аралап, арып-ашып

В) патша, жендет, бала

С) қарға, құс, бұлбұл

D) жер дүние, жер жүзі, жер беті

E) тәтті, жұмсақ, әдемі

5. Сүлеймен қарға мен кірпінің ісіне ашуланды, өйткені ...

Тыңдаған мәтіннің мазмұнына сәйкес сөйлемді 3 сөйлеммен толықтырыңыз:

шығармашылық тапсырма

6.Мәтін мазмұнына сай емес сөйлемді табыңыз.

А) Кірпі де дамыл таппай, жердің жүзін кезіп, жұмсақ нәрсе іздейді, бірақ еш жерден таба алмайды.

В)Жазалы екеуі өздері істеген істің бәрін бастан-аяқ баян етеді.

С) Кірпіге балаларының денесі сондай жұмсақ боп сезіледі.

D) Бұлардың қарқылдағаны қарғаға сондай әдемі, сондай нәзік көрінеді.

Е) Сүлеймен деген патша қол астындағы халқына бұйрық береді.

7. Мәтіндегі антоним бола алатын сөз тіркестерін анықтаңыз.

А)басын кесуге бұйырады, жазадан босатып жібереді

В)дамыл таппай, шаршап-шалдыққан

С) бас жағыма, жастығымның үстіне

D) бір жақсы сайрайтын құс, бір жұмсақ нәрсе

Е) жер жүзі, жер беті

8. Мәтіннің қай сөйлемі «Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын

«жұмсағым» дер» дегенге сай келеді?

А) Бұлардың қасында бұлбұл және басқа құстар әлдеқайда жаман сайрайтын боп көрінеді.

В) Қараса, қарғаның балапандары мен кірпінің балалары екен.

С) Баласы өзіне балдан тәтті, оттан ыстық, күннен жарық, мамықтан да жұмсақ екен ғой.

D) Кірпіге балаларының денесі сондай жұмсақ боп сезіледі.

Е) Әркімге өзінің баласынан артық көретіні жоқ екен ғой.

9. Тапсырма. Аудиомәтінді тыңдап, тест сұрақтарына жауап беріңіз.

Шешендіктің негізгі мақсаты не?

А) әдемі сөйлеу

В) адамдардың бәрін өзіне қарату

С) өзінің дітін орындату

D) біреуді сөзбен жеңу

Е) өзінің артықшылығын көрсету

10. Мәтіндегі «өзінің дітін орындату» тіркесіндегі «діт» деген сөзді орыс тіліне қалай аударуға болады?

А) желание, цели, мечты

В) приказ, указ, повеления

С) вопросы, проблемы, трудности

D) желание, отчаяние, воззвание

Е) желание, намерение, помыслы

11.Мәтіннің мазмұнына сай келмейтін сөйлемді табыңыз.

А) Шешендік өнер дегеніміз – сөз арқылы бір істі орындауға негізделген өнер. В) Бір ауыз сөзбен мәселе шешетін адамды – шешен дейді.

С) Шешен адамның арсеналында, қорында тілдің бүкіл құралдары болады.

D) Кез келген адам шешен бола алады.

Е) Шешендік өнер дегенде шешеннің сөзін ұзақ бітпейтін бір толып жатқан әдемі орамдардан тұратын сөз деп елестетеміз.

12. Мәтін бойынша, шешен болу үшін...

А) әдемі сөйлей білу керек

В) адамдардың бәрін өзіне қарату керек

С) жақсы киіну керек

D) біреуді сөзбен жеңе білу керек

Е) ең басты ұстанымдары игілікке қызмет ету керек.

13.Қазақта шешен деп кімді айтады?

А) ел алдында әдемі сөйлеп, халықтың назарын аударған, тоқтамай сөйлеген адамды

В) сөзімен дауды шешкен, сөзімен істі аяқтаған, сөзімен халықты бір игі бастамаға жұмылдырған адамды

С) көп мақалды жатқа білетін, көп оқыған, есте сақтау қабілеті жақсы адамды

D) әдемі сөздердің жиынтығынан ғана тұратын мәтіндер құрастыратын адамды

Е) сөзімен елді күреске үндеп, дау-дамайға шақырған, ешкімге жеңістік бермеген адамды

Мәтіндегі тірек сөздерді табу

1-тапсырма: Ассоцасия құру .

«Тірек сөз»

2-тапсырма: Жеке жұмыс . Мәтінмен жұмыс.

Қараша күз келді. Солтүстіктен ызғырық жел соғып тұр. Айдын беті қиқулаған құс. Көпті көрген сары тіс аңшы айдындағы құстар тобына аңыра қарап, дүниенің басқа бір қызығын тамашалап кетіп еді. Өзі құс ату саятына көп шықпаса да, қаз-үйрекке қаршыға, ителгі салғанды, бөдене мен шүрейгейге қырғи мен күйкентай салғанды талай-талай тамашалаған. Ол ғана емес, құстар дүниесі, олардың өмірі, әсіресе, ұзақ-ұзақ сапарлары, жолдары Қамбарбек жанының құпиялы ғашығы, ынтызары еді. Міне, бүгін де күн шықпай шығыстан сәуле көтерілген сайын құстардан тыныштық кете бастады. Олар тағы да ұзақ сапарға тартпақ. Ең алдымен көл бетіндегі аққулар тобы, сапарға шыққан ұшақтардың моторын қыздырғаны сияқты, қанаттарымен көл толқындарын сабалап, бірін-бірі қуып, қанат-топшысын қыздыра бастады. Аққулардың ұшуға әзірлігін сезгендей, қаздар мен үйректер де қиқу сап, ұрандасып өз тобын жинап жатты. Әсіресе, күздің ең суығын ала келетін қараша қаздар да сапарға әзірленіп, қым-қиғаш қиқу мен қаңқылға басты.

Сұрақтарға жауап беріңіз.

-Мәтінді мұқият оқып, не туралы екенін анықта.

-Қарамен белгіленген сөздерді оқып, мәтіннің не туралы екенін білуге бола ма?

-кестені толтыр.

Тірек сөздер	Ойдың аяқталуы

-мәтінде сюжет қандай табиғатты бейнелеген?

-Мәтінге қандай тақырып қояр едің?

3-тапсырма: Жұппен жұмыс. Өлеңді оқы

Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.
Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,
Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.
Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш, қурай.
Біреу малма сапсиды, салып иін,
Салбыраңқы тартыпты жыртық киім.
Енесіне иіртіп шуда жібін,
Жас қатындар жыртылған жамайды үйін.
Қаз, тырна қатарланып қайтса бермен,
Астында ақ шомшы жүр, ол бір керуен.
Қай ауылды көрсең де, жабырқаңқы,
Күлкі-ойын көрінбейді, сейіл-серуен.
Кемпір-шал құржаң қағып, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық қырда жүрсең.
Кемік сүйек, сорпа-су тимеген соң,
Үйде ит жоқ, тышқан аулап, қайда көрсең.
Күзеу тозған, оты жоқ елдің маңы,
Тұман болар, жел соқса, шаң-тозаңы.
От жақпаған үйінің сұры қашып,
Ыстан қорыққан қазақтың құрысын заңы.

Сұрақтарға жауап бер

-өлеңнің авторы кім?

-автор туралы не білесің?

-кестені толтыр

Тірек сөздер	Негізгі ой

4-тапсырма: ПОПС формуласы. Мәтіндегі автордың түрлі көңіл күйін сипаттай отырып, өлеңнің идеясын талдаңыз.

Бірінші сөйлем «Менің ойымша, өлеңде автордың ... (көңіл күйі) байқалады»

Екінші сөйлем «Себебі оны былай түсіндіремін (өлеңдегі көңіл күйге қатысты ақпарат)… »

Үшінші сөйлем «Оны мына мысалдармен дәлелдей аламын (өлеңнен дәлел) … »

Соңғы сөйлем «Осыған байланысты мынадай қорытынды шешімге келдім (идея) .... ».

5-тапсырма: Шығармашылық жұмыс.

«Алтын күз» деп аталатын әңгіменің тірек сөздері: Жапырақтар, жатыр,сары, кілем жұп-жұмсақ, күз,  «алтын күз» , себебіміз , бәрі, түске ,айналады, бидай, сұлы дақылдары, ұнайды.

Мәтін бөліктеріндегі түйінді ойын анықтау

1-тапсырма: Мәтінді тыңдаңыз. Әр абзацтан 1 сөйлемге тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелерге талдаңыз.

Қазіргі кезде әлемде энергия тапшылығы байқалуда. Бұрыннан пайдаланып келе жатқан көмір, мұнай, табиғи газ сияқты энергия көздерінің сарқылуы немесе қорының азаюы, қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерінің күн санап артуы адамдарды бейжай қалдырмады. Бүкіл әлем энергия тапшылығынан құтылып, қоршаған ортаны ластамайтын альтернативті энергия көздеріне қол жеткізуге кірісіп кетті. Электр энергетикасын қалпына келтіру мәселесі – бұл қауіпсіздік мәселесі әрі еліміздің болашағы электр энергетикасы мен инфрақұрылымның даму деңгейімен байланысты болып отыр. Сондай-ақ Қазақстанның энергия қоры болып табылатын қазба байлықтары мен қалпына келетін энергия көздерінің зор әлеуетін иелене отырып, қазіргі уақытта энергия үнемдеу саласында ең соңғы орындардың бірін иеленіп отыр. Біз электр және жылу энергиясын өндіру, жеткізу, тарату және пайдалану кездерінде де энергияны үнемдеудің қарапайым ережелерін сақтамаудың куәсі болып жүрміз. Осылай қалыптасқан жағдайда энергияны үнемдеу мәселесіне қаражат бөлу жаңа энергетика көздерін салумен бара-бар болар еді, себебі энергияны үнемдеудің өзі пайдалану тұрғысынан қарағанда жаңа энергия көзін ашумен бірдей. Қазақстанда энергия үнемдеу әлеуеті 30-35 пайызды ғана құрайды. Қоғамымыздың барлық салаларында энергия үнемдеу саясатын дұрыс жүргізу жедел қолданысқа енгізілетін сапалы заңның бекітілуін және тұтас іс-шаралар кешенін орындауды қажет етеді.

Тұрлаулы мүшеге талдау жасау.

Мәтінде қандай мәселелер көтеріледі? Ол мәселелер бойынша сіздің көзқарасыңыз қандай?

Мәтіннің негізгі ойы қандай?

2-тапсырма: Венн диаграммасы.

Тұрлаулы , тұрлаусыз мүшелердің айырмашылығы, ұқсастығы

3-тапсырма: Бекіту сұрақтары:

Сөйлем мүшелері дегеніміз не?

Тұрлаулы мүшеге мысалдар келтір

Тұрлаусыз мүшелерге мысалдар келтір

Мәтіндегі негізгі ойды анықтап, соған сай мақалдар табу

1-тапсырма: «Мәтін» сөзіне ассосация құру.

2-тапсырма: Топпен жұмыс.

1	«Шәден, Шәріп, Шәден» деп адасып жүрген немересінің аты Шеген екен. Қазақша анық сөйлей білмейтін келінін Файруза деуге тілі келмеген соң, Жөкең «Парыз келін» деп атап кетті.
2	Баласы келген күннен бастап-ақ, Жөкенде ес қалған жоқ. Далбырлап-ақ жүр. Баласы мен немересін, келінін, кезек-кезек айналып-толғанады.
3	Бәрі де қораның жанындағы ұзын белдеу ағашқа жағалай отырып біраз әңгімелесті. Шал жорғасын сөз етті. «Бұл маңда ондай жорға жоқ. Денім сауда біраз шайқалтып едік. Қазір жорға түгілі есекке зорға шыдаймын», - деп мұңаяды.
4	Жөкең баласы мен немересіне бақшаны аралатты. Жылда не егіп, не қоятынын, қандай өнім алатынын түсіндірді. Өткен жылы қарбыздарының ірі болғанын, екі-үшеуін Толасбай кеп қалар деп, қыстың ортасына дейін сақтап, ақыры шіріп кеткенін қинала әңгімеледі. Қора-қопсысын көрсетті. Әлима сауып жүретін ала сиырдың әлі тірі екенін айтып, соны енесінің көзіндей көріп, келіні алып кетіп сауып жүрсе дегенді айтты. Онысына Толасбай мырс етіп күлді де қойды.

Сұрақтарға жауап беріңіз

- берілген мәтін бөліктерін ретімен орналастырыңыз.

-мәтіннің не туралы екенін талқылаңыз

-мәтіннің аяқталу нұқасын жазыңыз

-негізгі ойды анықтаңыз

3-тапсырма: Мәтіндегі негізгі ойларды анықтап, мақал-мәтел табу.Мазмұнын ашу

Тірек сөздер арқылы мәтін құрау

1-тапсырма: «Ой қозғау»

Қазақстанның Астанасы қай қала?

Қай жылы құрылды?

Алғашқы атауы қандай болған?

Астана туған күнін қай күні тойлаймыз?

Астананың негізгі белгілерін ата

2-тапсырма: «Ой толғау» Тірек сөздер арқылы

«Астана- болашағы үлкен қала» тақырыбында әңгіме құрастыр.

Астана, қала,, әлемдегі , бірі,Есіл,екі жағында ,бұрынғы, жедел,жатыр, жаңа қала, көрінісі , салт- дәстүрді , құндылық, ынтымағын, түсіністігін , бейнелеуге,белгісі.

3-тапсырма: Топпен жұмыс.

Қазақстан Астанасы.

Қазақстан елінің астанасы —бұрынғы Ақмола қаласы. Бұрынғы Ақмола қаласы 1953 жылдан бастап, Қазақстан жерінде тыңның көтерілуіне байланысты «Целиноград» деп аталған еді. 1995 жылдан бастап, «Ақмола» атын қайтып алды. 1998 жылдың жазынан бастап Қазақстан Президентінің жарлығымен «Астана» деген атқа ие болды. Жаңа Астанада көптеген ғимараттар салынып жатыр. Көрнекі көшелердің біріне Төле, Әйтеке, Қазбек билердің ескерткіштері орнатылды. Бұл қала нағыз ғылымның, мәдениеттің қаласы болады.

Кестені толтыр

Мәтіннің жанры қандай?	Мәтін қалай ресімдел-ген?	Басқа қан-дай жанрлық ерекшеліктер байқалады

4-тапсырма: «Бәйтерек» сөзіне фонетикалық талдау жаса

Мәтін бойынша сұхбат құру

1-тапсырма: «Оқиықта, тоқиық» әдісі.

1961 жылы 12 сәуірде Жер шарының алғашқы адамы – Кеңес Одағының ұшқышы Юрий Гагарин ғарышқа аттанды. Ғаламды бағындырудың ұшқыр да жеңісті ұмтылысы қазақ жерінен бастау алды. Елу бес жылдың ішінде адамзат баласының шамамен бес жүз елу шақтысы ғарышта болып қайтты .

Алғашқы боп сапар шеккен қазақ ғарышкері – Кеңес Одағының батыры, КСРО-ның еңбек сіңірген ұшқыш-сынақшысы Тоқтар Әубәкіров еді. Бұл тарихи оқиға 1991 жылдың қазанында болды. Егемендік алған Қазақстанның бірінші ғарышкері Талғат Мұсабаев Н.Ә. Назарбаевтың қамқорлығының арқасында ғарышқа үш рет ұшты. Оның 1994 жылғы шілдедегі алғашқы сапарының алдын да, Қазақстан мен Ресей Президенттерінің бірлескен шешімімен оған Қазақстан Республикасының азаматы, Ресей Федерациясы ның әскери қызметшісі деген мәртебе берілді. Жоғарғы кәсіби тәжірибесі мен ұмтылысы Т. Мұсабаевқа халық аралық ғарыш экипаждарының командирі ретінде ғарышқа тағы екі мәрте сапар жасауға мүмкіндік берді. Оның 1994, 1998 және 2001 жылдардағы ғарыштық экспедицияларының жалпы ұзақтығы күнтізбелік бір жылға жуық уақытты құрады. 2015 жылдың қыркүйек айында Қазақстанның үшінші ғарышкері Айдын Айымбетов ғарышқа ұшты. Экономикалық дағдарыс қиындықтарына қарамастан, Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаев ғарышқа кезекті Қазақстан азаматын ұшыру жөнінде шешім қабылдады.

а) Мәтіндегі терминдерді, маңызды деректерді кестеге түртіп отырыңыз.

Терминдер	Маңызды деректер

Ә) Жоғарыдағы терминдер мен деректерді қолданып, досыңызбен диалог құрыңыз.

2-тапсырма:

Астрономия – ежелгі ғылымдардың бірі. Сондай-ақ, Солтүстік жарты шардағы «Жеті қарақшы» деп аталатын ең танымал жұлдыз тобының атауы оған кем дегенде 100 мың жыл бұрын берілді деп санауға барлық негізі бар. Жарқын жұлдыздың жетеуі қазіргі таңда аюға қарағанда, көбірек «Аспан Қайығына» ұқсайды. Ал 100 мың жыл бұрын жұлдыздар тобы аюдың бейнесіне ұқсас болған. Жұлдыздар баяу болса да, аспан бойынша ығыстырылып жүреді, себебі әрбір жұлдыз әлем бойынша өз бағытымен қозғалады, олай болса ондаған және жүз жылдар ішінде жұлдыздар топтарының көрінісі де өзгереді. 100 мың жыл бұрын ежелгі адамдар сөйлесе алған және де бұған қоса аспан нысандарын белгілеп, жұлдыздар мен топ жұлдыздарға атау бергендері адамның тіл үйренгендігі және ақыл-ойының болғандығын куәландырады. Қазіргі таңда адам баласы қай уақытта тіл қатқаны жайлы нақты ешкім айта алмайды.

Қазақ ертегілерінде Үлкен аюды «Жеті қарақшы» немесе «Аспан Қайығы» деп атайды. Бұл ретте осы «жеті қарақшының» әрқайсысы өз атымен Темір қазыққа байланып қойған, Темір қазықтың төңірегінде қалған жұлдыздар мен топ жұлдыздары айналады.

Кестені толтыр. Қазақ атауларын жаз

Арай
Шолпан
Босаға
Үшархар Таразы
Қамбар
Қарақұрт
Сөмбіле

Ә)

Атауы	аңызы
Жеті қарақшы
темірқазық

3-тапсырма: Шығармашылық тапсырма: «Ғарышкерлер сұхбат» тақырыбында диалог құру

Мәтін бойынша жуан, жіңішке сұрақтар қою

1-тапсырма: «Миға шабуыл» әдісі

Сұрақ қоюдың түрлерін ата

Жуан сұрақ дегенді қалай түсінесің?

Жіңішке сұрақ дегенді қалай түсінесің?

Жуан сұраққа мысал келтір

Жіңішке сұраққа мысал келтір

2-тапсырма: Мәтінмен жұмыс.

Ғарышкер Айдын Айымбетов Қарағанды облысына сәтті қонды Қазақстандық ғарышкер Айдын Айымбетов Жерге оралды – бүгін таңғы сағат 06.51-де капсула Қарағанды облысына қонды, – деп хабарлайды «Tengrinews.kz» тілшісі оқиға орнынан. Экипаж құрамында Геннадий Падалки (Ресей), Андреас Могенсен (Дания) және қазақстандық Айдын Айымбетов бар ғарыш кемесі Жезқазған қаласының шығысынан 146 шақырым жерге қонды. Ғарышкерлер капсуладан шығарылды. Дәрігерлердің айтуынша, олардың қан қысымдары жақсы. Ғарышкерлер шай ішіп, апорттан дәм татты. «Өзімді жақсы сезініп тұрмын. Жоспарланған тәжірибелердің барлығын орындадым. Тағы бір рет ұшуға дайынмын», – деді қазақстандық ғарышкер тілшілерге. Айдын Айымбетовті Жерде туыстары қарсы алды. Айта кетейік, бірнеше сағаттан кейін ғарышкерді Нұрсұлтан Назарбаев қабылдайды, сондықтан да ол Астанаға кетеді. Ал бірнеше күннен кейін Қарағандыда ғарышкерлердің қатысуымен баспасөз мәслихаты өтуі мүмкін. Еске сала кетейік, 2 қыркүйек күні Астана уақыты бойынша сағат 10.38-де Байқоңыр ғарыш айлағынан «Союз-ФГ» тасымалдаушы зымыраны ғарышқа ұшты. 4 қыргүйекте «Союз» ХҒС-мен автоматты режимде түйісті. Айдын Айымбетов ғарыштағы әсерімен «Twitter» арқылы бөлісіп отырды. Ол оқырмандарына видео мен суреттер жолдады

- Сұрақтардың түрін ажырат және жауап бер

-Мәтін кім туралы?

-Экипаж құрамында кімдер болды?

-А.Айымбетовтің сезімін жеткізіңіз

3-тапсырма: Венн диаграммасы

Жуан сұрақтар және жіңішке сұрақтар

4-тапсырма: Бүінгі сабақ бойынша жуан және жіңішке сұрақтар құрастыр

Мәтін бойынша проблемалық сұрақтар құрастыру

1-тапсырма: Проблемалық сұрақ қою дегенді қалай түсінесіз?

2-тапсырма: Топтас, жұптас, бөліс. Мәтінмен жұмыс.

Бүркіт

Бүркіт. Қазақстан мен Қырғызстанда бүркітті баяғы заманнан-ақ аң аулау үшін баптаған. Ол қоян, түлкі сияқты аңдарды аулауға тез жаттығады.

Бүркіт – мекен-жай ауыстыра бермейтін отырықшы кұс. Ұясын тұрған жерінің жағдайына қарай діңі жуан ағаштардың қуысына, кұз жартастарға, мықты талдарға салады. Бүркіттің ұясы кәдімгідей орнықты кұрылыс. Оның биіктігі кейде екі метрдей болады. Табанына кепкен шөптен, жүн мен қауырсыннан жұмсақ төсеніш салады.

Бүркіттің ұрғашысы еркегінен ірілеу келеді. Екеуінің де қауырсыны қара қошқыл, кей жері сарғыштау болады. Ұясына 1-3 жұмыртқа салады. Оны 45 күн басады. Басты «жылытқыш», әрине, аналық бүркіт. Әйтсе де, еркегі де болашақ ұрпағын аз уақыт та болса бауырына басып жылытады.

Балапандар алғаш ата-анасының тікелей бақылауында болады. Өмір сүрудің алғашқы әліппесін үйренеді. Үш айлығында еркін ұшып-қона алады.

Сұрақтарға жауап беріңдер.

•  Мәтін не туралы?

• Бүркіт құсын қалай бейнелеген?

• Бүркіттің тұрмыста қолданылуын баянда ?

-Құстың көбею жолы мәтінде көрсетілген бе?

-Басқа да қандай құстарды білесіңдер?

-Бүркітті қорғау үшін қандай жұмыстар ұйымдастырар едің

( Оқушылар проблемалық сұрақтар қояды., жауап береді, өз жауаптарын басқалардың жауаптарымен салыстырады, талқылайды)

3-тапсырма: ПОПС формуласы.

Мәтіндегі тұлғалар туралы өз пікірлерін айтады.

Бірінші сөйлем. «Менің білуімше, ...........»

Екінші сөйлем «Себебі , ............. деп түсіндіремін»

Үшінші сөйлем . «Оны мен, ..................деректермен, мысалдармен дәлелдей аламын

Соңғы сөйлем «Осыған байланысты мен, ...........................деген мынандай қорытындыға келдім»»

Мәтіндерге комментарий жасау

1-тапсырма: «Зейінді ашу»

Денсаулық туралы мақал- мәтелдер айту.

2-тапсырма: Қазақстандағы коронавирус бойынша бүгінгі мониторинг
(17 ақпан 2020 ж.)

ҚХР мен шекаралас мемлекеттерден келген азаматтарға мониторинг жалғасуда. Бұл туралы Денсаулық сақтау министрлігінің баспасөз қызметі хабарлады. Мәселен, 2020 жылғы 6 қаңтардан 17 ақпанға дейін елімізге 31 375 адам келді.6 қаңтар - 17 ақпан аралығында Денсаулық сақтау министрлігі Тауарлар мен қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін бақылау комитетінің санитариялық-карантиндік пункттерінің мамандары халықаралық әуежайларда және теміржол вокзалдарында Қытаймен шекаралас мемлекеттер арқылы өткізу пункттерінде – 31 363 адамды қарап-тексерді.

Мониторингке барлығы 24 416 келгендер алынды, 23 522 қамтылды, мониторингтен 19 247 алынды, соңғы 14 күнде келген 5169 адам медициналық бақылауда қалды және ауруханаға жатқызылғандар 727 адам.

Бүгінгі күнге дейін ЖРВИ белгілерімен 155 адам көпшіліктен оқшауланып, емдеуге жатқызылды, оның 144 шығарылды, стационарларда медициналық бақылауда 11 адам қалды.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі жаңа коронавирус инфекциясының таралуын болдырмау үшін келесі алдын-алу шараларын сақтау қажет:
- қолдарыңыз бен бетті сабынмен жиі және мұқият жуыңыз;
- қолды залалсыздандыруда спиртті антисептиктерді қолдану;
- науқас адамдармен байланыста болмауға;
- суық тию белгілері (жоғары температура, мұрынның бітелуі, жөтел, тамақтың ауруы) пайда болған жағдайда, тұрғылықты жеріңіз бойынша дәрігермен кеңесу керек.

Мәтіннен сандық деректерді іріктеп алыңыз.

-Оларды автор қандай мақсатта қолданған? -Олар нені аңғартады?

-Өз ойыңызды хабарлы, сұраулы, бұйрықты, сұраулы сөйлемдерді қатыстыра отырып, жеткізіңіз.

3-тапсырма: Берілген сөйлемдерді талдаңыз. Мәселелердің себебі неде?

Сөйлем	Себебі неде?
ҚХР мен шекаралас мемлекеттерден келген азаматтарға мониторинг жалғасуда.
Бүгінгі күнге дейін ЖРВИ белгілерімен 155 адам көпшіліктен оқшауланып, емдеуге жатқызылды,
адамдар көп жиналатын орындардан аулақ болыңыз

4-тапсырма: «Бүгінгі күнгі індеттің мониторингі» мәлімет жазу, баяндау

Мәтінді аяқтау

1-тапсырма: Мәтін үзіндісін тыңдаңыз.

Анекдоттан бастайық. Дубай. Бес жұлдызды қонақ үй. Қазақстаннан келген екі жолдас жүздесіп қалады. Бір-бірін жарылқаған кейіпте хал сұрасқан екеудің пысықтау келгені: «Бурабайда демалатын ақшаң болмады ма?..» – дейді...

(оқушы болжам жасау үшін кідіріс жасалады, сұрақ қою арқылы жауап күтіледі).

(а) Мәтінде не туралы айтылады?

Қандай мәселе көтерілуі мүмкін

2-тапсырма: Мәтін жалғасын тыңдаңыз.

Бұл анекдоттан біз шындықты ғана көре аламыз. «Бурабайдағы» белгілі қонақ үйлердің бірінде түнеу үшін кемінде 55 мың теңгеге шығындаласыз. Ал Түркиядағы қымбат қонақүйде 1 күн өткізу үшін 38 мың теңгеңіз болса жеткілікті. Айырмашылықты анық байқап отырған болуыңыз керек. Қазақстандық туристік ұйымдар қауымдастығының өкілі Айдар Кенжеғұловтың пікірінше, ішкі туризм экономиканы көтеретін бірден-бір күшке ие. Сол арқылы біз бүгінгі қиын жағдайда артта қалған бірнеше саланы аяққа тұрғызып, жұмысын одан әрі дамыта аламыз. Жай ғана кіріс туризмінің классикалық есебін шығарайықшы: Бір шетелдік турист елге күніне 100 доллар шамасында кіріс алып келеді. Ішкі туризмнен де пайда айтарлықтай көп және ішкі туризм сыртқыға қарағанда халық үшін тиімді һәм қауіпсіз дейді ол. Иә, бұл – екі маңызды артықшылық. Бірақ неге ел тұрғындары өзіміздің Швейцариямыз – Бурабайға, болмаса өзге де көрікті жерлерге бармай, турагенттіктердің табылдырығын тоздырып, Түркия мен Қытайға жолдама алуға асығады?.. Айтпақшы, Бурабай ел орталығы Астанадан тым алыс жатқан жоқ. Сол себепті курортқа дейін керемет жол тартылған. Бірақ... (оқушы болжам жасау үшін кідіріс жасалады, сұрақ қою арқылы жауап күтіледі). (ә) Сіздіңше, автор не айтқысы келді

3-тапсырма: Мәтін жалғасын тыңдаңыз. Елдегі туристік орындар туралы мағлұматтарды біз алдымен ғаламдық желіден іздей бастаймыз. Міне, олқылық та, кемшілігіміз де осы жерден байқала бастайды. Айтыңызшы, отандық демалыс орындары туралы толық әлі сапалы ақпарат беретін бір сайтты кездестірдіңіз бе? Сервистік қызмет, қонақ үй бизнесі туризм саласымен тығыз байланысты. Сондықтан олардың проблемалары да бір: қымбат бағаға нашар қызмет көрсету, кәсіби кадрлардың жетіспеушілігі, жарнаманың жоқтығы. Айдар Кенжеғұловтың пікірінше, қызмет көрсету деңгейі ғана төмен емес, бізде туризммен байланысты кәсіпкерлік жұмыстар да дұрыс жолға 27қойылмаған. Сонымен қатар, еліміздің индустриясын өркендету, ел брендтерін дамыту аясында тұрақты шаралар жасау, маркетингті өрлету және заң шығарушы базаны реформалау керек

4-тапсырма: Сіздің болжамыңыз шындыққа сәйкес келді ме? Салыстырыңыз

Менің болжамым	Шын мәнінде

Ой бөліктерін біріктіріп мәтін құрау, тақырып қою

1-тапсырма: «Менен сұрақ, сенен жауап» әдісі

Аннотация дегеніміз...
Аннотация қалай жазылады?
Тезис дегеніміз...
Тезис қалай жазылады

2-тапсырма: «Бірік , бөліс» әдісі

1-топ .«Жұп» сөзін алған жұптар

С.Биржанованың« Ғарыштағы Әсет пен Саят» тақырыбындағ жазған әңгімесінің негізіг ойларын сақтай отырып, жинақы мәтін (аннотациясын) жазады.

2-топ. «Тақ» сөзін алған жұптар

«Алаш айнасында» жарияланған «Айдағы қызықтар» тақырыбындағы мақаланың негізгі ойларын сақтап, жинақы мәтін (тезисін) жазады

3-тапсырма:Мәтінді оқып, танысыңыз

1. Азат жолдардағы негізгі ойды білдіретін сөздерді, ойларды қалдырып, қалғанын алып тастаңыз.
2. Бірдей фактілерді жинақтап, оларды бір оймен беретін тіл құралдарын таңдап, жаңа мәтін құраңыз
3. Автордың негізгі ойларын, оқиғалардың логикалық реттілігіне назар аударыңыз, ойлардың арасында алшақтық болмау керек екенін ескеріңіз.
4. Жанрына сай жинақы мәтін жазыңыз.

4-тапсырма: «Түртіп алу» әдісі

Мәтіндік ақпаратты интерпретациялау

1-тапсырма: «Белгіні сәйкестендір» әдісі

2-тапсырма: Суреттегі шартты белгілерді пайдаланып, «Спорт түрлері» тақырыбында мәтін құрастырыңыз.

3-тапсырма Диаграммада берілген мәліметтерді пайдаланып, тақырып бойынша мәтін құрастырыңыз.

4-тапсырма.Ғаламтор желімінен кез келген диаграмманы алып мәтін құрастырыңыз.

(а) Мәтінді жұппен талқылаңыз.

5-тапсырма: Жағдаят.

Сіз Қазақстан туризмі саласын зерттеп жүрсіз. Туризм саласы бойынша Қазақстанның әлем елдері арасындағы жағдайын және ішкі даму/кему көрсеткіштерін талдап жазыңыз. Тыныс белгілерге назар аударыңыз

Жинақы мәтін жазу

1-тапсырма: « Топтас, бірік, бөліс» әдісі

Әкенің еркелігі

Ертеде бір бала әкесіне: «Сені кейін ер жеткен соң, аяғыңды жерге тигізбей, арқалап жүремін», - дейді екен. Бұл оның әке парызы туралы түсінігі болса керек.

Уақыт деген ұшқан құс, құйғытып шапқан тұлпар емес пе? Жыл артынан жыл өтеді. Бала жігіт болады. Әкесі қартаяды да, бір күні қатты науқасқа шалдығады. Ұлы «пәлен жерде ғұлама емші бар» дегенді естиді. Әкесіне: «Баяғыда көп айта беруші едім ғой, сол сөзім – сөз, емшіге апарамын», - дейді. Әке өз қадірін түсінген перзентіне тәнті болады. Әуе айналып жерге түскендей шілденің ыстық бір күнінде екеуі жолға шығады. Жігіттің арқасында – әкесі. Бірнеше күн өтеді. Айнала сағым, мұнар. Топырақ та, ауа да от. Аңызақ. Шөл. Жігіт шаршайды.

Ұлының арқасында отырған әкесі бір күні көз ұшында қарайған әлденені көреді. Баласынан: - Балам, анау не, көзім жетпей тұр? – дейді. Қанша шаршаса да, жас емес пе, жігіт дереу алға көзін тігеді. Ол қарайған түйе екен.

- Түйе ғой, әке, түйе! – дейді ол ашу ызасыз. Ішінен: «Әкем бала болып кетті ме сонша. Адам өзі діңкелеп келе жатқанда... Мазаны алмай тыныш отырмай ма?» - деп күбірлейді.

Бұлар емшінің ауылына қарай жылжи береді. Аздан соң әкесі жаңағы сұрағын қайталайды.

Анау не, балам?

Жаңағы түйе ғой, әке. Түйе, түйе!

Дауысы шаршау шығады. Бұған не болған дегендей әкесіне алара қарайды. Әуелде қу-сүйек жеп-жеңіл боп

көрінген әкесі, енді зіл қара тас секілді. Жігіттің қол-аяғының буын-буыны кетіп шаршайды. Осылай титықтап келе жатқан кезде артық сөздің өзі – артық қамшы. Арқасы терден удай ашиды. Ашуланып аударып тастай салатын зат емес. Әке. Ал әкесі баласының бұл күйін білмей келе жатқан сияқты. Ат үстінде отырғандай жайбарақат көңілді. Не болса соны әңгіме етіп қояды.

Сүт пісірім уақыт өткен соң, жаңағы сұрағын үшінші рет қояды.

Анау не, балам!

Жігіт қарайды да:

- Түйе ғой, түйе! – деп ақырып жібереді. – Осымен үшінші рет сұрадың. Неге қажет сонша. Мен мынау өлейін деп...

- Балам, тоқта, түсейін арқаңнан, болды енді, - дейді өкпелеп.

- Неге? Отыра бер!

- Жоқ. Болмайды. Әкеңнің бір еркелігін көтермедің. Баяғыда сен арқамда отырып, аспандағы жалғыз айды: «О не?» - деп жүз сұрасаң, ерінбей-жалықпай жүз рет жауап беруші ем. Жылқының түнгі күзетінен титықтап келгенде де, бетіңе жел боп тимейтінмін. Жасқаншақ болмасыншы дейтінмін. О, дүние-ай! Енді бұл аурудан айығам деген үмітім жоқ, тек сенің көңілің үшін шықтым. Бір еркелігімді көтермедің. Қой, осы жерден елге қайтам! –деді әкесі.

Бәрі көңілге байланысты ғой, мүмкін, еркелігін көтерсе, әкесі сырқатынан жазылып та кетер ме еді, кім білсін... 

Сөздік	мағынасы
тәнті болу
көз ұшында
діңкелеу

Сұрақтарға жауап бер

Мәтіннің негізгі идеясы

Негізгі кейіпкерлер

Жағымды кейіпкері

Жағымсыз кейіпкері

Оқиға желісін қалай өзгертер едің

2-тапсырма: Мәтінге аннотация жаса

3-тапсырма: Мәтінге тезис құр

Мәтін формасы мен түрін анықтап, жоспарын құру

1-тапсырма: Жұппен жұмыс.

Баяндамаңыздың құрылымын, мазмұнын ескере отырып, тезис жазыңыз.

Жағдаят: Сіз мектеп бітіргелі отырған түлексіз. Сізге өзіңізбен қатарлас бітіруші түлектерге арнап «Мамандық таңдау – болашақты таңдау» тақырыбында баяндама жасау тапсырылды (50-60 сөз)

2-тапсырма: Жеке жұмыс. Кестені толтыр

Мәтіннің жанры қандай?	Мәтін қалай ресімделген?	Басқа қандай жанрлық ерекшеліктер байқалады

3-тапсырма: Еркін тақырыпта эссе жазу. Жұбына кесте бойынша талдау жасату

Аннотация жазу

1-тапсырма: Мәтінмен жұмыс.

Қарағанды

Бұлар танысып болғанша, алақандай Қарағанды хабарланып та болды. Жүгірген бала, жебелей басқан әйел-еркектер көрінеді. Маңайдағы колхоздардан көмір алуға келген колхозшылар да, өтіп бара жатқан бірен-саран аттылар да бұрылып, қонақтардың маңына иірілді. Одан-бұдан жиыла-жиыла, кішігірім топ құралды. – Қарағандыны жүргізуге келіпті! – Донбастың мастерлері, – дейді. – Е, «осал деме көмірді, бұрқылдатар темірді!». Көп ішінде сыбыр-күбір осылай жүріп жатты. Ермек қалтасынан бір уыс кілтті суырып, Щербаковқа ұсынды: – Чайковтан естіген едім, күткен едім. Жақсы келдіңіздер, міне, енді зауыт кілтін өз қолыңызға алыңыз. Щербаков кілтті алған соң, тебінгідей жалпақ алақанына салып, біраз ойланып тұрды да, кішірек көкшіл көзін төңірекке жіберді. Кең дала оның көңілін де кеңітіп жіберген тәрізді. Қолын көтере, сол далаға меңзей: – Жолдастар! – деді жуан дауыспен. Күдістеу кең иықты, алып денелі адамның даусы да зор, салмақты шықты. – Осы далада Апақ Байжанов қой бағып жүріп, суыр інінен Қарағанды көмірін тапқалы жүзге жуық жылдар өтіп барады. Содан бері орыс-ағылшын капиталистері қазақ жерінің байлығын, қазақ халқының арманын осы кілтпен жауып ұстағандай болса, біз енді осы кілтпен бәрін ашамыз. Коммунистік партия, кеңес өкіметі жіберді бізді. Қазақ даласында сталиндік бесжылдық жоспарды орындауға көмекке келдік. Бұл бесжылдықта мешеу Қарағанды Кеңес Одағындағы ірі өндірістердің қатарына қосылады. Жұмыс көп, қиындықтар көп, бірақ халық күші одан да көп. Ол күшті ұйымдастыра білсек, біз алмайтын қамал жоқ...

2-тапсырма: Шығарманың мазмұнын сақтай отырып, әр бөлігінен алынған ақпараттардан аннотация жазыңыз.

3-тапсырма: Кестені толтырыңыз

Мәтіннің жанры қандай?	Мәтін қалай ресімделген?	Басқа қандай жанрлық ерекшеліктер байқалады

Мәтін стилі мен жанрын анықтау

1-тапсырма: Сәйкестендіру

Синтаксис	синтаксистік бірліктердің жұмсалу аясы экспрессивті мағыналары, адамға әсер етуі менорынды дұрыс қолданылуы қарастырылады.
Мәтін	белгілі бір жүйеге түскен оқиғасы қатысушылары бар қолданыстағы мәтін
Дискурс	айтылатын ойдың жазбаша көрінісі
Стилистика	сөз тіркесі мен сөйлем құрылымын зерттейді.

2-тапсырма: Төмендегі жоспар негізінде мәтін құру.

Достық – қасиетті ұғым.
Достарым – мейірімді тамаша жандар.
Бағалау керек достықты!

3-тапсырма: Мәтінді мұқият оқып, төменде берілген кестені үлгі ретінде пайдаланып, өзіндік талдау жасаңыз.

Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері Біздің заманымызға дейінгі бір мыңыншы жылдары бүкіл Еуразия даласында скиф, сақ тайпалар одағы өмір сүрді. Ұшы-қиыры жоқ кең даланы игеріп, әртүрлі патшалықтар бірлестіктерін құрып, күшті жауынгер елге айналды. Оларды батыстағылар (гректер) скифтер десе, парсылықтар (Иран, парсы патшалықтары) сақтар деп атады. Бірақ та осы екі атау да Еуразия даласын жайлаған халықтардың ортақ аты еді. Скиф, сақ тарихын тілге тиек етіп, тереңірек үңілетін болсақ, оларды құрайтын бірнеше тайпалар көне жазба шежірелерде жиі кездесетінін көреміз, сарматтар, дайлар, аландар, массагеттер, үйсіндер. Кезінде осы тайпалар бірлестіктері Қазақстан территориясын жайлаған, қазақ халқының арғы ата-бабалары болып табылады. Бұлардың ішінде, әсіресе, массагеттер, аландар, үйсіндер туралы тарихи деректер көбінесе Иран, парсы, грек жазбаларында біршама кездеседі. Ал аландар туралы көне қытай жылнамаларында дәйекті де айшықты жазылған. Ең бір көне деректер ежелгі парсылардың діни кітабы – Авестада көрініс береді. Сонымен бірге дайлармен бірге Иранның шығысында орын тепкен көшпелі тайпа «тұрларды» да атап өтеді. Ал осы «тұрларды» ежелгі гректер массагеттер деп атағанын айтсақ, кітаптан түркі тектес халықтардың, дәлірек негіздесек, қазақ халқының арғы атабабаларының географиялық жайлап жатқан аймағын танып білеміз. Массагеттер мен тұрлардың (түріктердің) туысқан бір тайпа бірлестіктерінен тұратынын тарихтың атасы атанған Геродот та жазып кеткен. Ежелгі дәуірде Орта Азия мен Қазақстан жерінде тайпа бірлестіктерінің ең күштісі массагеттер, аландар болды. Олар әрдайым көрші патшалықтармен қарым-қатынаста болып, жауласқанмен жағаласып, тойласқанымен табысып отырды. Көшпенді де еркін, ержүрек халықты табанына таптау үшін талай рет парсы, грек, қытай патшалары жорық жасаған. Жаулардың ешқайсысына да берілмей, қайта өздеріне айықпас соққы беріп отырған. Скифтердің әйелдері де батыр, қайсарлықтарымен тарихта өз аттарын 7қалдырып отырды. Соның бірі, әйгілі әйел патша – Томирис. Массагеттер патшасы Томирис өз кезегінде ешкім тоқтата алмаған парсы патшасы Кирге қатты соққы беріп, әскерін талқандап, өзін қолға түсіріп басын алады. Уақиға туралы Геродот өзінің әйгілі «Тарих» шығармасында (б.э.д. 440-430ж.ж.) мынадай дәйекті келтіреді: «Парсыларды жеңгеннен кейін массагеттер падишасы Томирис торсыққа толтырып қан құйғызып: «Сен қанға құмартып едің, енді шөлің қансын!» - деп, оған Кирдің басын салдырған.

Тақырып . Мәтін не туралы екендігін жазыңыз.

Көзделген аудитория. Жалпы оқушылар. Жалпы оқырмандар.

Мақсаты: Автор бұл мәтінді жазғанда қандай мақсат көздеп отыр.

Стилі

Тілі

Мәтін мақсаты мен көзделген аудиториясын табу

1-тапсырма: Шығармаларды түсініп оқыңыз.

Екі мәтінді кесте бойынша салыстырыңыз.

1-мәтін - Мен перінің қызымын. Сізге сырттай ғашық болып жүргеніме көп болды. Қасыңызға жолай алмадым. Жан дүниеңіз таза болғандықтан сізді үнемі періштелер қалқалап жүреді. Жолығудың амалын таппағасын аждаһа кейпіне еніп, ауылыңа шаптым. Ескі құдықты таңдағаным... Еліңізге жаныңыз ашып, жетіп келеріңізді сезгем. Қылышыңызды көтеріп шабуға ұмтылғаныңызда жанарыңыздан шашылған отқа шыдай алмай, көзімнен жас шығып кетті. Сіз аяғандықтан өлтірмей, басыма ақ құйып жібердіңіз. Жаныңыздың тазалығын сақтап қалдыңыз, - деп, мұңайған қыз сөйлеуден тоқтап, көз жасын сүртті. - Енді не болмақ? – деді Жанқожа қызықсынып. - Енді бүкіл өміріңіз қылыш ұстап еліңіздің жауларымен айқасумен өтеді. Адалдығыңыз басым. Жау өзі килікпесе, ешкімге ұрынбайсыз. Еліңізді арманыңыздағы іргелі елге айналдырасыз. Жанқожа алдыңғы екі аяғын көкке көтере кісінеген атының тізгінін босатыңқырап, «шүу» деді. Торы ат күншығысты бетке алып, жүйтки жөнелді… http://adebiportal.kz

2-мәтін. 2002 жылы Тараз өзінің 2000 жылдығын атап өтті. Орта ғасырларда Тараз Ұлы Жібек Жолының бойында орналасқан қалалардың бірі болған. Ескерткіштердің түгелдей жойылғанына қарамастан көп жылғы археологиялық жұмыстардың нәтижесінде көне және орта ғасырдағы Тараз өмірінің әр түрлі кезеңдерін сипаттайтын елеулі материалдар жинақталған. Түркістан қаласының іргетасы V-VІ ғасырларда қаланған. Есім ханнан бастау алып, XІV-ХVIIІ ғасырларда Қазақ хандығының астанасы болған. Қаланың іргетасы біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында каланған. Археологтар қаланың тарихы тереңде жатқанын дәлелдеп отыр. Түркістан қаласының айналасынан табылған тас дәуірі ескерткіштері (Шоқтас, Қошқорған) бұл өңірде әуелгі адам кем дегенде 550 мың жыл бұрын мекен еткенін көрсетеді. https://szh.kz/10061/qazaqstannynh-enh

тапсырма	1-мәтін	2-мәтін
Мәтін түрі
Мәтін тақырыбы Не туралы?
Мәтіннің идеясы Не үшін жазылған?
Мақсатты аудиториясы (кімге арналған?)
Стилі o Ауызекі сөйлеу стилі o Публицистикалық стиль o Көркем әдебиет стилі o Ғылыми стиль o Ресми іс қағаздар стилі

2-тапсырма: «Топтас, бірік , бөліс» әдісі

1-топ. Мәтіндерді публистикалық түрге айналдырып жаз.

2-топ. Ғылыми стильге өзгертіп жаз.

3-топ. Көркем әдеби стил түріне өзгертіп жаз.

Мәтіннің тілін анықтау

1-тапсырма: «Анықтама бұрышы» 1.Ғылыми стиль 2.Публистика 3.Публистикалық стиль Ғылыми стильде сөздер тек өзінің негізгі мағынасында жұмсалады. Көпмағыналы, образды сөздер мұнда аз кездеседі. Ғылым салаларының ерекшеліктеріне қарай әр саланың арнайы термин сөздері болады. Публицистика (латынша: көпшілік, әлеумет)—қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады. Публицистикалық стильге радио-телехабарлар,газет-журналдар тілі жатады. Қоғамдық-саяси мәселелер қарастырылады, көпшілік халыққа түсінікті болады.

2-тапсырма: Мәтіндерді сөйлеу ағымындағы әуен, әуез, тембр, қарқын, кідіріс бойынша оқып шығыңыз.

а мәтініә мәтіні

1-мәтін Әлемдік мәдениет – жалпыадамзаттық мазмұны бар рухани құндылықтар сипатын айқындау үшін қолданылатын күрделі ұғым. Әлемдік мәдениетті дүниежүзі сипат алған діндерге негіздеп христиандық, исламдық, буддалық мәдениет деп бөлу бар. Еуропалық әдебиеттерде кең тараған бұлай бөлуді шартты деп бағалаған жөн. Өйткені мұнда құндылық мәніне тек діни талаптар тұрғысынан ғана қарау нышаны байқалады. Әлемдік мәдениет адамзаттың рухани дамуына тікелей әсер еткен және жоғарыда аталған діни мәдениеттерге де өз ықпалын тигізген жалпыадамзаттық мазмұндағы мұралар болып табылады және олар тарихи сабақтастық тұрғысынан қарастырылады. Ертедегі Үнді, Қытай, Мысыр, Грек, Рим мәдениеті, Орхон-Енисей ескерткіштері, ортағасырлық мұсылмандық және еуропалық қайта өрлеу дәуірлерінің мәдени ескерткіштері, Конфуций, Аристотель, Әбу Насыр әл-Фараби, Августин Б., Гегель еңбектері, М.Қашғари, Ж.Баласағұн шығармалары, Тәурат, Інжіл, Құран сияқты діни кітаптар – адамгершілік ережелеріне халықаралық дәрежеде негіз болған әлемдік мәдениет мұралары. Музыкалық әуендер, саз аспаптары үндестігінің күшеюі, Қорқыт Ата, Асан қайғы сияқты аңыз алыптарының халықаралық кейіпкерге айналуы әлемдік мәдениет мазмұнын толықтырды. Науаи, Абай, Низами, Пушкин, Байрон, Петефи, Мицкевич, Әуезов және т.б. ұлы есімдер тілі де, діні де бөлек елдердің рухани туыстығын жер жүзіне танытты. Чайковский мен Бетховен, Құрманғазы мен Шопен музыкалары әлемдік мәдениет болып табылады. Әлемдік мәдениет өзінің ұлттық өрісін дүниежүзілік дәрежеге көтерген мәдени туындылардан тұрады, адамзаттың рухани өркендеуінің куәгері болып саналады. Мәтінді оқығаннан кейін: Топтарда салыстыру кестесін өзара ақылдаса толтырады, стильге сай тілдік ерекшеліктерді жинақтайды Ұқсастығы айырмашылығы 1-мәтін 2-мәтін Мәтіннің стилі Тақырыбы Түрі Құрылымы Екі мәтіннің ұқсастығы Екі мәтіннің айырмашылығы сөйлеу ағымындағы әуен, әуез,тембр, қарқын, кідірістерді қолданады; -мәтіндерді салыстырады; -ұқсастығы мен айырмашылығынажыратады; -түрі мен стилін анықтайды; -тақырыбы мен құрылымынажыратады

2-мәтін «Жаһандық әлемдегі заманауи қазақстандық мәдениет» тақырыбындағы дөңгелек үстел 2017 жылдың 3 қазанында сағат 15.00-де Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы кітапханасының Музейі ғимаратында (Бейбітшілік көшесі, 11) «Қазіргі кезеңдегі Қазақстан» ғылыми жобасын жүзеге асыру және халықаралық ынтымақтастық аясында «Жаһандық әлемдегі заманауи қазақстандық мәдениет» тақырыбында дөңгелек үстел өтеді. XXI ғасырдың тоғысындағы әлемдік дамудың үдерістерін сипаттайтын басты ұғым жаһандану болып отыр. Оның мәні этносаралық және конфессияаралық шиеленістер, экологиялық мәселелердің барлық мемлекеттің ортақ мәселесіне айналуы, ғаламдық ақпараттық кеңістіктің, әлемдік нарықтың қалыптасуы үдерісінде көрінетін мемлекет пен адамдар арасындағы қарым-қатынастың кеңеюінен тұрады. Дөңгелек үстелдің мақсаты – Қазақстанның ұлттық мәдениеті дамуының өзекті мәселелерін жаһандық заманауи үдерістер контексінде талқылау, мәдениет дамуының және қазіргі кезеңдегі Қазақстан мәдениеті ерекшеліктерінің негізгі бағытын талдау болып табылады. Дөңгелек үстел жұмысына Қазақстан Республикасындағы Венгрия елшілігінің өкілдері, Батыс Венгер университетінің профессоры Михай Фрешли, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Басқару мемлекеттік академиясының өкілдері, ғалымдар және зерттеушілер қатысады. Мекенжайы: Астана қаласы, Бейбітшілік көшесі, 11.

Мәтіннің құрылымы мен рәсімделуін анықтау

1-тапсырма: Қызығушылығын ояту.

Балалар сендер « Қызыл кітапқа» енген өсімдіктер жайлы білесіңдер ме?

- Өздерің білетін « Қызыл кітапқа» енген өсімдіктер түрлерін атап өтсеңдер.

2-тапсырма.Топтық жұмыс тақырыбы ұқсас ғылыми және публицистикалық стильдегі мәтіндердің тақырыбын, түрлерін(әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдалдаңыздар. «Джигсо» әдісі арқылы басқа топтарға түсіндіреді.

1-мәтін. «Қызыл кітап» деген сөз тіркесі ғылымға 1966жылы енді.Мұндағы «қызыл» деген сөз «қауіп төніп тұр» дегенді адамдаз баласына ескертеді. «Қызыл кітаптарда» жер бетінде жойылып кету қаупі төнген және сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың түрлері тіркеліп, ондай түрлерді сақтап қалудың және қорғаудың қажеттігі ерекше атап көрсетіледі.Әрбір «Қызыл кітап» шығарылу дәрежесіне сәйкес ең қажетті мемлекеттік құжат болып табылады. Аталмыш кітапты шығару туралы пікірді алғаш ұсынған ағылшын ғалымы Питер Скотт болатын.Халықаралық «Қызыл кітап» халықаралық деңгейдегі құжат болып саналады.

2-мәтін. «Қазақстанның Қызыл кітабы» -Қазақстан Республикасы аумағында жойылып кету қаупі төнген және сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктердің сипаттамасы берілген арнайы басылым.Ол 1978 жылдан бастап шығарыла бастады. Сол жылы омыртқалы жануарларға арналған бірінші бөлімі жеке кітап болып жарық көрді. Бұл бөлім «Омыртқалылар» деп аталады. Онда омыртқалы жануарлардың 125 түрі мен түр тармағы туралы деректер берілген.     Дескриптор сқрақтарға жауап бер

1.Стиль түрін анықтайды;

2. Тақырыптың түрлерін,құрылымын талдайды, салыстырады

2-тапсырма . «Тілдік бағдар» әдісі арқылы тұрлаулы және тұрлаусыз сөйлем мүшелерінің сөйлем жасаудағы өзінді орнын, қызметін түсініп талдаңдар.

3-тапсырма: Өсімдіктерді қорғау ережелерін жазу. «Синквейн» әдісі. 

Публицистикалық және ғылыми стиліндегі мәтіндерді салыстыру

1-тапсырма: Ой қозғау.

- Нағыз дос деген қандай болу керек?

- Сіз кімді нағыз дос деп айта аласыз?

- Оның себебін қалай түсіндіресіз?

2-тапсырма: Жеке-жұптық жұмыс. «Ойлан, жұптас, бөліс» әдісі. Оқушыларға тірек сөздер мен сөз тіркестері беріледі.

Тірек сөздер: нағыз дос, сырласу, серік, сенімді, қорғау, өзің, сатқындық, жақсылық, дос табу.

3-тапсырма: «Хикая картасы» оқылым стратегиясы.

Оқушыларға Массагет, Білім ал (Bilim-all.kz), tak-to-ent сайттарына сілтемелер ұсынылады. Берілген сілтемелер бойынша оқушылар мәліметтерді жинақтап, топтық жұмыс жасайды. топтық тапсырма.

Оқиға, мән-жайы, қорытынды

Оқиға, мән-жайы, қорытынды

Оқиға, мән-жайы, қорытынды

Оқиға, мән-жайы, қорытынды

Оқиға, мән-жайы, қорытынды

4-тапсырма: «Елші» стратегиясы негізінде топ спикері өзге топтарға барып, өз жұмыстарын таныстырады.

Мәтін «Нағыз дос деген қандай болу керек?»

http://massaget.kz/jigitterge/syin_sagatta/juz_jagday/43848/

Екі дос

http://lib.nkzu.kz/Library/Librarykz/pechat/p429.htm

Достық, жолдастық ұғымдарының сипаты

Көркем әдебиет стиліндегі мәтіндермен жұмыс

1-тапсырма: Қызығушылықты ояту үшін миға шабуыл.

Неологизмдер дегеніміз не? Мысал келтір.

Көнерген сөздер дегеніміз не? Мысал келтір.

2-тапсырма: Мәтінмен жұмыс.

Қазақ бейнелеу өнерінің негізін қалаған Әбілхан Қастеев халқына өшпес мұра қалдырды

Қазақстан суретшілер одағы басқармасының төрағасы, халық суретшісі Әбілхан Қастеев 1904 жылы Алматы облысы Панфилов ауданы Шежін ауылында дүниеге келген. Небәрі үш жасында әкесінен айырылып, анасына көмектесіп жүріп ерте есейеді. Қой бағып, жалшы болып, жер жыртып, түрлі қара жұмыс істейді. Бұдан өзге ағаштан сырға-сақина, мүсін жасайды. Осы өнері туралы білген ауылдағы қыз-келіншектер оны өрістен күтіп алып, өздеріне әшекей жасап беруге өтініш білдіретін болған. Бірде ауыл молдасының мүсінін жасаймын деп қатты ұрыс естіген екен

Суретші мектепке 25 жасында барған

Әбілхан Қастеев отбасымен Жаркентке көшіп барып, сол жерде бір байдың жалшысы болып жұмыс істейді. Фотограф Саламатов оның әсемдікке деген ерекше қызығушылығын байқап, жасаған бұйымдарын суретке түсіріп, Қызылорда қаласына жібереді.

Қазақ бейнелеу өнерінің негізін салушы кескіндемеші еңбек жолын Түрксіб темір жолынан бастаған. Дәлірек айтсақ, темір жолдың құрылыс жұмыстарына атсалысады. Арасында демалған уақытында тасқа сурет салады. Бірде тастағы Лениннің суретін бастықтардың бірі көріп қалып, суретшіні Алматыға оқуға жібереді. Осылайша мектепте оқи бастағанында жасы 25-те еді. Алайда оның білімге деген құштарлығы мен араб және латын жазуын өз бетімен үйренуі көп көмегін тигізеді.

Мектеп директоры оның суретке деген қызығушылығын байқап, Николай Хлудов есімді суретшімен таныстырады. Хлудов Әбілхан Қастеевті өзінің студиясына қабылдап, Жетісудағы ең танымал суретшінің сабағына қатысады. Суретшінің қызы Гүлдәрия Әбілханқызының айтуынша, Хлудов ауылдан шыққан баланың талантына қатты таңғалған. Бұдан кейін әйгілі кескіндемеші досы Әубәкір Исмаиловпен бірге Мәскеудегі өнер училищесіне оқуға түседі. Бастапқыда жат жерде өмір сүру оңай болғанымен, көптеген ақшалай қиындыққа кез келеді

Мәтін бойынша сұрақтар құрастыр

Көнерген сөздерді ата

3-тапсырма. Суреттерді сөйлет

1-топ
2-топ
3-топ

1.суретке тақырып қой

2. Шағын мәтін жаз

3. Суретшінің шығармасымен салыстыр

4-тапсырма: «Әбілқан Қастеев – Қазақстан бейнелеу өнері тарихындағы жарқын құбылыс» 70-90 сөз көлемінде жаңа сөздерді қатыстырып эссе жазу.

5-тапсырма: Суретші Ә.Қастеевтің суреттері туралы «Төрт сөйлем» тәсілімен пікір, дәлел, мысал, қорытынды жазыңдар.

Мәтіндердегі қателерді түзету

1-тапсырма: : Қалып кеткен сөздерді тап Публицистикалық стильде жазылған шығарма

Қоғамдық ...........байланыста болады. (өмірмен тығыз)

Жұртшылықты қоғамдық өмірдегі өзгерістер мен ..................

хабардар етеді. (Жаңалықтардан)

Өте жинақы, тұжырымды болып ................... (құралады)

..........қисынды да дәлелді, көңілге қонымды болып, бұқараға ықпал етеді. (Логикалық жағынан)

Шешендік сөздер, ........көп қолданылады. )Даналықтар)

Т ақырыбы өмірдің ү.............байланысты болады. (әр саласына)

Жан-жақтылық пен ........... талап етеді. (Сауаттылықты)

Оқушыларға ережені дұрыс нұсқасын дауыстап оқыту;

Ережені іштерінен оқып шығуға уақыт беру;

Өз түсінгендерін ортаға салғызу;

Ережені талдату және жаттығу жұмысы арқылы бекіту

2-тапсырма: Топпен жұмыс. Мәтінді мәнерлеп оқып шығу

1-топ. Мақала не туралы жазылған ? «мазмұнына тоқталып кету»

2-топ. Мақала қандай стильде жазылған ? Оның стильдік ерекшелігі неден көрініп тұр ?

3-топ. Мақала авторы туралы ойларыңды жазу.

3-тапсырма: Шығармашылық жұмыс

Өзіңіз жайлы шағын мәлімет.

“Арман – адам қанаты” дейді, арманыңыз жайлы не айтар едіңіз?

Алдыңызға қандай мақсат, жоспар қойып отырысыз?

Жақсы адамға берер мінездемеңіз (Бес сын есім)

Өзіңізден осы қасиеттер табыла ма

Өзіңіздің алдағы жеңістеріңіз туралы не айтар едіңіз?

Құпия сырыңыз бар ма? Оны кіммен бөлісер едіңіз?

Сізден оқырмандарға әдемі тілек.

4-тапсырма: “Аталы сөзді айта біл!” немесе “Мақал – сөздің мәйегі” тақырыбына өз таңдауларыңмен шығарма жазыңдар.

5-тапсырма: Венн диаграммасы

Публицистикалық және ғылыми стиліндерінің ұқсастығы мен ерекшелігі

Қорытынды сынақ

1-тапсырма: Қызығушылықты ояту. «Ойлан,тап!» Әр топқа глобустың сұлбасын таратамын. Оқушы жаһандану төңірегіндегі жинақтаған білімін жер шарымен байнаныстыра отырып, ойын жеткізеді

2-тапсырма: Тіл туралы бес мақал жазып, олардың мағынасын жаһандану жағдайындағы қауіптермен сабақтастыр.  

3-тапсырма: Мәтінді түзет.

Астана қаласы

Astana – біздің республикамыздың тек әкімшілік-саяси орталығы ғана емес, сонымен қатар мәдениет пен өнер, білім мен ғылым, озық технологиясы заман талабына сай дамыған орталық. Бас қаланың тарихын қысқаша қайырып айтсақ, былай болып шығады.

1832 жылы Есіл өзенінің жағалауында Akmola сыртқы округінің негізі қаланды. Содан 1961 жылға дейін қала Akmola, одан кейін – Целиноград аталды. Ал 1992 жылы Akmola атауы қайтарылып, Президентіміздің 1998 жылғы 6 мамырдағы жарлығымен Astana қаласы деген атауға ие болды.

Astana қаласы бүгінгі таңда да республикалық автомобиль және темір жол салалары мен әуе желілерін байланыстырып тұрған ірі тасымал торабы. Қаланың аумағы 200 мың шаршы километрден асады, халқы 300 мың шамасында. Алайда қазірдің өзінде оның өсіп даму қарқынына қарағанда таяудағы 5 жылдың ішінде халқы 500 мыңға жететіндігін айқындайды.

Astana қаласында экономиканың мына салалары бойынша 75 кәсіпорын жұмыс істейді.

машина және ауыл шаруашылық машиналары;

құрылыс материалдары өнеркәсібі;

энергетика;

полиграфия өнеркәсібі.

4-тапсырма: «Кім жылдам?»

Мақалдар мен мәтелдерді шатасқан түрін ретке келтір.

Жақтылықа жақылық-ісі әр кісінің,

Жамьандыққа жақсылық-ер кісінің ісі

тамырымен мықты Ағаш,

Адамн дос-жарымен мықты.

Аққыл көпке жеткізер,

Жеткізер Өнюер көкке.

Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығы.

Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін салушы – Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы, Абай облысы (бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау болысы) Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген тобынан тарайды. Ол ауыл молдасынан оқып жүрген кішкентай кезінен-ақ зеректігімен көзге түседі. Кейін ол Семей қаласында 3 жылдық медресе тәрбиесін алады.

Абай көпті көрген әжесі Зеренің тәрбиесінде болды. Шешесі Ұлжан да ақылды ананың бірі болған. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы орта жасқа келгенде атқа мініп, ел билеу жұмысына араласқан заманы, Ресей патшалығының Қазақстанның батысы мен орталық аймағын отарлап, ел билеу жүйесін өз тәртібіне көндіре бастаған кез.

Құнанбай өз заманында ел басқарған адам болды. Ол ел билеу ісіне балаларының ішінде Абайды баулып, араластырды. Абайды оқудан ерте тартып, оқудан шығарып алуы да сол билікке ұлын қалдыру мақсатында еді. Әке еркімен ел ісіне жастай араласқан Абай тез есейіп, балалықтан да ерте айырылып, жастайынан ел ішіндегі әңгіме, сөз өнерін, билердің шешендік өнеріне құлақ салып, өзінің ерекше талантымен бойына сіңіре білді.

1-тапсырма. Қажетті сөздерді теріп жазыңыз: ұлы ақын, ағартушы, негізін салушы, Тобықты руы, Ырғызбай, Құнанбай, Өскенбайұлы, Абай облысы, Семей уезі, Семей қаласы, зеректігімен көзге түседі, ел билеу, ел басқарған,, шешндік өнер.

Абай ........................................................................................

Ырғызбай .........................................................................................

Балалық .........................................................................................

Семей .........................................................................................

2-тапсырма. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып, жазыңыз.

1. Абай...туды ?

2. Абай... тарайды?

Қандай?

қай кезде?

қай рудан? бойына

ел басқарған

бойыеа

бойына

3. Шешесі ... адам еді?

4. Абай ... есейді?

5. Құнанбай ... адам еді.

6. Сөз өнерін ... сіңіре білді.

3-тапсырма. Диалогты жазбаша жалғастырыңыз.

-Ұлы Абай жайлы білесің бе?

-Иә, Абай ақын, ол философ, дара тұлға.

-Оның туған жері туралы не айтасың?

-............................

-............................

-............................

-............................

-............................

-............................

4-тапсырма. Осы сурет бойынша мәтін құраңыз.

5-тапсырма. Әр сөзбен сөйлем құрастырыңыз. Үлгі: Абай ауқатты отбасынан шықса да, халқына үнемі жақын болды.

шағатай тілдерін үйренеді. парсы, қазақтың мәдениетін,

қасында жүрсе де араб, Әке-шешесінің

жас Абай оқудан қол үзбейді,

бос уақытында

«Ұлы ақын мұрагерлері»

Хакім Абайдың мұрагері – Ақылбай ақын. (Мәтіннен үзінді)Ақылбай – Абайдың 1861 жылы Ділдәдан туған тұңғыш баласы. Алғашқы балалық шағын және жігіттікке жеткен кезін Ақылбай өз әкесінің үйінде өткізбейді. Үлкен әкесі Құнанбайдың кенже баласы атанып, оның төртінші әйелі, ең соңғы тоқалы Нұрғанымның қолында өседі. 10 жасқа шыққан кезінде Ақылбайды Ғабитхан деген татар молдаға оқуға береді, онда 4-5 жыл оқиды. Осындай тәрбиелік жағдайының есебінен Ақылбай Абайға көбінше іні ретінде қарап өскен. Абайдың анық ұлғайып, үлкен білім иесі, атақты ақын болған кезінде ғана Ақылбай оның өз тәрбиесіне ауысады. Бірақ жас кезі, жігіттік шағы Абайдай әкеден аулақта өткендіктен, Ақылбай орысша оқи алмай қалған. Оның оқу - білімі ауылда оқыған мұсылманша, ескіше оқудың орташа дәрежесі болды.

Құнанбай өзі сияқты қарадан шығып «хан» болған, яғни аға сұлтан болған, өзімен теңдес Қисықтың Жұмақан деген баласының қызы Ізіқанға құда түсіп, Ақылбайды үйлендіреді. Үйленген соң Ақылбайға енші бөліп беріп, Құнанбай бұл баласын да жеке бір ауыл етеді. Бұл Ақылбай сияқты Құнанбайдың жаңа отау көтерген мырзасының ауылы болып, сауық-сайранмен өтеді. Жасынан көрген тәрбиесі, ұшқан ұясы, Құнанбай аты Ақылбайды масаттандырады. Ақылбай жас күнінен талантты домбырашы, өлеңші де болады. Бірақ ол Құнанбай атағына, нағашыларының ата аруағына масаттанатын. Бұл кездердегі Ақылбай айтатын өлең сарыны:

– Нағашым ер Қазыбек әулие өткен,

Фәниден уақыт жетіп о да кеткен,

Сасқан жан жер шетінен бабам десем,

Аруағы көз ашқанша келіп жеткен, – деген сияқты болатын. Ақылбайдың «Нағашым ер Қазыбек» дейтіні Қаракесек, Қаздауысты Қазыбек би. Оның баласы Бекболат би, оның баласы Тіленші би, Тіленшінің баласы Алшынбай би, Алшынбайдың баласы Жүсіп. 1860 жылы Жүсіптің қызы Ділдәмен әкесі Абай отау құрады.

Ақылбай Абай маңына да жақын тартып жуыңқырамай, сирек қатынасып жүреді. Сонымен қатар Ақылбай соншама ақкөңіл, алды-артын ойламайтын, аңқылдаған адам болған. Бір іске көңіл аударып, бет қойып беріліп кетсе, аса қабілетті де болады.

Авторы: Бұлбұлназ Мұратқызы, Абайдың «Жидебай-Бөрілі»
мемлекеттік қорық-музейінің ғылыми қызметкері

1-тапсырма:

Ақылбай неше жаста Ғабитхан молданың тәрбиесіне түседі?

Жауабы:

2-тапсырма:

Құнанбай Ақылбайды кімге үйлендіреді?

Жауабы:

3-тапсырма:

Ақылбайдың нағашылары жайлы айтатын өлеңін мысалға келітіріңіз және талдаңыз:

Жауабы:

«Aбaй және opыc әдебиетi»

Орыс классиктерінің шығармалары қазақ даласында озат адамгершілік идеалдардың жаршысы бола алатыны көп оқып, көп тоқыған Абай назарынан тыс қалмағаны анық. Ол 13 жасында Семей қаласында медреседе оқып жүрген кезінде «Приходская школаға» түсіп, орысша оқыды. Бірақ бұл оқу үш айдан аспайды. Жас Абай ел билеу ісіне араласып кетеді. Оның орысша кітаптарды, орыс әдебиетін оқуға шындап кіріскен уақыты - жасы 30-дан асқан көзі. Абайдың Семейге жер аударылып келген Е.П. Михаэлиспен танысуы осы тұста. Михаэлис Петербургте 60 жылдары студенттер қозғалысын ұйымдастырғандардың бірі болғаны үшін,біраз жылдар айдауда Сібірде жүріп, кейінірек, 1869 ж. Семейге келіп орналасқан. Абай 1870 ж. Семей кітапханасында Л. Толстойдың «Русский Вестник» журналында басылған романын сұрап тұрғанда Михаэлис онымен сөйлесіп, екеуі сол жерде танысқан. Ал ондай кітапты оқу үшін орыстың әдеби тілін жақсы меңгерген адам болу керек екені анық. Бұл жылдары Абай қыс көзінде үш-төрт ай бойы Семейде жатып, кітапханадан әр түрлі кітаптар алып оқып жүреді. Сонда Михаэлиспен жиі көздесіп, кеңесетін болған. Жасынан Н. Г. Чернышевскийдің революциялық идеяларына кеңіл бұрған, ғылымның әр саласынан хабары мол, әсіресе орыстың қоғамдық ой-пікірлерінен терең мағлұматы бар осы бір айрықша білімдар адаммен жақсы таныс, жақын болуы Абайдың орыс әдебиеті, сыны, тарихы ғана емес, жалпы қоғамдық ғылымдар бойынша да көптеген құнды кітаптар оқуына ықпалы аз болмаса керек. Сонымен қатар бұлардың қарым-қатынасы Михаэлиске де пайдалы болғаны сөзсіз.

Жергілікті халық - қазақтың өмірін, тұрмыс-жағдайын жете білу оған да аса қажет еді. Михаэлис кейінірек Семейде құрылған Статистикалық Комитеттің хатшысы қызметін атқарып, қазақ даласының шаруашылық, географ. жағдайын зерттеуде елеулі еңбек еткенін ескерсек, оның Абайдан көп нәрсе естіп-білгені, үйренгені анық. Абай Михаэлиспен достасып, аралас-құралас болып жүріп, Н. И. Долгополов, С.С. Гросс сияқты Семейге айдалып келген бірнеше адамдармен де жақын танысады.

Дереккөз: Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9

1-тапсырма:

Сұрақ: Абай неше жасында Семейдегі «Приходская школаға» түсіп оқыды?

Жауап:

2-тапсырма:

Суретте кімдер тұр? Қай заманның, қай елдің адамдары? Киім киістерінде өзгешеліктер бар ма? Олардың өзара байланысын атап айтып беріңіз.

3-тапсырма: Бұл Абайдың Пушкиннен аударған өлеңі. Тақырыбын атаңыз.

(А. С. Пушкиннен)
Құп білемін, сізге жақпас
Ескі жара білтелеу.
Ақ жүрегің енді ұнатпас,
Мезгілі жоқ қай медеу?

Ықтиярсыз мұңды сезім
Кетті ыршып жолыңа.
Мазағыңа бердім өзім,
Өз басымды қолыңа.

Абайдың оқу, білім, ғылым турасындағы туындыларының тақырыбы мен идеясы. «Сегізінші» қарасөзі».

Осы ақылды кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды? Біреу - болыс, біреу - би. Олардың ақыл үйренейін, насихат тыңдайын деген ойы болса, ол орынға сайланып та жүрмес еді. Олар өздері де үздік кісіміз, өздеріміз біреуге үлгі беріп, ақыл айтарлықпыз деп сайланды. Өздері түзеліп жеткен, енді елді түзерлігі - ақ қалған. Ол не қылып тыңдасын және тыңдайын десе де, қолы тие ме? Басында өзіндік жұмысы бар: ұлығымызға жазалы болып қаламыз ба, елдегі бұзақыларымызды бүлдіріп аламыз ба, немесе халқымызды бүлдіріп аламыз ба, яки өзіміз шығымдап, шығынымызды толтыра алмай қаламыз ба? - деген ебіне қарай біреуді жетілтейін деп, біреуді құтылтайын деген бейнетінің бәрі басында, қолы тимейді.

Байлар, олар өздері де бір күн болса да, дәулет қонып, дүниенің жарымы басында тұр. Өзінде жоқты малыменен сатып алады. Көңілдері көкте, көздері аспанда, адалдық, адамдық, ақыл, ғылым, білім - ешнәрсе малдан қымбат демейді. Мал болса, құдай тағаланы да паралап алса болады дейді. Оның діні, құдайы, халқы, жұрты, білімі, ұяты, ары, жақыны - бәрі мал. Сөзді қайтіп ұқсын, ұғайын десе де, қолы тие ме? Ол малды суармақ, тойғызбақ; саудасын жиғызбақ, күзеттірмек, бақтырмақ, ұры - бөрі, қыс, суық - сұғанақ - солардан сақтанбақ, солардан сақтарлық кісі таппақ. Оның бәрін жайғастырып, аяғын алып келіп мақтанға орналастырғанша қашан? Қолы тимейді. Енді ұры - залым, сұм - сұрқия өздері де тыңдамайды.

Онша - мұнша қой жүнді қоңыршалар күнін де көре алмай мысық жүр. Аналар анадай болып тұрғанда, білім, ғылым, ақылды не қылсын? Және де білім, ғылым кедейге керегі жоқтай - ақ: «Бізді не қыласың, ана сөзді ұғарлықтарға айт!» дейді. Оның өзгеменен ісі жоқ, ана алдындағы үшеуіндей болған жанның ойында ешбір қайғысы, мұңы болмаса керек!

Тапсырма. Сөйлемдерді мәтін бойынша аяқта:

Олардың ақыл үйренейін, насихат тыңдайын

Көңілдері көкте, көздері аспанда, адалдық, адамдық, ақыл, ғылым, білім

2-тапсырма: Мәтіндегі троптарды: метафора, кейіптеу, метонимия, гипербола, литота, аллегория, антитеза, градация, арнау және т.б анықта.

Байлар, олар өздері де бір күн болса да, дәулет қонып, дүниенің жарымы басында тұр. Өзінде жоқты малыменен сатып алады. Көңілдері көкте, көздері аспанда, адалдық, адамдық, ақыл, ғылым, білім - ешнәрсе малдан қымбат демейді. Мал болса, құдай тағаланы да паралап алса болады дейді. Оның діні, құдайы, халқы, жұрты, білімі, ұяты, ары, жақыны - бәрі мал. Сөзді қайтіп ұқсын, ұғайын десе де, қолы тие ме? Ол малды суармақ, тойғызбақ; саудасын жиғызбақ, күзеттірмек, бақтырмақ, ұры - бөрі, қыс, суық - сұғанақ - солардан сақтанбақ, солардан сақтарлық кісі таппақ.

Троптың түрлері	Мысалдар

3-тапсырма: Бұл картинада Абайдың туған күні әлде қайтқан жылы қате жазылған, анықтап көрсетіңіз?

Ұлы ақынның «Oн жетiншi» қapacөзi».

1-тапсырма:

Қайрат не деді:

Ақыл не деді:

Жүрек не деді:

Өз ойың қандай?

2-тапсырма: Сауалнамаға жауап беру тәсілі

Ұлы ақынның өлеңдерін ата, ұяшыққа жаз.

Ағартушы ретіндегі еңбектерін ата.

Дана деген сөзді қалай түсінесің?

Композитор ретінде қандай әндерін білесің?

Аудармашы болып, қандай еңбектер жасады?

Жазушы Абай дегенде көз алдыңа нелер келеді?

Философ десек, ол қандай кітаптар оқыған?

Классикалық туындылары дегені қай шығармалары?

3-тапсырма:

Абайдың 175 жылдығы қай жылы тойланды? Кітапшаның екінші бетіне жаз.

Aбaй қapa cөздеpiндегi тәлiм-тәpбие мәcелеci. «Екiншi» қapacөзi»

Мен бала күнімде естуші едім, біздің қазақ сартты көрсе, күлуші еді «енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, Арқадан үй төбесіне саламын деп, қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде «әке - үке» десіп, шығып кетсе, қызын боқтасқан, «сарт - сұрт деген осы» деп. Ноғайды көрсе, оны да боқтап күлуші еді: «түйеден қорыққан ноғай, атқа мінсе - шаршап, жаяу жүрсе - демін алады, ноғай дегенше, ноқай десеңші, түкке ыңғайы келмейді, солдат ноғай, қашқын ноғай, башалшік ноғай» деп. Орысқа да күлуші еді: «ауылды көрсе шапқан, жаман сасыр бас орыс» деп. Орыс ойына келгенін қылады деген... не айтса соған нанады, «ұзын құлақты тауып бер депті» деп.

Сонда мен ойлаушы едім: ей, құдай - ай, бізден басқа халықтың бәрі антұрған, жаман келеді екен, ең тәуір халық біз екенбіз деп, әлгі айтылмыш сөздерді бір үлкен қызық көріп, қуанып күлуші едім. Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, шығармаған жемісі жоқ, саудагерінің жүрмеген жері жоқ, қылмаған шеберлігі жоқ. Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһары жауласпайды! Орысқа қарамай тұрғанда қазақтың өлісінің ахиреттігін, тірісінің киімін сол жеткізіп тұрды. Әке балаға қимайтұғын малыңды кірелеп сол айдап кетіп тұрды ғой. Орысқа қараған соң да, орыстың өнерлерін бізден олар көп үйреніп кетті. Үлкен байлар да, үлкен молдалар да, ептілік, қырмызылық, сыпайылық - бәрі соларда. Ноғайға қарасам, солдаттыққа да шыдайды, кедейлікке де шыдайды, қазаға да шыдайды, молда, медресе сақтап, дін күтуге де шыдайды. Еңбек қылып, мал табудың да жөнін солар біледі, салтанат, әсем де соларда. Оның малдыларына, құзғын тамағымыз үшін, біріміз жалшы, біріміз қош алушымыз. Біздің ең байымызды: «сәнің шақшы аяғың білән пышыратырға қойған идән түгіл, шық, сасық казақ», - деп үйінен қуып шығарады. Оның бәрі - бірін - бірі қуып қор болмай, шаруа қуып, өнер тауып, мал тауып, зор болғандық әсері. Орысқа айтар сөз де жоқ, біз құлы, күңі құрлы да жоқпыз. Бағанағы мақтан, бағанағы қуанған, күлген сөздеріміз қайда?

1-тапсырма. Абай не үшін қайғырды? Қандай мәселені уайымдады?

2-тапсырма:

1.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

6.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тапсырма.

Абай атамыздың өміріне байланысты сұрақ –жауапқа кезек берейік.

Абай Құнанбайұлы кім?

Абайдың неше есімі бар?

Абайдың кандай өлеңдерін білесіңдер ?

Қанша қара сөзі бар?

Абай қайда оқыды ?

Абай қанша тілді үйренді ?

Қанша күйі бар?

Қанша поэмасы бар?

Ұлы ақынның «Oныншы қapacөзi»

Біреулер құдайдан бала тілейді. Ол баланы не қылады? Өлсем орнымды бассын дейді, артымнан құран оқысын дейді, қартайған күнімде асырасын дейді. Осыдан басқасы бар ма?

Балам орнымды бассын демек не сөз? Өзіңнен қалған дүние иесіз қалар дейсің бе? Қалған дүниенің қамын сен жемек пе едің? Өліп бара жатқанда өзгеден қызғанып айтқаның ба? Өзгеге қимайтұғын сенің не қылған артықша орның бар еді? Баланың жақсысы - қызық, жаманы - күйік, не түрлі боларын біліп сұрадың? Дүниеде өзіңнің көрген қорлығың аз болды ма? Өзіңнің қылған иттігің аз болды ма? Енді бір бала туғызып, оны да ит қылуға, оған да қорлық көрсетуге мұнша неге құмар болдың?

Артымнан балам құран оқысын десең, тірлікте өзіңнің жақсылық қылған кісің көп болса, кім құран оқымайды? Егер жаманшылықты көп қылған болсаң, балаңның оқыған құраны сені неге жеткізеді? Тірлікте өзіңе-өзің қылмаған істі, өлген соң саған балаң кәсіп қылып бере ала ма? Ахирет үшін бала тілегенің - балам жасында өлсін дегенің. Егерде ержетсін десең, өзі ержетіп, ата-анасын тұзақтан құтқарарлық бала қазақтан туа ма екен? Ондай баланы сендей әке, сенің еліңдей ел асырап өсірмек пе екен?

Қартайғанда асырасын десең, о да - бір бос сөз. Әуелі - өзің қаруың қайтарлық қартаюға жетемісің, жоқ па? Екінші - балаң мейірімді болып, асырарлық болып туа ма, жоқ па? Үшінші - малың болса, кім асырамайды? Малың жоқ болса, қай асырау толымды болады? Баланың мал табарлық болары, мал шашарлық болары - ол да екі талай. Хош, құдай тағала бала берді, оны өзің жақсы асырай білесің бе? Білмейсің. Әуелі өз күнәңді өзің көтергеніңмен тұрмай, балаңның күнәсіне тағы да ортақ боласың. Әуелі балаңды өзің алдайсың: «Әне, оны берем, міне, мұны берем» деп. Басында балаңды алдағаныңа бір мәз боласың. Соңыра балаң алдамшы болса, кімнен көресің? «Боқта!» деп, біреуді боқтатып, «кәпір - қияңқы, осыған тимеңдерші!» деп, оны мазаттандырып, әбден тентектікке үйретіп қойып, сабаққа бергенде, молданың ең арзанын іздеп, хат таныса болады деп, қу, сұм бол деп, «пәленшенің баласы сені сыртыңнан сатып кетеді» деп, тірі жанға сендірмей жат мінез қылып, осы ма берген тәлімің? Осы баладан қайыр күтесің бе?

Және мал тілейсіңдер, неге керек қылайын деп тілейсіңдер? Әуелі, құдайдан тілеймісің? Тілейсің. Құдай берді, бергенін алмайсың. Құдай тағала саған еңбек қылып мал табарлық қуат берді. Ол қуатты адал кәсіп қыларлық орынға жұмсаймысың? Жұмсамайсың. Ол қуатты орнын тауып сарып қыларды білерлік ғылым берді, оны оқымайсың. Ол ғылымды оқыса, ұғарлық ақыл берді, қайда жібергеніңді кім біледі?.. Ерінбей еңбек қылса, түңілмей іздесе, орнын тауып істесе, кім бай болмайды? Оның саған керегі жоқ. Сенікі - біреуден қорқытып алсаң, біреуден жалынып алсаң, біреуден алдап алсаң болғаны, іздегенің - сол.

Бұл - құдайдан тілеген емес. Бұл - абыройын, арын сатып, адам жаулағандық, тіленшілік. Хош, сүйтіп жүріп-ақ мал таптың, байыдың. Сол малды сарып қылып, ғылым табу керек. Өзің таба алмасаң, балаң тапсын. Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған намаз, тұтқан ораза, қылған хаж, ешбір ғибадат орнына бармайды. Ешбір қазақ көрмедім, малды иттікпен тапса да, адамшылықпен жұмсаған. Бәрі де иттікпен табады, иттікпен айрылады. Бейнет, күйігі, ызасы - сол үшеуінен басқа ешнәрсе бойында қалмайды. Барында баймын деп мақтанады. Жоғында «маған да баяғыда мал бітіп еді» деп мақтанады. Кедей болған соң, тағы қайыршылыққа түседі.

1-тапсырма.

Суретке қарап, балалар жайлы әңгіме құраңыз. Мәтіннің тақырыбын қойыңыз.

2-тапсырма.

Абайдың «Оныншы қара сөзін» оқу арқылы кестені толтырыңыз.

Жақсы бала қандай болады?	Тәрбиесі нашар бала қандай болады?

3-тапсырма.

Сұрақтардың үстіне өз бетіңізше ойланып, жауап жазыңыз.

-------------------------------------------------------------
Абай жастарды оқу, ғылымға неге шақырады?

-------------------------------------------------------------
Абай насихатының құндылығы неде?

--------------------------------------------------------------------------
ХХІ ғасырда Абай қарасөздерінің маңыздылығы қандай?

Aбaй қapacөзiндегi өмipмәнi тypaлы филocoфиялық тaным. «Oтызыншы» қapacөзi»

Қырқын мінсе қыр артылмайтұғын осы бір «қырт мақтан» деген бір мақтан бар, сол неге керек, неге жарайды? Ол ар, есті білмейді, намысты білмейді, кең толғау, үлкен ой жоқ, не балуандығы жоқ, не батырлығы жоқ, не адамдығы жоқ, не ақылдылығы, арлылығы жоқ. Мойынын бұрып қойып: «Өй, тәңірі-ай, қойшы әрі, кімнен кім артық дейсің, кімнің басы кімнің қанжығасында жүр, ол менің қазаныма ас салып беріп жүр ме, мен онан сауын сауып отырмын ба?» - деп бұлғақтап, немесе: «аяғаным жаным ба? Өй, енесін ұрайын, өліп кетпей неге керек? Азар болса атылып, я осы үшін айдалып кетсем де көнгенім-ақ! Әйтеуір бір өлім бар ма?» - деп қалшылдайтұғын кісі көп қой.

Өздерің көріп жүрсіңдер, осы айтқан сөз бойына лайық қазақ көрдіңдер ме? Өлімге шыдайтұғын қазақ көргенім жоқ, өлімге шыдамаймын деген де қазақ көргенім жоқ, кеңірдегін ғана көрсетеді-ау: «қиылып қана қалайын» деп. Егер осы сөз бойына лайық кісі көрінсе, ақылы жоқ болса да, қайратыменен-ақ кісі айдындыратұғын адам болғаны ғой! Егер шын айғайды көргенде, кірер жерін таба алмайтұғын дарақы, жұртты осы сөзімен айдындырамын, «мына кәпірден кісі шошитұғын екен» дегізіп айдындырайын деп айтып отырған құр домбытпасы болып, босқа қоқиып отырса, соны не дейміз? Ай, құдай-ай! Жанға мырзалық қылатұғын, ердің жадағайда-ақ сертке тұрғыштығы, малға мырзалығы, дүниені бір тиын есеп көрмейтұғын жомарттығы - әртүрлі белгісі бойынша тұрмас па еді? «Ұялмас бетке талмас жақ береді» деп, көп былжыраған арсыз, ұятсыздың бірі дағы.

1-тапсырма.

Абайдың қара сөзіндегі батырлық, балуандық, адамдық, адалдық деген сөзді қалай түсінесің?

«Аңдамай сөйлеген, ауырмай өледі» деген мақалды Абайдың осы қара сөзінің қай бөліміне сәйкес келеді деп ойлайсың?

2-тапсырма.

Портреттің авторы кім?

Ақын қандай ойда тұр деп ойлайсыз?

«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деген ақынның өлең жолдарына орай мәтін жазыңыз.

3-тапсырма.

«Қазақ жазушыларынан, әрине, Абайды сүйемін. Менің бала күнімнен ішкен асым, алған нәрімнің барлығы да – Абайдан. Таза әдебиет сарынына бой ұрғанда, маған «Абай» деген сөз «қазақ» деген сөзбен теңбе-тең түсетіндей кездері бар секілді»

М.Әуезов.

1. Мұхтар Әуезов Абай туралы қандай роман-эпопея жазды?

2. Ол неше тілге аударылды?

«Өзіңнен өзің есеп ал», Он бесінші қарасөзіндегі адамның өзін-өзі тәрбиелеу мәселесі».

Ақылды кісі мен ақылсыз кісінің, менің білуімше мен бір белгілі парқын көрдім.

Әуелі - пенде адам болып жаратылған соң, дүниеде қызық көрмей жүре алмайды. Сол қызықты нәрсесін іздеген кезі өмірінің ең қызықты уақыты болып ойында қалады. Сонда есті адам, орынды іске қызығып, құмарланып іздейді екен дағы, күнінде айтса құлақ, ойланса көңіл сүйсінгендей болады екен. Оған бұл өткен өмірдің өкініші де жоқ болады екен.

Есер кісі орнын таппай, не болса сол бір баянсыз, бағасыз нәрсеге қызығып, құмар болып, өмірінің қызықты, қымбатты шағын итқорлықпен өткізіп алады екен дағы, күнінде өкінгені пайда болмай-ды екен. Жастықта бұл қызықтан соң және бір қызық тауып алатын кісімсіп, жастығы тозбастай, буыны босамастай көріп жүріп, бірер қызықты қуғанда-ақ мойны қатып, буыны құрып, екінші талапқа қайрат қылуға жарамай қалады екен.

Үшінші - әрбір нәрсеге қызықпақтық. Ол өзі бойға құмарлық пайда қылатын нәрсе екен. Әрбір құмарлық өзіне бір дерт болады екен, әртүрлі құмар болған нәрсеге жеткенде, яки әне-міне, жетер-жетпес болып жүргенде, бір түрлі мастық пайда болады екен.

Әрбір мастық бойдан оғатты көп шығарып, ақылдың көзін байлап, төңіректегі қараушылардың көзін ашып, «ананы-мынаны» дегізіп, бойды сынататұғын нәрсе екен. Сол уақытта есті кісілер үлкен есі шықпай, ақылды қолдан жібермей, бойын сынатпай жүріп ізденеді екен. Есер кісілер ер-тоқымын тастап, бөркі түсіп қалып, етегі атының куман жауып кетіп, екі көзі аспанда, жынды кісіше шаба беруді біледі екен, соны көрдім.

Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен өткізіппісің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де білмей қалыппысың.

1-тапсырма.

Абайдың осы бір қара сөзінен не түсіндіңіз?

2-тапсырма. Ой қозғау. Оқушыларға ББҮ кестесін толтырту.

 

Білемін	Білгім келеді	Үйрендім

3-тапсырма.

Шығармашылық жұмыс. Өзің қалаған тақырыпта Абайша қара сөз жазып көр.

Ұсынылатын тақырыптар.

* Қызықпақтық

*Өзіңнен өзің есеп ал!

«Осы мен өзім – қазақпын» Абайдың қара сөздері, тоғызыншы қара сөз жайлы толық түрде мәлімет беру.

Осы мен өзім - қазақпын. Қазақты жақсы көрем бе, жек көрем бе? Егер жақсы көрсем, қылықтарын қостасам керек еді. Уә әрнешік бойларынан адам жақсы көрерлік, көңілге тиянақ қыларлық бір нәрсе тапсам керек еді. Соны не үміт үзбестікке, не онысы болмаса, мұнысы бар ғой деп, көңілге қуат қылуға жаратсам керек еді, ондайым жоқ. Егер жек көрсем, сөйлеспесем, мәжілістес, сырлас, кеңестес болмасам керек еді, тобына бармай, «не қылды, не болды?» демей жату керек еді, ол мүмкін болмаса, бұлардың ортасынан көшіп кету керек еді. Бұларды жөндеймін деуге, жөнделер, үйренер деген үмітім де жоқ. Бұлардың бірі де жоқ. Бұл қалай? Бұл айтқанның бірін тұтпай болмас еді.

Мен өзім тірі болсам да, анық тірі де емеспін. Әншейін осылардың ызасынан ба, өзіме - өзім ыза болғанымнан ба, яки бөтен бір себептен бе? - еш білмеймін. Сыртым сау болса да, ішім өліп қалыпты. Ашулансам, ызалана алмаймын. Күлсем, қуана алмаймын, сөйлегенім өз сөзім емес, күлгенім өз күлкім емес, бәрі де әлдекімдікі. Қайратты күнімде қазақты қиып бөтен жаққа кетпек түгіл, өзін жақсы көріп, үміт етіп жүріппін. Қашан әбден біліп, үмітімді үзген кезде, өзге жаққа барып, жатты өз қылып, үйір боларлық қайрат, жалын сөніп те қалған екен. Сол себептен бір жүрген қуыс кеудемін. Тегінде ойлаймын: бұ да жақсы, өлер кезде «әттегене - ай, сондай - сондай қызықтарым қалды - ау!» деп қайғылы болмай, алдыңғы тілеу болмаса, артқа алаң болмай өлуге.

1-тапсырма.

Фотосуреттер ашық дереккөздерден алынған.

«Мен қазақ халқының ұлттық киімін құрметтеймін» тақырыбында эссе жазыңыз.

2-тапсырма.

Тақтамен жұмыс.Қара сөз. Сөзді сөз құрамына, лексика-грамматикалық мағынасына сатылай кешенді талдау жаса.

Қарасөз

 1. Бұл сөз екі құрамнан тұрады. Қара + сөз

2. Тұлғасына қарай – туынды. Себебі екі сөздің

тіркесуі арқылы жасалған туынды сөз.

3. Құрылысына қарай – күрделі, тіркесті сөз.

4. Сөзде 1 лексикалық, 1 грамматикалық мағына

бар.

5. Лексикалық мағынасы – көркем әдебиет

жанрына берілген атау.

6. Грамматикалық мағынасы – зат есім.

7. Қара сөз – не? деген сұраққа жауап береді.

3-тапсырма.

Мағынаны тану сатысы.Балалар,бүгін біз Абай Құнанбаевтың тоғызыншы қара сөзі мен отыз бірінші қара сөзімен танысамыз.

Тақтадан тоғызыншы қара сөзін тыңдатып,талдау жасау.

Кестені толтыру.

Мақал-мәтелдер	Абайдың сыны	Оқушы пікірі

Ұлы ақынның «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» өлеңін талдау

Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың,
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың.

Бет бергенде шырайың сондай жақсы,
Қайдан ғана бұзылды сортша сыртың?
Ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді,
Аузымен орақ орған өңкей қыртың.

Өзімдікі дей алмай өз малыңды,
Күндіз күлкің бұзылды, түнде – ұйқың.
Көрсеқызар келеді байлауы жоқ,
Бір күн тыртың етеді, бір күн – бұртың.

Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки бұзған жоқ па елдің сиқын?
Өздеріңді түзелер дей алмаймын,
Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ырқың.

Ағайын жоқ нәрседен етер бұртың,
Оның да алған жоқ па құдай құлқын?
Бірлік жоқ, береке жоқ, шын пейіл жоқ,
Сапырылды байлығың, баққан жылқың.

Баста ми, қолда малға талас қылған,
Күш сынасқан күндестік бұзды-ау шырқын.
Оңалмай бойда жүрсе осы қыртың,
Әр жерде-ақ жазылмай ма, жаным, тырқың?

Қай жеріңнен көңілге қуат қылдық,
Қыр артылмас болған соң, мінсе қырқың?
Тиянақсыз, байлаусыз байғұс қылпың,
Не түсер құр күлкіден жыртың-жыртың.
Ұғындырар кісіге кез келгенде,
Пыш-пыш демей қала ма ол да астыртын?

1-тапсырма. Суретке қарап әңгіме құраңыз.

Фотосурет ашық дереккөзден алынған.

2-тапсырма.

Кестедегі пікірлермен келісесіз бе, өз ойыңызды айтыңыз.

3-тапсырма.

Жазбаша жұмыс.Өлең бойынша сұрақ.

Өлеңде не туралы айтылған?

«Жақсылық ұзақ тұрмайды» өлеңі»

Жақсылық ұзақ тұрмайды,
Жамандық әр кез тозбайды.
Үміттің аты елеріп,
Қос тізгінді созбайды.
Қанша тепкі салсаң да,
Уайымнан озбайды.
Бір қайғыны ойласаң,
Жүз қайғыны қозғайды.
Жер қорығыш желгек шал
Желіп жүріп боздайды.
Құрсаған бұлт ашылмай,
Аспанның жүзі көгермес.
Үрпейген жүрек басылмай,
Талапты көңіл елермес.
Шырайды қайғы жасырмай,
Күлкінің ерні кезермес.
Шыдасаң есті қашырмай,
Құлдатып, қор қып жібермес.
Кез келсе қайғы қат-қабат,
Қаңғыртпай қоймас адамды.
Қасиетсіз туған — о да жат,
Күңкілдеп берер сазаңды.
Бәрінен де сол қымбат,
Қайтерсің өңкей наданды.
Сыпыра батыр сұм құрбәт
Мақтанмен алды мазамды.

1-тапсырма. Абайдың нақыл сөздерін жалғастырыңыз.

2-тапсырма. Абай ата сияқты қара сөзбен ойыңды жеткізуге тырыс.

Абайдың қара сөздері өзінің көзі көрген, көңілге түйген өмір сабақтары туралы ойлары. Абай өз қарасөздерін кеңес әңгіме, философиялық ой, ақыл-нақыл, өсиет сөздер түрінде жазған. Қара сөздерінің жанрлық, стильдік ерекшеліктері ғалымдардың зерттеуінше былайша топтастырылады. Қарасөз дегеніміз – ғылым туралы, философия туралы, дін туралы қарасөзбен жазылған еңбек. Абайдың 1890-1898 жылдар арасында жазылған 45 қарасөзі бар. 46-шы қарасөзі аяқталмаған.
Қарасөз – арабтың «ғақлия»деген сөзімен мәндес. Ғақлия көркем сөз, дана сөз, асыл сөз деген мағынаны білдіреді. Абайдың қарасөздері гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары, дін туралы пікірімен бірігіп, тұтас қазақ халқының философиялық консепциясын құрайды, көркемдік сыры мен философиялық сананы ұштастырған. Абайдың қарасөздері мен өлеңдері адамзат баласына ортақ сөз. Қарасөз алғаш Семей қаласында 1948 жылы «Абай» журналында жарық көрген. Қарасөздер орыс, қытай, француз т.б. көптеген әлем тіліне аударылған.

3-тапсырма.

Өлеңде кездесетін негізгі тірек сөздерді келтіріп, шығарма жазу:

қалың елім, жұртым, бірлік, ағайын.

«Бөтен елде бар болса» өлеңі.

Бөтен елде бар болса
Ежеттесің, сыйласың,
Сыбырлас, сырлас көп болған,
Көптен тату қимасың.
Басыңа жұмыс түскен күн
Татулықты бұрынғы
Не қылып ол ойласын?
Ашып берер жауыңа
Өзі көрген қоймасын.
Желіккен жауың кез болса,
Араздығы сөз болса,
«Бәрекелді батыр» деп,
«Мықты боп бара жатыр» деп,
Мақтап-мақтап қоздырар.
Ескі досын көргенде,
Есебі жоқ ант ішіп,
Аруақ, құдай айтысып,
«Сыр алғалы айттым» деп,
«Жауыңды алдап қайттым» деп,
Құдайдан қорықпай, антұрған
Иман жүзін тоздырар.
Келіп-кетіп кеп жүріп,
Мен досыңмын деп жүріп,
Дұспандығын оздырар.
Алдайды деп жауыңа,
Ел тарттырмай баурыңа,
Көрінгенді азғырар.
Кеселді болып бітеді
Жақсыға біткен жақындар.

1-тапсырма.

«Бөтен елде бар болса...» - Абайдың 1886 ж. жазылған өлеңі. Көлемі 168 жол. Тобықтының Мамай атасынан шыққан Жамантайұлы Көжекбай деген кісіге арналған. Бір кезде ақынмен дос-жаран болып, кейінгі кейбір мінездері ұнамағандықтан, Абай соған бағыштай сын өлеңдер жазған. Бұдан бұрынырақ шығарылған эпиграмма түріндегі бір ауыз өлеңі «Жамантайдың баласы Көжек деген» деп басталады. Бұл өлеңнің негізгі мазмұны - Абай заманындағы қазақ қауымында етек алған атқамінерлер арасындағы бас араздық, бақастық, солармен іштей астасып жататын ағайын арасындағы кикілжің, дүрдараздық көріністерін сынау.

Өлеңінің толық нұсқасымен танысыңыз

Өлеңде қандай жақсы, жаман қасиеттер кездеседі?

2-тапсырма. FILA кестесін толтырыңыз.

F (деректер)	I (идея)	L (туындаған сұрақтар, мәселе )	A (жоспарлы әрекет)

3-тапсырма. Шығарманы тіліне талдау.

Поэзияның тілі	Мысалдары:
Метафора
Инверсия
Аллитерация
Қайталаулар

«Ішім өлген, сыртым сау» өлеңі.

Ішім өлген, сыртым сау, 
Көрінгенге деймін-ау.
Бүгінгі дос — ертең жау,
Мен не қылдым, япырмау?! 

Өз үйінде өзендей 
Күркірейді, айтса дау.
Кісі алдында кірбендеп, 
Шабан, шардақ және шау. 

Мұндай ма едің ана күн, 
Мұның қалай, батыр-ау?
Үш күн арқаң босаса,
Бола қалдың бас асау.

Жан қысылса, жайтаңдап, 
Жанды еріткен жайдары-ау. 
Жан жай тапса, сен неге 
Жат мінезсің жабырқау? 

Ұрлық пенен қулыққа 
Байлағанда, кестің бау. 
Берермеңде бесеусің, 
Аларманда және алтау.

Топ болғанда көресің 
Түрлі дауды жүз тарау. 
Аяғында сендейлер 
Көрмей жүр ме ханталау?

1-тапсырма. «Сұрақ-жауап» әдісі бойынша жауап беріңіз.

1.Бүгін сіз үшін Абадың осы өлеңі маңызды болды ма?

2. Сіз қандай сұрақтар бойынша нақты жауап алдыңыз?

3. Сіз үшін бүгін не қиын болды?

2-тапсырма. «Жақсылық пен жамандық» тақырыбында эссе жазыңыз.

3-тапсырма.

Ұрлық, дос, қулық сөздерінің синонимдерін келтіріңіз.

«Қажымас дос халықта жоқ» өлеңі.

«Қажымас дос халықта жоқ...» — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. Туындыда ақын биік адамгершілік талабының деңгейінен адалдықты, әділдікті, қайырымдылықты, дос пейілділікті жақтайды, өзімшілдікті, опасыздықты, өсек-өтірікті, қулық- сұмдықты сынға алады. Өлеңнен ақынның өз заманындағы қоғам тіршілігіне араласа жүріп, көңіліне қаяу түсірген келеңсіз жәйттерден түңіле мұңайған көңіл күйі сезіледі. Өлең 7 буынды, шалыс ұйқаспен өрнектелген. Ойлы, орамды тілмен орайын келтіріп айтқан ұтқыр да ұшқыр жыр жолдары мақал-мәтел, нақыл сөз іспетті көңілге қонымды. Туындының түпнұсқасы 1905 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбасында бар:

 «Бұйда тақ та мұрныңа,
Бер деседі қолыма.
Жарасар ма өзіңе
Иттің ерсең соңына», - деген 3-шумақ пен:

 «Жақсы досың бар болып,
Жанды аяған жарамас.
Оңбаған дос жар болып,
Ұятыңа қарамас»,

- деген соңғы шумақ барлық басылымдарға енгізілмеген. Сондай-ақ жинақтарға 6-шумақтың алғашқы жолы 1909 жылғы басылым негізінде: «Сыйласарлық тектінің» болып алынған. Бұл жол Мүрсейіт қолжазбаларында «Сақтасарлық жақсының» делініп жазылған. Өлең қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр тілдеріне аударылған.[1]

1-тапсырма. Ақын осы өлең жолдарында неге өкінген?

Қажымас дос халықта жоқ,
Айнымас серт қайда бар?
Алда көрген артта жоқ,
Мысқыл, өсек, айла бар.

Жақсылығың күнде ұмыт,
Бір жаңылсаң, болды кек.
Пайдасынан бой суыт,
Өзі тимей жүрсе тек.

2-тапсырма. Суретке қарап, екі-үш сөйлеммен мәтін жазыңыз.

3-тапсырма. Өлеңнің толық нұсқасымен танысыңыз. Өз ойыңызды ауызша жеткізіңіз.

«Болыс болдым, мінеки» өлеңі»

Болыс болдым мінеки,
Бар малымды шығындап.
Түйеде қом, атта жал
Қалмады елге тығындап.
Сөйтсе-дағы елімді
Ұстай алмадым мығымдап.
Күштілерім сөз айтса,
Бас изеймін шыбындап.
Әлсіздің сөзін салғыртсып,
Шала ұғамын қырындап.
Сыяз бар десе жүрегім
Орнықпайды суылдап.
Сыртқыларға сыр бермей,
Құр күлемін жымыңдап.
Жай жүргенде бір күні,
Атшабар келді лепілдеп:
«Ояз шықты, сыяз бар»,
«Ылау» деп, «үй» деп дікілдеп.
Сасып қалдым, күн тығыз,
Жүрек кетті дүпілдеп.
Тыңтуяқ күнім сүйтсе де,
Қарбаңдадым өкімдеп.

1-тапсырма. Өлеңнің толық нұсқасымен танысып, сұрақтарға жауап беріңіз.

Бұл өлең қазіргі замандағы оқиғалармен сәйкес келеді деп ойлайсыз ба?

Абай не себептен осындай сатиралық өлең шығарған.

2-тапсырма. Мына жолдардағы архаизм, тарихи сөздерді анықтаңыз.

Старшын, биді жиғыздым:
«Береке қыл» деп, «бекін» деп,
«Ат жарамды, үй жақсы
Болсын, бәрің күтін» деп.
Қайраттанып халқыма
Сөз айтып жүрмін күпілдеп:
«Құдай қосса, жұртымның
Ақтармын осы жол сүтін» деп,

Қайраттысып, қамқорсып,
Сайманымды бүтіндеп...

3-тапсырма. Суретте Абайдың қасында кімдер тұр?

Фотосурет ашық дереккөздерден алынған.

«Осы үш сүю болады имани гүл» өлеңі.

Алланың өзі де рас, сөзі де рас,

Рас сөз ешуақытта жалған болмас.

Көп кітап келді Алладан, оның төрті

Алланы танытуға сөз айырмас.

Аманту оқымаған кісі бар ма?

Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма?

Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер,

Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.

Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді,

Оларға кез-кезімен нәби келді.

Қағида шариғаты өзгерсе де,

Тағриф алла еш жерде өзгермеді.

Күллі махлұқ өзгерер, Алла өзгермес,

Әһлі кітап бұл сөзді бекер демес.

Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен

Бос сөзбенен қастаспай, түзу келмес.

Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй ол алланы жаннан тәтті.

Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,

Және хақ жолы осы деп әділетті.

Осы үш сүю болады имани гүл,

Иманның асылы үш деп сен тәхқиқ біл.

1-тапсырма. Тірек сөздер (дәптерге түсініктеме беріп, жазғызу жұмысы)

Аманту, билләһи (арабша) — Аллаға сендім, барлығына бірлігіне (жалғыздығына нандым)
Уақтубиһи (арабша)- және кітаптарына сендім.
Нәби (арабша)- пайғамбар

Имани гул (арапша)- кәміл, иман
Қағида, қағидә (арабша)- негізгі шарт ереже мағынасында
Тағриф (арабша)- түсіну, білу, анықтау
Әһли кітап (арабша)- қасиетті кітаптың ішінде аталған адамдар (мұсылмандар, еврейлер, християндар т.б.
Тахқиқ (арабша)- анық, айқын, орындау, іске асыру
Тағат (арабша)- Аллаға ғибадат қылу, бойысыну.
Тасдиқ (арабша)- шындық, сенім
Ғибадат (арабша)- табыну, құлдық ету.
Хуснизән (парысша)- жақсы ниет, көркем ой, жақсы пікір
Мүмин (арабша)- ислам дінін жақтаушы, мұсылман
Тәуил (арабша)- анық мағынасына жете білу.
Мүнафиқ (арабша)- екі жүзді, іші кәпір, сырты мұсылман

2-тапсырма.

Эссе «Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер» 200 сөз.

3-тапсырма.

Абай өлеңінің толық нұсқасы арқыл, Алланы анық танытатын, бөліп айтып отырған  төрт кітабына түсінік беру.

Мұса пайғамбарға келген кітап — Тәурат (Талмуд)

Иса пайғамбарға келген —Інжил (Евангелия),

Дәуіт пайғамбарға келген — Зәбур (Псалма)

Мұхаммед пайғамбарға келген кітап —  Құран.

«Көзiмнiң қapacы», «Aйттым cәлем, Қaлaмқac» әндеpi.

Айттым сәлем, Қаламқас,
Саған құрбан мал мен бас.
Сағынғаннан сені ойлап,
Келер көзге ыстық жас.

Сенен артық жан тумас,
Туса туар артылмас.
Бір өзіңнен басқаға,
Ынтықтығым айтылмас.

Асыл адам айнымас,
Бір бетінен қайырылмас.
Көрмесем де, көрсем де,
Көңілім сенен айырылмас.

1-тапсырма. «Көзімнің қарасы» өлеңіндегі идеялық мазмұны мен ұлттық құндылықтардың маңыздылығын талдаңыз.

Көзімнің қарасы,
Көңілімнің санасы.
Бітпейді іштегі,
Ғашықтық жарасы.

Қазақтың данасы,
Жасы үлкен ағасы.
"Бар" демес сендей бір,
Адамның баласы.

Жылайын, жырлайын,
Ағызып көз майын.
Айтуға келгенде,
Қалқама сөз дайын.

Жүректен козғайын,
Әдептен озбайын.
Өзі де білмей ме,
Көп сөйлеп созбайын.

2-тапсырма. Суретке қарап, ақын Абай сияқты төрт жол өлең құрастырыңыз.

Фотосурет ашық дереккөздерден алынды.

3-тапсырма. Екі оқушы Абай өлеңдерінің мән-мағынасы, маңыздылығы жайлы жазбаша диалог құрайды.

Диалог үшін қажетті сөз тіркестер: Менің ойымша; пікіріме мынадай дәлелдер келтіремін; оның мынадай себептері бар; себебін былай түсіндіремін;

Абайдың «Отыз бірінші қарасөзі».

Естігенде бір нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі - көкірегі байлаулы берік болмақ керек; екінші — сол нәрсені көргенде я естігенде ғибрәтләну керек , көңілденіп , тұшынып ,ынтамен ұғу керек; үшінші — сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып,ойланып , көңілге бекіту керек;төртінші ой кеселдерінен қашық болу керек.Егер кез болып қалса,салынбау керек.Ой кеселдері: уайымшы салғырттық, ойыншы-күлкішілдік, я қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық пайда болу . Бұл төрт нәрсе - күллі ақыл мен ғылымды тоздыратұғын нәрселер.

1-тапсырма. Дәптерге сызып, орындалады. Оқушы ойын ауызша жеткізеді.

2-тапсырма. Не себептен осы қара сөзі Абайдың ең қысқа әрі нұсқа жазылған қара сөзі деп ойлайсыз? Осы сөзін жалғастырып, жаза аласыз ба?

3-тапсырма. Сұрақтарға жауап беріп, кестені толтырыңыз.

- Абайдың қара сөзі қандай ойларын білдіреді?

- Абайдың әр қара сөзі қалың халықтың ойын білдіре ме?

- Абай бар философиясын кімге арнады?

- Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінің негізгі мақсаты-адам тәрбиесі дегенге келісесің бе?

Абайдың «Отыз бесінші қарасөзі».

Махшарға барғанда құдай тағала қажы, молда, сопы, жомарт, шейіт - соларды қатар қойып, сұрар дейді. Дүниеде ғиззат үшін, сый-құрмет алмақ үшін қажы болғанды, молда болғанды, сопы болғанды, жомарт болғанды, шейіт болғандарды бір бөлек қояр дейді. Ахиретке бола, бір ғана құдай тағаланың разылығын таппақ үшін болғандарды бір бөлек қояр дейді.

Дүние үшін болғандарға айтар дейді: «Сендер дүниеде қажеке, молдеке, сопеке, мырзеке, батыреке аталмақ үшін өнер қылып едіңдер, ол дүниең мұнда жоқ. Сендердің ол қызықты дүниең харап болған, сонымен қылған өнерлерің де бітті. Енді мұнда құрмет алмақ түгіл, сұрау беріңдер! Мал бердім, өмір бердім, не үшін сол малдарыңды, өмірлеріңді, бетіңе ахиретті ұстап, дін ниетің дүниеде тұрып, жұртты алдамақ үшін сарып қылдыңдар?» деп.

Ана шын ниетіменен орнын тауып, бір құдайдың разылығы үшін өнер қылғандарға айтар дейді: «Сендер бір ғана менің разылығымды іздеп малдарыңды, өмірлеріңді сарып қылып едіңдер, мен разы болдым. Сіздерге лайықты құрметті орным бар, дайын, кіріңдер! Һәм ол разылықтарыңнан басқа осы махшар ішінде, сендердің осы қылғаныңа өзі қылмаса да, іші еріп, ынтық болған достарың табылса, шафағат қылыңдар!» - деп айтар дейді.

1-тапсырма. Келісемін, келіспеймін деп жазыңыз. Не себептен екенін дәлелдеңіз.

- Абайдың қарасөздері ақынның өз заманындағы қазақ қауымының тұрмыс-тіршілігі десек те, ақын бізге жаңа ғасырға жол сілтейді.

2-тапсырма. Мына бөлімдер арқылы ойларыңызды жинақтап, қағазға түсіріңіз.

1.Тақырыбы – Ой.

2.Зеректік –Абайдың ғұламалығы.

3.Жанры – шағын проза

4. Идеясы – адам санасын, жан - дүниесін тәрбиелеу.

3-тапсырма.

Дүние үшін болғандарға айтар дейді: «Сендер дүниеде қажеке, молдеке, сопеке, мырзеке, батыреке аталмақ үшін өнер қылып едіңдер, ол дүниең мұнда жоқ. Сендердің ол қызықты дүниең харап болған, сонымен қылған өнерлерің де бітті. Енді мұнда құрмет алмақ түгіл, сұрау беріңдер! Мал бердім, өмір бердім, не үшін сол малдарыңды, өмірлеріңді, бетіңе ахиретті ұстап, дін ниетің дүниеде тұрып, жұртты алдамақ үшін сарып қылдыңдар?» деп.

Сұрақ: Мал бердім, өмір бердім, не үшін сол малдарыңды, өмірлеріңді, бетіңе ахиретті ұстап, дін ниетің дүниеде тұрып, жұртты алдамақ үшін сарып қылдыңдар?», - деген сөзді айтуының мәнісі неде деп ойлайсыз?

_____________________________________________________________________

____________________________________________________________________

Aбaй пoэмaлapы тypaлы жaлпы түciнiк.

Авторы: Мұхтар Әуезов.

Абайдың оригиналдық поэмасы үш шығарма: «Масғұт», «Ескендір», «Әзім». Бұл үш поэманың бәрі де ақынның қазақ өмірінен, соның ішінде бұрынғы шығармаларындай, өз ортасы, өз дәуірінің болмысынан алған шығармалары емес. Үшеуі де шығыстық дастан аңыздардан немесе ертегілік тақырыптардан алынған сюжеттерге құрылады.

Тегінде, Абай бірнеше өлендерінде поэма жазуды өзіне мақсат етпеген тәрізденетін. Сонда Әзірет Әлі айдаһарды жазғаным жоқ, сары ала қызды жырлағам жоқ деп бір кезек айтса, тағы бір уақытта ел шапқан батырды, қызықты қыздырмалап айтсам, қызығып тындар едіңдеп, оқушыны шеней түсетін. Жәй бос уақыт өткізетін қызықшыл, қысыр кеңесті құмарланып тындар едің дейтұғын.

Ондай әңгімелі өлендерден Абай өзі ойлаған өсиеттік, адамгершілік терең тәлім-тәрбие туа қоймайтындай көретін. Өз басының ұзақ ақындық еңбегі бойында Абай поэма жанрына анықтап зер салған жоқ. Тек, кейін тәрбиесінен шыққан шәкірт ақындарына ғана әр алуан тақырыптар беріп, анық поэма дерлік күрделі сюжеті бар шығармаларды соларға жазғызады. Ал, солай бола тұрса да, өзін-өзі тежеп, ақындық шығармаға жанр жағынан да арнаулы қатал талап қойған ақынның, жоғарыда аталған, үш поэманы жазғанын көреміз.

Бірақ жалпы алғанда, көлемдері азғана, оқиға, сюжеттері шағын шыққан осы поэмалардың да негізгі идеясы мен мақсаты Абайдың көп лирикалық шығармаларындай, ұстаздық тәрбиелік ойларға арналғанын көреміз. Өзі көп дәстүрлерін қабылдаған орыс классиктері: Пушкин, Лермонтовтың, не Байрон сияқты Европа классигінің анық үлкен поэма жазудағы өрнектеріне Абай бой ұрмайды. Олардың поэмалары кең өмірді мол қамтитын, кейде роман- поэма, кейде қалың уақиғалы, шытырман шебер тартысы бар романтикалық поэма боп, көркем, шебер қалыптанса да, Абай сол жанрға қызықпайды.

Осы жылдарды еске алганда, Абайдың біз тексергелі отырган поэмалары, ең әуелі жоғарыда ескерткендей, шағын халдерді алып, содан өсиеттік, ұстаздық ой туғызуға тырысады. Екінші жағынан, Абай өзінің ұзақ шығармалар тудырарлық қуатын байқап, осы тұста тәжірибе жасап көреді.

Енді осы айтылған жалпы жайларды жеке шығармаларынан, үш поэманың эр алуан өзгешеліктерін талқылаудан аңғарып көрейік. Алғашқы тексеретініміз — «Масғұт» поэмасы. Бұл поэма туралы Абайдың өзі атап көрсеткен деректері жоқ. Бірақ шығарманың ішіндегі кейбір белгілерге қарағанда, бұның уақиғасы, тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады.

1-тапсырма.

1. Мұхтар Әуезов Абайдың неше поэмасы бар деп жазады?

A. Поэма жазбаған.

B. Білмеймін

C. төрт поэма

D. үш поэма

Дұрыс жауабы: D) үш поэма.

2. Мұхтар Әуезов Абай батысқа еліктеді деп жазды ма?

A. жоқ

B. еліктеді, ия

C. еліктеген жоқ

D. білмеймін

Дұрыс жауабы: С) еліктеген жоқ.

2-тапсырма.

- Ей, жігіт, не қылсаң да, ер екенсің,

Көргейсің ерлігіңнің берекесін.

Себеп боп мені ажалдан сен айырдың,

Маған қылған қарызыңды алла өтесін!

Бай емен, батыр емен, хан емеспін,

Атақты артық туған жан емеспін.

Себеп болып айырдың мені ажалдан,

Жақсылықты білмейтін шал емеспін.

  Сіздің ойыңызша, шал Масғұтқа қалай көмектесті? Жауабыңызды дәлелмен келтіріңіз.

3-тапсырма. Абайдың қай поэмасы туралы айтылған, анықтаңыз.

Жауабы: «Ескендір»

«Еcкендip» пoэмacындaғы oбpaздap жүйеci.

Ескендір поэмасы — Абайдың гуманистік көзқарасын тереңірек танытатын шығармасы. Поэмада Шығыста Ескендір Зұлқарнайын деген атпен белгілі болған, Еуропада Александр Македонский аталатын ежелгі грек қолбасшысының өмірі жайында аңыз жазылған. Ақын Ескендірдің өмірбаяндық деректерін дәл келтіреді де, оның дүние жүзін жаулап алмақ болған шапқыншылық саясатын образдар арқылы сомдайды.

«Бұл — адам көз сүйегі», — деді ханға.
Тоя ма адама көзі мың мен санға?
Жеміт көз жержүзіне тоймаса да,
Өлсе тояр, көзге құм құйылғанда.
Кәпір көздің дүниеде араны үлкен,
Алған сайын дүниеге тоя ма екен?
Қанша тірі жүрсе де, өлген күні
Өзге көзбен бірдей-ақ болады екен.

1-тапсырма. Поэманың толық нұсқасымен танысып, кейіпкерлерді талдап жазыңыз.

Жағымды образ	Жағымсыз образ

2-тапсырма. Сұрақтарға жауап беріңіз.

Адамзат тарихында болған Александр Македонский жайлы не білесіз?

Оның өкінген сәтін поэманың қай тұсынан байқадыңыз?

Абай қысқа поэма жазу шебері деген пікірмен келісесіз бе?

3-тапсырма. Абай осы поэма арқылы жастарға нені айтқысы келді?

«Ескендір» поэмасындағы образдар» тақырыбында «Келісу, келіспеу» эссесін жазыңыз.

Жазылым дағдысын дамытуға бағытталған бөлім

Тұрақтылау-мазмұндық бөлімі

«Кіріспе «Ойлы сөз айта білеміз бе?» еркін пікір алаңы» /1 сағат/ тақырыбында

мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау

«Салыстыру: ауызекі сөйлеу, жазбаша пікір жазу және ауызша пікір айту(ерекшелік неде?» /1 сағат/ тақырыбында

мақала, аннотация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату

«Ақпаратты талдап, ойды жинақтау»/1 сағат/ тақырыбында

оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация) жазу;

«Эссе жазуға дайындық»/1 сағат/ тақырыбында

БАҚ материалдары негізінде стильдік ауытқуларды, орынсыз қолданылған сөз оралымдарын талдап, стильдік түзетулер жасау, редакциялау

«Ой қорытып жазу жаттығуларымен жұмыс»/1 сағат/ тақырыбында

мәтінде көтерілген мәселені (тұрмыстық, әлеуметтік) талдай отырып, негізгі ойды анықтау

«Эссе мен шығарманың айырмашылығы»/1 сағат/ тақырыбында

тақырыбы ұқсас ғылыми және публицистикалық стильдегі мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдау

«Эссе жазу талаптары»/1 сағат/ тақырыбында

мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату

«Ой түйіндері. Ой үзіктері – абзацтар»/1 сағат/ тақырыбында

мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату

«Эссеге даярлық. Таңдалған тақырып»/1 сағат/ тақырыбында

«Кіріспе жазу. Тезис»/1 сағат/ тақырыбында

тақырып бойынша материал жинақтап, тезистік жоспар құру

«Тезиске қатысты негізгі бөлімдегі ойлар және аргументтер, дәлелдер»/1 сағат/ тақырыбында

жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, мақала құрастырып жазу

«Негізгі бөлім және оған қойылатын талаптар»/1 сағат/ тақырыбында

мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;

«Пікірді дәйектеу (фактілер, ғылыми тұжырым, нақыл сөзбен түйіндеу, өзіндік пікір т.т.)» /2 сағат/ тақырыбында

«Жаттығу жұмыстары» эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)

«Логикалық аргумент,психологиялық аргумент» /2 сағат/ тақырыбында эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артыұшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру мақсатталады

«Өз пікірің , қорытынды жасау сызба, ережелерін жасап, қорғау»

оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу

Ой еркіндігі

оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу

жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, аннотация, тезис құрастырып жазу

Ой жүйесі мен қисыны қандай болуы керек? Өзіндік пікір жазбасының логикасы, нақты дәлелмен жазу

Қорытынды бөлім және оған қойылатын талаптар

оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу;

Практикалықсабақ

жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, мақала құрастырып жазу;

Эссе жазу талаптары және бағалау негіздері

БАҚ материалдары негізінде стильдік ауытқуларды, орынсыз қолданылған сөз оралымдарын талдап, стильдік түзетулер жасау, редакциялау

Эссе жазуда ең басты, ең маңызды қадамдар туралы не білеміз?

тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсіну, ұсынылған ақпараттан астарлы ойды анықтау

«Эссе жазудың тыңдалым, оқылым, айтылым, жазылым дағдыларын дамытуға қаншалықты ықпалы бар?» тақырыбында пікір алмасу

эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)

Эссе түрлері. Көркем-әдеби эссе жазу ерекшелігі.

тақырып бойынша материал жинақтап, тезистік жоспар құру;

Арнау хат (кейіпкерге хат, көпшілікке хат түріндегі эссе). Публицистикалық эссе.

перифразаның түрлі тәсілдерін қолдана отырып, мәтін бойынша сұрақтар құрастыру

эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)

Эссе жазу барысында қандай дағдыларды меңгердім?

эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)

№	Сабақ тақырыбы	Оқу мақсаты	Сағат саны
			Барлығы	Теория	Практика
1	Кіріспе «Ойлы сөз айта білеміз бе?» еркін пікір алаңы	мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;	1	1
2	Салыстыру: ауызекі сөйлеу, жазбаша пікір жазу және ауызша пікір айту(ерекшелік неде?	мақала, аннотация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату	1		1
3	Ақпаратты талдап, ойды жинақтау.	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация) жазу;	1		1
4	Эссе жазуға дайындық	БАҚ материалдары негізінде стильдік ауытқуларды, орынсыз қолданылған сөз оралымдарын талдап, стильдік түзетулер жасау, редакциялау	1		1
5	Ой қорытып жазу жаттығуларымен жұмыс	мәтінде көтерілген мәселені (тұрмыстық, әлеуметтік) талдай отырып, негізгі ойды анықтау	1		1
6	Эссе мен шығарманың айырмашылығы	тақырыбы ұқсас ғылыми және публицистикалық стильдегі мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдау	1		1
7	Эссе жазу талаптары	мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату	1		1
8	Ой түйіндері. Ой үзіктері – абзацтар.	мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату	1		1
9	Эссеге даярлық. Таңдалған тақырып. Кіріспе жазу. Тезис.	тақырып бойынша материал жинақтап, тезистік жоспар құру	1		1
10-11	Тезиске қатысты негізгі бөлімдегі ойлар және аргументтер, дәлелдер	жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, мақала құрастырып жазу	2	1	1
12-13	Негізгі бөлім және оған қойылатын талаптар	мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;	2	1	1
14	Пікірді дәйектеу (фактілер, ғылыми тұжырым, нақыл сөзбен түйіндеу, өзіндік пікір т.т.) Жаттығу жұмыстары	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)	1		1
15-	Логикалық аргумент,психологиялық аргумент.	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті	1		1
16	Өз пікірің , қорытынды жасау сызба, ережелерін жасап, қорғау.	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу	1		1
17	Ой еркіндігі	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу	1		1
18	Ой жүйесі мен қисыны қандай болуы керек? Өзіндік пікір жазбасының логикасы, нақты дәлелмен жазу	жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, аннотация, тезис құрастырып жазу	1		1
19	Қорытынды бөлім және оған қойылатын талаптар	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу;	1		1
20-21	Практикалықсабақ	жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, мақала құрастырып жазу;	2	1	1
22	Эссе жазу талаптары және бағалау негіздері	БАҚ материалдары негізінде стильдік ауытқуларды, орынсыз қолданылған сөз оралымдарын талдап, стильдік түзетулер жасау, редакциялау	1		1
23	Эссе жазуда ең басты, ең маңызды қадамдар туралы не білеміз?	тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсіну, ұсынылған ақпараттан астарлы ойды анықтау	1		1
24	«Эссе жазудың тыңдалым, оқылым, айтылым, жазылым дағдыларын дамытуға қаншалықты ықпалы бар?» тақырыбында пікір алмасу	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)	1		1
25-26	Эссе түрлері. Көркем-әдеби эссе жазу ерекшелігі.	тақырып бойынша материал жинақтап, тезистік жоспар құру;	2		1
27	Арнау хат (кейіпкерге хат, көпшілікке хат түріндегі эссе). Публицистикалық эссе.	перифразаның түрлі тәсілдерін қолдана отырып, мәтін бойынша сұрақтар құрастыру	1		1
28	Эссе жазу барысында қандай дағдыларды меңгердім?	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)	1		1
29-30	«Эсселер көрмесі» еркін тақырыптағы эсселер байқауы.	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)	2	1	1
31-32	Эссе жазуда қолданылатын көркемдегіш құралдар	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу	2	1	1
33-34	Эссенібағалаудыңкритерийлері	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу	2	1	1
35-36	Шығармашылықізденіссабағы	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу.	2	1	1

«Эсселер көрмесі» еркін тақырыптағы эсселер байқауы

оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу

Эссе жазуда қолданылатын көркемдегіш құралдар

Эссені бағалаудың критерийлері

эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу

Шығармашылық ізденіс сабағы

эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу.

Күнтізбелік-тақырыптық жоспарлау

Әдістемелік нұсқаулық бөлімі

№1 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Кіріспе. «Ойлы сөз айта білеміз бе?» еркін пікір алаңы
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;
Сабақтыңмақсаты	Дидактикалық тапсырмалар, ойын элементтері арқылы өткендң қайталау ,пәнге қызығушылығын арттыру.

      Сабақтың барысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	(Ұ). Ұйымдастыру кезеңі: 1. Оқушылармен амандасу, түгендеу. 2.Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру 3. Аффирмация 4.Топқа біріктіру.	Аффирмация айтады. (Ұран сөздер)	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма Топтық жұмыс «Ойлы сөз айта білеміз бе?» еркін пікір алаңы. 2-тапсырма: Жұптық жұмыс Қорғалған пікірді жазу 3-тапсырма: Жеке жұмыс. Оқушының пікірі	Оқушылар нәтижелі ойлау, ойын жеткізу, ойын жүйелеп жазу үшін не керек екенін сызба түрінде көрсетіп, өз пікірлерін қорғайды. Қорғалған пікірге өз ойын білдіріп жазады.Жұптар алмасып бір-бірінің жұмыстарын тексереді. Оқушы ой қорытып,өз пікірін жазады.	Басбар-мақ әдісі арқылы Бағдар-шам арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.	Рефлексия жасайды.

№2-3 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Салыстыру: ауызекі сөйлеу, жазбаша пікір жазу және ауызша пікір айту(ерекшелік неде? Ақпаратты талдап, ойды жинақтау.
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	мақала, аннотация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация) жазу;
Сабақтыңмақсаты	Дидактикалық тапсырмалар, ойын элементтері арқылы өткенді қайталау ,пәнге қызығушылығын арттыру.

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	(Ұ). Ұйымдастыру кезеңі: 1. Оқушылармен амандасу, түгендеу. 2.Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру 3. Аффирмация.Жігерлендіру 4.Топқа біріктіру.	Ширату жаттығуын орындайды.	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма: Салыстыру.Топтық жұмыс Салыстырамыз: ауызекі әңгіме, шығарма, эссе (ерекшелік неде?) Мысал келтіру Ерекшелік неде? Ұқсастығы бар ма? ауызекі әңгіме Шығарма Эссе 2-тапсырма.Жұптық жұмыс Кестемен жұмыс жасай отырып, берілген мәтінді салыстырып,ойларын жазып шығады. Өзіндік пікір жазбасы. Кемі екі дәлел(5-6 сөйлем), (30-60 сөз). 3-тапсыра Жеке жұмыс Өзіңді табиғатты қорғау клубының еріктілер қатарындағы оқушы ретінде елестетіп, басқа оқушыларға арналған үндеу хат жаз. Сөз саны 180-200 сөз Ол үшін төмендегі қадамдарды орында. Алдымен өзіңді таныстыр( қандай ұйымның мүшесі боласың? аталмыш ұйымның атауы қандай? Қандай шараларды құйымдастырумен айналысасыңдар?) Қазақстандағы қызыл кітапқа енген жануарлар туралы деректер келтір (қызыл кітап беттеріне қандай жануарлар енген, олардың себебі неде?) Осы мәселені шешудің жолдарын ұсынып көр (заңды күшейту, қорықтарды көбейту т.б.)	Топтасыру жасайды . Жұмыстарын қорғайды. Салыстырады, ойларын жазады, пікірлерін білдіреді. 1.Мәтін стилін анықтайды. 2.Сөйле мүшелеріне талдау жасайды.	Жұлдызшалар арқылы Жұлдызшалар арқылы ҚБ:Екі жұлдыз,бір тілек
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия: Не білемін... Нені білдім... Не қиын болды.... Не сәтті шықты... Нені білгім келеді...

№4-5 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе жазуға дайындық Ой қорытып жазу жаттығуларымен жұмыс
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	мәтінде көтерілген мәселені (тұрмыстық, әлеуметтік) талдай отырып, негізгі ойды анықтау
Бағалау критерийі	Мәтінде көтерілген мәселені (тұрмыстық, әлеуметтік) талдай отырып, негізгі ойды анықтайды.

      Сабақтың барысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	І. Ұйымдастыру кезеңі. -Оқушылардың сабаққа қатынасын тексеру. -сынып бөлмесінің тазалығын қадағалау -ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру	Ширату жаттығуын орындайды.	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма Жеке жұмыс Ақпаратты талдап, ойды жинақтау. Ақпаратты (айырмашылықтары мен ұқсастықтары негізінде) салыстыра отырып, ой қорытуға үйренеді. Кемі екі дәлелмен өз ойын негіздейді. 2-тапсырма.Сұрақтарға жауап береді Берілген тақырып аясында қандай мәліметтер маған таныс? Ақпарат, мәлімет, деректерді жинақтау, салыстыру, талдау барысында қандай пікірлер туды? Ой-пікірімді қандай мысал, дәлел, дерек, дәйексөздермен бекіте аламын? 3-тапырма Топтық жұмыс Эссе жазуға дайындық.Тақырып, тақырыпқа жауап.Тезисті құруға үйрену. (1-2сөйлем, 20-40 сөз). Ой қорытып жазу жаттығуларымен жұмыс. Ой қорыту қадамдары туралы өзіндік ережесін жасап ұсынады. Тәжірибеде сынап көріп, ой қорытады.	мәтіндегі мәселелерді талдайды; - өз көзқарасын білдіреді; Сұрақтарға жауап береді - мәтіннің негізгі ойын анықтайды	«1-10» баллдық жүйе арқылы Екі жұлдыз,бір тілек
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия. Кері байланыс: «Менің баспалдағым»	Рефлексия жасайды.

№6 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе мен шығарманың айырмашылығы
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	тақырыбы ұқсас ғылыми және публицистикалық стильдегі мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдау
Бағалау критерийі	Мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдайды.

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	1.Ынтымақтастық атмосферасын құру.Аффирмация 2.Топқа біріктіру.Пазл Өткен сабақтың тапсырмасын тексереді. Кемшіліктердіанықтайды, түзетеді, бағалайды.	Ширату жаттығуын орындайды.	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Эссе дегеніміз (фр. тіл. essai -тәжірбие, лат.т. exagium - құрау ) - философиялық, әдеби, тарихи, публицистикалық, әлеуметтанулық, саяси және тағы басқа саладағы ғылыми емес, автордың жеке көзқарасын білдіретін прозалық мәтін. 1-тапсырма Эссе мен шығарманың айырмашылығын түсіндіру 2-тапсырма .Топтық жұмыс «Қазақстанның әсем табиғаты туралы не білеміз?»тақырыбына оқушылардың хабарламалары:  а/ «Қазақстанның таулары» туралы әңгімелету:І топ  ә/ «Өзен-көлдері» туралы өлеңдер айтқызу:ІІ топ  б/ «Су-тіршілік көзі»тақырыбында судың адам өміріндегі маңызы туралы әңгімелету: ІІІ топ .  3 - тапсырма Жеке жұмыс . «Мен және мені қоршаған орта» тақырыбына эссе жазады.	Топтасты-рады, жұмыстарын қорғайды. Сызбамен танысады. Эссе мен шығарманың айырмашылығын жазады,түсінеді. Сұрақтарға жауап береді. Тақырыптардың мазмұнын ашады.	Жұлдыз- шалар арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.	Рефлексия жасайды.

№7 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе жазу талаптары
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату
Бағалау критерийі	Мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажыратады.

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің Әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	(Ұ). Ұйымдастыру кезеңі: 1. Оқушылармен амандасу, түгендеу. 2. Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру 3. Аффирмация 4.Топқа біріктіру.	Оқушылар афирмация айту арқылы,бірін-бірі жігерлендіреді, сондай-ақ барлық оқушылардың қатыстырылуы арқылы сабаққа белсенділігі артады.	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма: Талаптармен танысу ЭССЕ жазу барысында қатаң сақталынуы тиіс ТАЛАПТАР: Жеке көзқарастың көрінісі Фактілі дәлелдер (аргументтер) Теоретикалық негіздеме Терминдерді қолдану Цитаталарды келтіру Әртүрлі көзқарастарды мысалға алу Логикалық заңдылықтың сақталынуы Салыстыру және қорытындылау әдістерін қолдану Сауаттылық (пункт., орфогр.) Юмор, сарказм 2-тапсырма Оқушыларға еліміздегі қорықтар туралы әр түрлі жанрда жазылған мәтіндер ұсынылады. Оқушылар мәтіндерді оқып, негізгі ойын табады. Қажетті ақпараттарды белгілеп алады немесе дәптерлеріне түртіп алады. 3-тапсырма Оқушылар ұсынылған мәтіндердің негізгі ойын сақтай отыра тезис жазады. Тезистерді дәптерден бөлек А4 парақтарына жаздыртуға болады. Тұрлаулы және тұрлаусыз сөйлем мүшелерінің сөйлем жасаудағы өзіндік орнын, қызметін түсініп қолданады.	Эссе талаптарымен танысады Тірек сөздер арқылы топпен әңгіме құрастырады . Жұмыстарын қорғайды Тірек сөздер арқылы топпен әңгіме құрастырады . Жұмыстарын қорғайды Мәтін құрылымын сақтай отырып, деректердің маңызды тұстарын анықтап жазады.	Басбар-мақ әдісі арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдыз-ша арқылы Екі жұлдыз ,бір тілек
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.Кері байланыс: «Өз жетістігіңді бағала»	Рефлексия жасайды.

№8 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Ой түйіндері. Ой үзіктері – абзацтар.
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату
Бағалау критерийі	мақала, презентация құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажыратады

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	І. Ұйымдастыру кезеңі. -Оқушылардың сабаққа қатынасын тексеру. -сынып бөлмесінің тазалығын қадағалау -ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру Оқушылар өз есімдерінен басталатын сөздерден келесі оқушыға тілек айтады.	Ширату жаттығуын орындайды.	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма Абзац/ мәтіннің абзацқа жіктелуі – мәтіннің негізгі композициялық бірліктерінің бірі, ол мәтінді бөледі және мағыналық тиянақтылықты білдіреді (мысалы, кіріспе, қорытынды). Абзацтар бойынша ой түйіндеп машықтанады (20-50 сөз аралығында). 2-тапсырма Мәтінмен жұмыс. Мәнерлеп оқу.Сұраққа жауап беріңдер.                  Табиғатты  қорғандар! Табиғат – халық қазынасы. Сондықтан біз оның байлығын пайдалана отырып, қорғай білуіміз қажет.Соған байланысты 1966 жылы біздің елімізде “Халықаралық табиғат қорғау қоғамы” құрылды. Оның басты мақсаты- саны сиреп, құрып бара жатқан аң, құстарды, өсімдіктерді қамқорлыққа алып, арнайы кітапқа тіркеу. Мұндай кітапты “ Қызыл кітап “ дейді. Мәтінге қарай сұрақтар: Табиғат ненің қазынасы?  1966 жылы біздің елімізде не құрылды? Оның мақсаты?  Бұл кітапты қалай дейді?   3-тапсырма Диалог құрау Синквейн» стратегиясы   ( бұлақ,  табиғат) 1Зат есім : Абзац 2.Сын есім: 3.Етістік:  4.Сөз тіркесі:          5.Сөйлем:	1.Мәтінді оқып,сұрақ құрастырады. 2.Жұптар алмасып,жауап береді. Кестені толтырады Диалог құрады	Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдызшалар арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	( Рефлексия «3-2-1» стратегиясы Бүгінгі сабақтан алған 3 маңызды ақпарат; Бүгінгі сабақта қиындық тудырған 2 аспекті; Бүгінгі сабақта ұнаған 1 іс-әрекет. Рефлексия жасау үшін дайын құрылым беріледі, оқушылар бүгінгі өзінің әрекетіне талдау жасайды. Сол арқылы мұғалім бүгінгі сабақтың сәтті және сәтсіз тұстарын анықтай алады	Рефлексия жасайды.

№9 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссеге даярлық. Таңдалған тақырып. Кіріспе жазу. Тезис
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары
Сабақтыңмақсаты

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	І. Ұйымдастыру кезеңі. -Оқушылардың сабаққа қатынасын тексеру. -сынып бөлмесінің тазалығын қадағалау -ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру	Ширату жаттығуын орындайды. .	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Жазу үдерісі 1. Бірінші тақырыпты таңдаңыз. 2. Екінші негізгі ойды, не айтқыңыз келетінін анықтаңыз. 3. Үшінші қандай ойды қай бөлімде айтатыныңызды анықтаңыз. Бірінші қай ойды айтасыз, екінші қай ойды айтасыз, соңында қай ойды айтасыз? 4. Төртінші өз ойыңызды басынан соңына дейін жазып шығыңыз. 5. Бесінші өз жазғаныңызға талдау жасаңыз. Қасыңыздағы серіктесіңізге оқытыңыз: қай бөлімде ақпарат аз қамтылған, қай бөлімде ақпарат жетіспейді? 6. Алтыншы редакциялау. 1.Тақырыптың негізінде жатқан қайшылық пен қажеттілікке талдау жасаңыз. 2.Тақырып бойынша негізгі ойды, не айтқыңыз келетінін анықтаңыз 1-тапсырма І топ ТАҚЫРЫП БОЙЫНША ОЙДЫ ДАМЫТУ 1. Тізімдеп жазу 2. Еркін жазу 3. Кестеге жазу 1. Тізімдеп жазу «Мен неге осы оқу орнында оқуым керек?» тақырыбымен байланысты туындауы мүмкін ойлар тізбегін құрастырып жазады.  Тарихы  Ерекшелігі  Сапасы  Түлектер 2 –тапсырма ІІ топ 2. Еркін жазу • Тақырып бойынша ойыңызға келетін барлық мәселені, ойдың келуімен жазу. Дұрыс -дұрыс емес, дәл - дәл емес деп ойлаудың қажеті жоқ. Мысалы, «Демалыс» тақырыбы бойынша ойға келген барлық ақпаратты еркін жазу керек	Сұрақтарға жауап береді Оқушылар тақырып таңдауды үйренеді Мәтінді оқиды Сұрақтарға жауап береді Диаграмма толтырады Сұрақтар құрастырады
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия. Кері байланыс: «3-2-1» стратегиясы Бүгінгі сабақтан алған 3 маңызды ақпарат. Бүгінгі сабақта қиындық тудырған 2 аспекті. Бүгінгі сабақта ұнаған 1 іс-әрекет.	Рефлексия жасайды.

№10 -11- сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Тезиске қатысты негізгі бөлімдегі ойлар және аргументтер, дәлелдер
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, мақала құрастырып жазу
Бағалау критерийі	Жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай тілдік құралдарды орынды қолданып, мақала құрастырып жазады.

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	Ұйымдастыру кезеңі Сәлемдесу. Сынып ретін қадағалау, оқушыларды түгелдеу. Оқу құралын байқау. Сыныпта ынтымақтастық ахуал қалыптастыру Топтарға біріктіру «Мозайка» әдісі арқылы топтастырамын. Оқушыларға бірнеше қағаз қиындыларын беремін. Қағаз қиындыларынан бүтін суретқұрастырады.	Ширату жаттығуын орындайды.	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Тезисті шығару үшін менталды карта әдісін немесе оқиға желісін бір сөйлеммен атау сияқты әдістерді қолдануға болады. Тезис пен хабарлы сөйлемнің арасын ажыратып алу маңызды.  Тезисте ой жинақталып беріледі.  Ал сөйлемде ақпарат хабарланады.  Тезисте бірнеше мәлімет жинақталады.  Ал сөйлемде –хабарды нақты шындықта бар ақпаратты атау( бүгін қар жауды), белгілеу (оның бойы ұзын) басым болады. • Тезисті түйіндеп беру іскерлігін қалыптастыру үшін әңгімеге жоспар құру, жоспарды қалпына келтіру, тезис сөйлемді тапқызу, құрастыру сияқты жұмыс түрлерімен айналысуға болады. 1-тапсырма: Ұлттық зиялы деп кiмдердi айтамыз? Бiр қарағанда, жеңiл көрiнгенiмен, шын мәнiнде, бұл сауалға дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие көрген адамның бәрiн «зиялы» деп атап, оны сол адам өзi тән болған ұлттың «ұлттық зиялысы» қатарына қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсiз қателесемiз. Бiздiңше, белгiлi бiр мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгiлi мұрат-мақсаттар төңiрегiне жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, эконо микалық және әлеуметтiк дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кiре алады. Зиялылардың мiндетi ұлы да қасиеттi болуы себептi өте ауыр. Халықты ұлт деңгейiне көтеру, яғни жерi, суы, қазынасы, тiлi мен дiнi бар болған халық бұқарасын бiр лестiрiп, олардың санасын бiртұтас саяси, әлеуметтiк, ұлттық санаға жеткiзуде ұлы тарихи мiндеттiң маңызды бiр бөлiгi зиялылардың үстiне жүктеледi (Мұстафа Шоқай). Тақырыпты,негізгі ойды, детальді тап 2-тарсырма 1-параграф Әр бөлім басталатын сөзді және аяқталатын сөзі не тұтас сөйлемді жаз. Тезис Түсіндіру Нақтылау –мысал қорытынды 2-параграф Тезис Түсіндіру Нақтылау -мысал Қорытынды 3-тапсырма: ПОПС формуласы. Мәтіндегі тұлғалар туралы өз пікірлерін айтады. Бірінші сөйлем. «Менің білуімше, ...........» Екінші сөйлем «Себебі , ............. деп түсіндіремін» Үшінші сөйлем . «Оны мен, ..................деректермен, мысалдармен дәлелдей аламын Соңғы сөйлем «Осыған байланысты мен, ...........................деген мынандай қорытындыға келдім»»	Ойларын айтады Мәтінді оқиды Сұрақтарға жауап береді Кестені толтырады	Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдызшалар арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдыз-ша арқылы «Екі жұлдыз,бір тілек»әдісі
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия	Рефлексия жасайды.

№12– 13- сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Негізгі бөлім және оған қойылатын талаптар
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;
Бағалау критерийі	мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжайды.

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	Оқушылардың сабаққа дайындығы. Сабақтың басталуына жағымды ықпал ететін көңіл күй қалыптастыру.		«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	ГЛОССАРИЙ: (эссенің) негізгі бөлімі– әр абзацта бір аргумент сипатталатын, 3 немесе одан да көп абзацтан тұратын эссе мәтіні; абзацтың шартты түрдегі көрінісі ретінде қыстырма сөздер қызмет атқарады (мысалы, біріншіден, екіншіден, үшіншіден). (эссе) көлемі – белгілі бір сөздер мен сөйлемдер саны, эссе көлемін есептеуде қолданылған сөз саны қарастырылады: орта көлемдегі эссенің көлемі – 250-300 сөз. (эссенің) карта-схемасы – мәтін түзудегі нақты параметрлерді, яғни аргумент арқылы сипаттау, тезис құрау, жазылатын эссе тақырыбын жоспарлау сияқты параметрлерді қамтитын эссе құрылымының визуалды сипаты. (эссе) жоспары – эссенің мазмұны мен құрылымы туралы түсінік беретін сөйлемдер түріндегі пайымдау. тезис (эссе) – тақырып бойынша автордың позициясын білдіретін пайымдау түрі, ол эссенің негізгі бөліміндегі дәлелдеменің негізі болып табылады. кілт сөз – сөздің (сөйлемнің) негізгі мағыналық өзегі болып табылатын сөз немесе сөз тіркесі. аргумент – тезис дәлелі ретінде келтірілетін негіз (тұжырым). логикалық аргумент – ақыл мен ойға жүгінетін дәлелдер. психологиялық аргумент– адам сезіміне жүгінетін дәлелдер. дәлелдеме– кез келген пайымның негізделуі. Сонымен, эссенің негізгі бөлігінде деректерді, шынайы пайымдамаларды, ғылыми мәліметтерді қолданатын және эссенің не туралы жазылғанына көз жеткіздіретін пікір болып табылатын дәлелдеме немесе аргументтеу көрсетілу керектігі белгілі. 1-тапсырма: «Мамандықты дұрыс таңдаудың маңызы қандай ?» деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі 150-170 сөз болуы қажет. 2-тапсырма СУРЕТТЕУ ЭССЕСІН ЖАЗУҒА ҮЙРЕТУ 2. Белгілі бір орынды суреттеу үшін төмендегі сұрақтарға жауап беру керек:  Ол қайда орналасқан?  Оның көлемі қандай?  Бұл жерде ауа райы суық па, жылы ма?  Бұл жер саған қалай әсер етеді? Сен қандай сезімде боласың?  Бұл жерде нені көруге болады?  Бұл жерде қандай түстер басым?	Мақал- мәтелдер айтады мәтіннен сандық деректерді іріктейді; - автор қолданысына комментарий жасайды; - хабарлы, сұраулы, бұйрықты, сұраулы сөйлемдерді қолданады - берілген ақпаратты талдайды; мәселенің себебін түсіндіреді. Эссе жазады Суреттеу ээсесін жазып үйренеді.	бағдаршам түстері арқылы Бағдаршам түстері арқылы Бағдаршам түстері арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия	Рефлексия жасайды.

№14 -15- сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Пікірді дәйектеу (фактілер, ғылыми тұжырым, нақыл сөзбен түйіндеу, өзіндік пікір т.т.) Жаттығу жұмыстары Логикалық аргумент,психологиялық аргумент.
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу
Бағалау критерийі	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазады.

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт		Педагогтің әрекеті		Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут				Оқу-құралдарын әзірлейді	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин		Аргументативті эсседе бір мәселе-проблема аталады, оның шешу жолдары аталады. Аргументативті эссе кемінде екі абзацтан тұрады. Кіріспеде проблема нақтыланады, негізделеді. Келесі абзацтарды себептері, шешу жолдары аталады. 1-тапсырма Жаттығайық 1. Жұпта немесе топта төменде берілген төменде берілген тақырыптармен байланысты айтылатын мәселелерді (жағымды және жағымсыз пікірлерді) саралап, талқыла. Мәселені қалыптастырушы себептерді атап, олардың ішіндегі біреуін жан-жақты талда. • Компьютерді пайдалану • Интернетті қолдану • Ұлттық мәдениетті дамыту 2 – тапсырма Аргументативті эссе үлгісін оқып, сұрақтарға жауап бер. Сұрақтар: 1. Әсседе тақырыппен байланысты қандай артықшылықтар мен кемшіліктер берілген? 2. Эсседе автор қандай негізгі тұжырым ұсынды? 3. Автор өз тұжырымын дәлелдеу үшін қандай аругменттер келтірді? 4. Автор қандай шешу жолдарын атады? 5. Автор өз ұстанымын қандай аргументтер арқылы жеткізді? ________________________________________________________		мәтін үзіндісіне сүйене отырып, мәтінде көтерілетін мәселені болжайды; - болжамын мәтін мазмұнымен салыстырады Сұрақтарға жауап береді	Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдызшалар арқылы Мадақ,сын,мадақ «Керемет,жақсы,тамаша» әдісі
Сабақтың соңы 5 мин		Рефлексия		Рефлексия жасайды

№ 16-17 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Өз пікірің , қорытынды жасау сызба, ережелерін жасап, қорғау .Ой еркіндігі
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу
Бағалау критерийі	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазады

     

Сабақтыңкезеңі/ уақыт		Педагогтің әрекеті		Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут		Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылардың сабаққа дайындығы. Сабақтың басталуына жағымды ықпал ететін көңіл күй қалыптастыру. «Қызық екен!» әдісі Оқушылар ай фазалары жазылған қиындылар арқылы топқа бөлінеді. Өз тобына қатысты мәліметті оқып, қызық болған тұстарын « қызық екен, бізге қызық болды, қосымша қызық мәлімет бар» деген тіркестерді қолданып айтады.			«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин		1-тапсырма.Эссені оқы Компьютер: пайдасы мен зияны Қазір барлық үйде компьютер бар. Компьютер өміріміздің бөлінбес құрамына айналды. Компьютер туралы адамдар арасында әртүрлі пікірлер қалыптасты. Бірі оның пайдасы көп десе, бірі оның зияны көп дейді. Шынымен де, оның қандай пайдасы және зияны бар? Компьютердің басты артықшылығы деп адамның уақытын үнемдеуін айтуға болады. Компьютерде жұмыс істеу арқылы, ақпаратты компьютердің көмегімен интернетте жіберу арқылы адамдар уақыттарын үнемдейді. Әйтпесе, бір ақпаратты екінші орынға жеткізу үшін қанша уақыт кетер еді. Сонымен қатар ком-пьютер арқылы жаңа ақпараттарды біліп отыруға, білімді да-мытуға болады. Ерте жастан - ақ балалар компьютерді меңгеру арқылы білімдерін жетілдіріп, жаңа дағды түрлерін үйренеді. Олар сурет салуды, музыкалық аспаптарда ойнауды арнайы курстар арқылы компьютерде меңгере алады. Алайда осындай тиімді жақтарымен қатар, компьютердің зиянды жақтары да бар. Компьютердің пайда болуымен адамдар жұмыссыз қала бастады.Өйткені компьютер көптеген жұмыс орындарында адамның орнын ауыстырғандықтан, жұмыссыздар саны көбейді. Сонымен қа-тар компьютер адамның денсаулығына да зиянын тигізе бастады. Қозға-лыссыз ұзақ уақыт отыру бас, көз ауруын, қан айналымымен байланысты ауру түрлерін туғызуы мүмкін. Бұл қиындықтардан шығудың бірнеше жолдары бар: 1) компьютерді қолданудан бас тарту;2)компьютер қолдану мәдениетін дамыту; 3)адам-ның қызметін көп керек ететін қызметтің жаңа түрлерін ойлап табу. Аталған шешім жолдары ішінде қолдану мәдениетін дамыту маңызды деп ойлаймын. Қорыта келгенде, компьютердің пайдалы жақтары мен зиянды жақтарының барын әр уақытта ұмытпау керек. Бір нәрсені есте сақтау керек: компьютер адамның өмірін жеңілдетуге қызмет етуі керек. 2-тапсырма 3. Эссе туралы төменде берілген тұжырымдардың шын / жалған екенін анықта. 1. Автор кіріспеде негізгі мәселені атады. 2. Автор кіріспеде негізгі тұжырымды жеткізбеді. 3. Негізгі бөлімде екі аргумент берілді. 4. Автор өз пікірін басым түрде түсіндірді. 5. Автордың аргументтері әлсіз. 6. Автор қорытынды бөлімде жаңа пікір айтты. 7. Автор қорытынды бөлімде кіріспеде айтылған ойды басқа сөздермен қайталады 3-тапсырма. 8. Сөйлемдерді толықтыр. ………………………… , мен суда жүзуді үйренемін. …………………………. , мен көп кітап оқи аламын. …………………………. , мен шет елде көбірек болуға тырысамын.		Сұрақ арға жауап береді Жанрына сай (аннотация, тезис),жинақы мәтін жазады Негізгі ойды табады Жаңа мәтін құрады  жақсы және жетілдіру тұстарын жазып алады Ақпараттышын-жалғанын анықтайды	Басбар-мақ әдісі арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы
Сабақтың соңы 5 мин		Рефлексия.		Рефлексия жасайды

№ 18-19- сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Ой жүйесі мен қисыны қандай болуы керек? Өзіндік пікір жазбасының логикасы, нақты дәлелмен жазу Қорытынды бөлім және оған қойылатын талаптар
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу;
Бағалау критерийі	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазады.

     

Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт		Педагогтің әрекеті		Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут		(Ұ) Ынтымақтастық ортасын құру. «Мұғалім«шаттықшеңберін»құрғызып,ынтымақтастықат- мосферасын орнату үшін оқушыларға: — Балалар, сендер қарым-қатынасбарысындабір-бірінеқандайжақсысөздер айтасыңдар?-деп сұрайды. (Сабақтың тақырыбы мен мақсатын таныстыру. Миға шабуыл әдісі арқылы сұрақтар қою «Миға шабуыл». Сұрақ жауап ұйымдастывру Сұрақтарға жауап береді Неліктен отансүйгіштік қасиет басты құндылығымыз болып сана-лады?  Туған жерің туралы не айта аласың?  «Отан үшін отқа түс – күймейсің» деген мақалдың астарында қандай ой жатыр? 2. Оқушылар топқа бөлінеді. 1.Қазақстан тобы. 2.Тәуелсіз тобы. бөлінеді.(қайталап хор мен оқу)		Ширату жаттығуын орындайды.	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин		Қорытынды – эссенің құрылымдық элементі, мәтінді аяқтайтын соңғы абзац. қорытындының құрылымы – кіріспедегі сөйлемдердің орналасуы мен арақатынасы, мақсатқа қол жеткізгендігін дәлелдейтін бөлігі. қорытынды элементтерінің қызметі – белгілі бір мақсаттың орындалуы: алғы сөз – оқырманның назарын аударту; қайталау – эссенің негізгі тезисін қайталау; соңы – мәтіннің аяқталғаны мен бірбүтіндігін қамтамасыз ету. 1-тапсырма Эссенің қорытындысы мен кіріспесінің байланысы қандай? Қорытындыдағы сөйлемдерді қалай орналастыру керек? Негізгі тезисті не үшін қайталау керек? Қорытынды және эссе финалы: екеуі бір нәрсе ме? 2-тапсырма Аргументтік эссе. Эссенің тақырыбы: Аңсарым – асқақ Астана Кіріспе бөлім (тақырыпты түсіну сөйлемі) Сұрақтар беру: Бұл тақырып қазір маңызды ма? Сенің ойыңша тақырыпқа қандай тірек сөздер мен түсініктерді енгізуге болады? (Астана, бәйтерек, бас қала, Хан шатыры, Саммит, ЭКСПО т.б) Тезис: Астана – күллі әлемге қазақ елін паш еткен әсем қала. аргумент аргумент аргумент Қорытынды бөлім		Шартты белгілердің атын табады «Спорт түрлері» тақырыбында мәтін құрастырады; тақырыпқа қатысты мәтін құрастырады; диаграммадағы мәліметтерді қолданады. Мәтін құрайды Оны талқылайды Аргументті эссе жазады	Жұлдыз-шалар арқылы Жұлдыз-шалар арқылы Жұлдыз-шалар арқылы Жұлдыз-шалар арқылы
Сабақтың соңы 5 мин		Рефлексия .

ail.ru№1№№

№ 22-23 - сабақ

ai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе жазу талаптары және бағалау негіздері Эссе жазуда ең басты, ең маңызды қадамдар туралы не білеміз?
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	БАҚ материалдары негізінде стильдік ауытқуларды, орынсыз қолданылған сөз оралымдарын талдап, стильдік түзетулер жасау, редакциялау
Бағалау критерийі	БАҚ материалдары негізінде стильдік ауытқуларды, орынсыз қолданылған сөз оралымдарын талдап, стильдік түзетулер жасау, редакциялайды.

      Сабақтыңбарысы

Сабақтыңкезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушыныңәрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	. 1.Психологиялық ахуал қалыптастыру: 3 минут «Өзі туралы кластер» тренинг Оқушылар танысу үшін өздері туралы кластерлер құрастыруы керек. Олар парақтың ортасындағы шеңберге өз есімдерін жазып, одан таралатын шеңберлерге өздерінің өмірінде маңызы бар бес негізгі рөлін жазады. Мысалы: Жанұяның еркесі, адал дос т.б 2.Ұйымдастыру Топтарға бөлу. «Қағаз қиындылары» Бірнеше құттықтау қағаздарын топ құрамындағы оқушылар саны бойынша беске, алтыға қиып, оларды араластырып, оқушыларға таратып беру керек. Оқушылар қиықтарды құрастырып бүтін сурет шығарады. Сол арқылы топтарға бірігеді. 3.Үй тапсырмасын сұрау «Ыстық орындық» орындық әдісі	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Эссе жазуда қолданылатын белсенді, ұтымды әдіс-тәсілдер: Оқушыға даяр тезис ұсыну; Аргументтік эссе жазғанда, даяр аргументтер (дәлелдер ұсыну; Әдеби эсседе, даяр талдаулар ұсыну арқылы, жүйелі жазуға бағдар беру; Эссенің құрылымдық жүйесінің даяр үлгілерін беру; Даяр үлгідегі сөйлемдер беру Сұрақтар қою т.б 1-тапсырма Қазіргі жастарға көңіліңіз тола ма? (еркін тақырып) Эссе құрылымы Эссе Тақырып Кіріспе: тірек сөз Тақырыпты түсіну сөйлемі Тезис Аргументтер 1 2 3 Қорытынды 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз Мысалы:«Жер – өмірдің бесігі, Еңбек – ердің несібі»,- дейді қазақ халқы. Қазақ халқы ________________________________ _______________________________________. Ауыл шаруашылығы өнімін шығару арқылы да үлкен жетістікке жетуге болатынын дәлелдеп отырған бұл өндірісті жас кәсіпкер МағжанЕралиев басқарып отыр. ____________________________________________ 3. Компания Нағи Ілиясов ауылындағы арнайы жерлерінде күріш егеді де, алынған өнімді өз зауытында өңдейді. _____________________________________________	Мәтінмен ұмыс жасайды Эссе жазады Сұрақтарға жауап береді Аннотация жазады Тезис жазады	Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдызшалар арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.

№ 24 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	«Эссе жазудың тыңдалым, оқылым, айтылым, жазылым дағдыларын дамытуға қаншалықты ықпалы бар?» тақырыбында пікір алмасу
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)
Бағалау критерийі	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазады (аргументативті эссе)

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	І. Ұйымдастыру кезеңі. -Оқушылардың сабаққа қатынасын тексеру. -сынып бөлмесінің тазалығын қадағалау -ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру Мақсатымыз – білім алу, Міндетіміз- еңбек еті. Еңбек етіп ерінбей, Беске қолды жеткізу. Деп оқушыларға сабаққа деген ынтасын арттыру	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Керемет,жақсы,тамаша» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма: Жұппен жұмыс. Баяндамаңыздың құрылымын, мазмұнын ескере отырып, тезис жазыңыз. Жағдаят: Сіз мектеп бітіргелі отырған түлексіз. Сізге өзіңізбен қатарлас бітіруші түлектерге арнап «Мамандық таңдау – болашақты таңдау» тақырыбында баяндама жасау тапсырылды (50-60 сөз) 2-тапсырма: Жеке жұмыс. Кестені толтыр Мәтіннің жанры қандай? Мәтін қалай ресімделген? Басқа қандай жанрлық ерекшеліктер байқалады 3-тапсырма: «Эссе жазудың тыңдалым, оқылым, айтылым, жазылым дағдыларын дамытуға қаншалықты ықпалы бар?» тақырыбында пікір алмасу	мәтіннің жанрлық ерекшелігін сақтайды; - мәтіннің стильдік ерекшелігін сақтайды; - тілдік құралдарды орынды қолданады; - тезисті талапқа сай жазады. Кестені толтырады Эссе жазады Пікір алмасады	«Керемет,жақсы,тамаша» әдісі «Керемет,жақсы,тамаша» әдісі
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.	Рефлексия жасайды.

№ 25-26- сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе түрлері. Көркем-әдеби эссе жазу ерекшелігі.
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	тақырып бойынша материал жинақтап, тезистік жоспар құру;
Сабақтың мақсаты	Дидактикалық тапсырмалар , ойын элементтері арқылы білімдерін шыңдайды.Өзіндік ойын тақырыппен байланыстырады.

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	1.Ұйымдастыру кезеңі 2.Психологиялық ахуал қалыптастыру.Аффирмация 3.Топтарға біріктіру 4.Үй тапсырмасын сұрау.Ішкі және сыртқы шеңбер	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Керемет,жақсы,тамаша» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1. Сипаттамалық эссе Сипаттамалық эссенің мақсаты адамның, жердің, заттың немесе дебаттың бейнесін сипаттау болып табылады. Детальдар арқылы оқырманға сипатталған затты елестеткізеді. 2. Анықтамалық эссе Анықтамалық эссенің мақсаты дәлелдер, терминдер және (анекдоттар қолдану) арқылы берілген терминнің мағынасын ашу. 3. Хабарлама эссе Субъективтік көзқараспен оқиғаны сипаттау және бірінші жақта, өткен немесе осы шақта жазылатын эссе түрі хабарламалық эссе. Хроникалық реттілікте жазыла бермесе де, адамның тәжірибесі мен ойына сүйенеді. Әңгімешінің ойын және субъективтіліктің жалпы белгілерін бейнелеу - бұл эссенің басты мақсаты. 1-тапсырма Көркем-әдеби эссе жазу ерекшелігін жазу 2-тапсырма Суретке қарап, жанрлық және стильдік ерекшеліктерін сақтай отырып, тілдік құралдарды қолданып, «Жануарлар мен өсімдіктерді қорғау» туралы (100-160) сөз көлемінде көркем-әдеби эссе жазыңыз.	Мәтінді тыңдайды Мәтінді оқиды Аннотация жазады Кестені толтырады Көркем-әдеби эссенің ерекшеліктерін жазады. Эссе жазады	Басбар-мақ әдісі арқылы Жұлдызшалар арқылы Басбар-мақ әдісі арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.

№ 27 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Арнау хат (кейіпкерге хат, көпшілікке хат түріндегі эссе). Публицистикалық эссе
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	перифразаның түрлі тәсілдерін қолдана отырып, мәтін бойынша сұрақтар құрастыру
Бағалау критерийі	перифразаның түрлі тәсілдерін қолдана отырып, мәтін бойынша сұрақтар құрастырады.

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	Ұйымдастыру Оқушылардың сабаққа дайындығы. Сабақтың басталуына жағымды ықпал ететін көңіл күй қалыптастыру.	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Керемет,жақсы,тамаша» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Арнау хат (кейіпкерге хат, көпшілікке хат түріндегі эссе). Публицистикалық эссе. Хат түріндегі және көпшілікке ой салу бағытындағы жазбалардың ерекшелігін танып, талдап үйренеді. 1-тапсырма Газет-журналдардан еңбек, кәсіп туралы жазылған мақаланы таңдап алып, көтерілген мәселеге өз көзқарасыңды білдіріп, талдап жаз. 2-тапсырма. Көп нүктенің орнына жиі және сирек қолданылатын сөздерді қойып жаз. Әрбір мамандықтың өз ... ..., сондықтан керексіз ... болмайды. Қазіргі жастар қарапайым ..., ..., ..., болғысы келмейді. Сол қарапайым маман иелері арасынан ... ... . Мамандық таңдамас бұрын ..., .... деген сұрақтар төңірегінде ... ... . Мамандық таңдауда өмірлік тәжірибесі бар ... ... , олардың кеңесінің де зор екенін естен шығармаған абзал. 3-тапсырма. «Кәсіп» сөзіне бес жолды талдау жаса.  Зат есім. Не?  Сын есім. Қандай?  Етістік. Не істейді?  Синоним.  Сөйлем ...	Талдау жасайды Мәтін құрады Бес жолды өлең жазады Кестені толтырады	«1-10» баллдық жүйе арқылы «1-10» баллдық жүйе арқылы «1-10» баллдық жүйе арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия. Кері байланыс: «3-2-1» стратегиясы Бүгінгі сабақтан алған 3 маңызды ақпарат. Бүгінгі сабақта қиындық тудырған 2 аспекті. Бүгінгі сабақта ұнаған 1 іс-әрекет.

№28 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе жазу барысында қандай дағдыларды меңгердім
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу (аргументативті эссе)
Бағалау критерийі	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазады (аргументативті эссе)

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	Сыныппен амандасып оқушылардың сабаққа қатысын, сынып тазалығын қадағалаймын. Сыныпта жағымды психологиялық ахуал туғызу үшін «Мен сіздерге сенемін» психологиялық тренинг жүргіземін.	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма 1-топ Аргументтік эссе. Эссенің тақырыбы: Аңсарым – асқақ Астана Кіріспе бөлім (тақырыпты түсіну сөйлемі) Сұрақтар беру: Бұл тақырып қазір маңызды ма? Сенің ойыңша тақырыпқа қандай тірек сөздер мен түсініктерді енгізуге болады? (Астана, бәйтерек, бас қала, Хан шатыры, Саммит, ЭКСПО т.б) Тезис: Астана – күллі әлемге қазақ елін паш еткен әсем қала. аргумент аргумент аргумент Қорытынды бөлім 2-топ Лингвистикалық эссе Астананы әлем таныған дейміз.Қалай ойлайсыз, қазақ елі Астананы толығымен тани алды ма? Сіз қай қырынан тани алдыңыз? 3-топ Пайымдау эссесі Тақырыбы: «Ғаламтор мен әлеуметтік желілер жастарға не береді?» Ғаламтордың пайдасы мен зиянын білеміз.Дегенменен, уақытымыздың көбін ғаламторға ұрлатып алып жатамыз.Неге адамдар ғаламтордың зиянды тұстарын біле тұра, оған тәуелді? 2-тапсырма Эссе жазу барысында қандай дағдыларды меңгердім? Эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстырып, өз ойын дәлелдеп жазады (аргументативті эссе)	Берілген эсселерді жазады Топпен жұмыс жасайды Эссе жазады	«1-10» баллдық жүйе «1-10» баллдық жүйе
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.

№29-30 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	«Эсселер көрмесі» еркін тақырыптағы эсселер байқауы
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары
Сабақтың мақсаты

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	. Ұйымдастыру кезеңі. -Оқушылардың сабаққа қатынасын тексеру. -сынып бөлмесінің тазалығын қадағалау -ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру Мақсатымыз – білім алу, Міндетіміз- еңбек еті. Еңбек етіп ерінбей, Беске қолды жеткізу. Деп оқушыларға сабаққа деген ынтасын арттыру	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Ауызша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	. Практикалық бөлім: Эссе жазудың тиімді жолдары Эссе жазуда қолданылатын белсенді, ұтымды әдіс-тәсілдер: Оқушыға даяр тезис ұсыну; Аргументтік эссе жазғанда, даяр аргументтер (дәлелдер ұсыну; Әдеби эсседе, даяр талдаулар ұсыну арқылы, жүйелі жазуға бағдар беру; Эссенің құрылымдық жүйесінің даяр үлгілерін беру; Даяр үлгідегі сөйлемдер беру Сұрақтар қою т.б Бұл тәсілдер оқушыға не береді? Оқушының ойлауына түрткі болады; Ақпараттарды жүйелеуіне негіз болады; Өзіндік пікірін оятуға, салыстыруға үйретеді; Даяр сөйлемдер арқылы эссе тақырыбына ашуға талпынады; Өзінің стиілін қалыптастырады. Сұрақтарға жауап бере отырып, эссе тақырыбының өзектілігін, маңыздылығын ашады. 1-тапсырма «Эсселер көрмесі» еркін тақырыптағы эсселер байқауын өткізу 2-тапсырма «Жоғалып кету қаупі бар жануарлар» тақырыбында мақала жаз. Ақпараттарды өз пікіріңмен дәлелде. Бірінші сөйлем.«Менің ойымша, ...». Екінші сөйлем.«Себебі, мен оны былай түсіндіремін ...». Үшінші сөйлем. «Оны мен мына фактілермен, мысалдармен дәлелдей аламын ...». Соңғы сөйлем. «Осыған байланысты мен мынадай қоры тынды шешімге келдім ...».	Анықтамаларды аяқтайды Эсселер байқауын өткізеді Мақала жазады	Басбар-мақ әдісі арқылы Топтық бағалау Басбар-мақ әдісі арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.

№ 31 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімнің аты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссе жазуда қолданылатын көркемдегіш құралдар
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазу
Сабақтың мақсаты	оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация, тезис) жазады.

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	Ұйымдастыру. Оқушылармен амандасу. Сыныпта жағымды психологиялық ахуал тудыру. «Уақыт капсуласы» стратегиясы. Мұғалім алдын-ала сыныптың әр оқушысына шағын тілектер дайындап, оларды бір-бірден киндер ұяшықтарға салып қояды. «Тілектердің» сыртқы бетінде берілген сандар оқушының сабақ барысында жұмыс жасайтын тобын білдіреді. Оқушылар тілектерді алып, сыныбына дауыстап оқиды	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Эссе жазуда қолданылатын көркемдегіш құралдар Жанр автордан тек өз білімін көрсетуді ғана емес, сонымен бірге өзінің сезіміне, толқу мен толғауларына және жазып жатқан тақырыпқа байланысты көзқарасына ерекше мән беруді талап етеді. Эссенің авторы – тек әңгімеші немесе баяндамашы ғана емес, сонымен бірге … кейіпкер де бола алуы қажет. Эссе жанры шығармашылық еркіндікті білдіреді. Эссе – бұл сіздің естіген немесе оқыған я болмаса көрген жайтқа байланысты жеке көзқарасыңыз. Құрылымдық жағынан эссе полемикалық сөздердің, ойлардың я болмаса сұрақтардың динамикалық кезегі. Сонымен бірге шығармашылық еркіндікке қарамастан, эссе жанрында ой қозғау оңай емес екенін ұмыптаған жөн. Ең бастысы – бірегей идеяны тауып және  белгілі бір мәселеге байланысты қалыптан тыс көзқарасты білдіру керек. Өзіндік көзқарасты білдіру үшін эссе авторы аналогияларды таңдап, мысалдар келтіруі, салыстыру жасауы мен ассоциацияларды қолдануы қажет; Эссеге көптеген көркемдегіш құралдарды қолдану тән (бұл – метафоралар, аллегориялық образдар, символдар мен салыстырулар). Эссе жанрының ерекшелігін келесі белгілер айқындайды: Эссенің тақырыбы автор ойының «ұшу алаңы» болып саналады. Эссенің еркін композициясы өзінің ішкі логикасына бағынышты, ал эссенің басты мазмұнын автор ойларының “көркем оюларында” іздеген абзал болады. Эссе – айқын бейнеленген авторлық көзқарас. 4. Жеке авторлық стиль – жанр талабы 1-тапсырма «Мен және мені қоршаған орта» тақырыбына эссе жаз. Жазба жұмысына қойылатын талаптар:  Кіріспе, негізгі және қорытынды бөлім дұрыс құрылуы шарт.  Тақырыптан ауытқымай, мазмұндық желі сақталуы керек.  Тезистерді ұтымды, нақты дәлелдермен растау қажет.  Мазмұндық құрылым өмірмен байланысты болуы керек.  Өзіндік ой топшылаулар, тың пікірлер келтірілуі шарт.  Баяндау стилі, көркемдік ерекшелігі нақты болуы керек. 2-тапсырма. Сабақта алған әсеріңді, ойыңды жаз. Пікір. Оқыған мәтін бойынша өз пікіріңді бір сөйлеммен жаз. Дәлел. Өз пікіріңді бір сөйлеммен дәлелде. Мысал. Пікіріңді өмірмен байланыстырып, бір мысал келтір. Қорытынды. Тақырып бойынша қорытынды жаз.Көркемдегіш құралдарды қолдан.	Білгендерімен бөліседі Стиль түрін анықтайды; Тақырыптың түрлерін,құрылымын талдайды, салыстырады Тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерге талдау жүргізеді Өлең құрасытарыды Көркемдегіш құралдарды пайдаланады	Жұлдыз-шалар арқылы Жұлдыз-шалар арқылы Жұлдыз-шалар арқылы Жұлдыз-шалар арқылы
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.	Рефлексия жазады

№ 32 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Эссені бағалаудың критерийлері
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу
Сабақтың мақсаты	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазады

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	1.Ұйымдастыру кезеңі 2.Психологиялық ахуал қалыптастыру.Аффирмация 3.Топтарға біріктіру 4.Үй тапсырмасын сұрау.Ішкі және сыртқы шеңбер	Оқу-құралдарын әзірлейді	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	1-тапсырма. Эссені бағалаудың критерийлерімен танысады Тақырыпты түсінуі 2-ұпай — мысалдар келтіре отырып, түсініктерді анық және толық қарастыра алуы ;—қолданылған түсініктері тақырыпқа сай болуы;—жұмысты өз бетінше орындауы. Мәселені бағалай білуі 4-ұпай — сауатты талдай білуі;— салыстыру және жалпылау әдістерін түсініктер мен құбылыстарға өзара байланыста бере алуы;— қаралатын мәселеге өзіндік көзқарасының болуы;— қолданатын ақпараттар диапазонының кеңдігі;— мәтінді графиктер мен диаграммаларға сала алуы;— мәлелені өзі бағалай білуі; Ой-толғау жасай білуі 3-ұпай — мазмұнының анық және ашық болуы;— дәлелдеу логикасын құрастыра білуі;— ұсынылған тезистерге сауатты аргумент келтіре білуі;— әр түрлі көзқарасты келтіре отырып, оны бағалай білуі.— мазмұндаудың жалпы формасының мәселеге сейкес келуі. Жұмыстың орындауы 1-ұпай — жұмыс цитаталарды қолданудың талаптарына сай;— лексикалық, фразеологиялық, грамматикалық, стилистикалық нормаларға сәйкес болуы;— орфографиялық және пунктуациялық талаптарға сәйкес болуы;— талап формасына сәйкес болуы. 2-тапсырмаЖазылым тапсырмасы. Оқушылар бейнематериалдағы ақпараттарды қолданып, «Әлем елдеріндегі адам құқықтарының сақталуы » тақырыбында эссе жазады. Жазылымда оқушылар әр елдің адам құқықтарын сақтауына байланысты артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстырып, өз ойларын нақты дәлелдер келтіріп жазады. Мұғалім оқушыларға қосымша деректерді ізденіп, пайдалануына жағдай жасайды. Бағалау критерийлерін негізге алады.	Сұраққа жауап береді тақырыптың не туралы екенін болжайды, жеке орындап, жұпта талқылайды Жұмыстарын таныстрады Бағалау критерийлерін негізге алады.	Екі жұлдыз , бір тілек Екі жұлдыз , бір тілек Екі жұлдыз , бір тілек
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия. Кері байланыс: «3-2-1» стратегиясы Бүгінгі сабақтан алған 3 маңызды ақпарат. Бүгінгі сабақта қиындық тудырған 2 аспекті. Бүгінгі сабақта ұнаған 1 іс-әрекет.	Рефлексия жазады

№ 33-34 сабақ

Kai№№№№№№ миспанrshanz@mail.ru№1№№

Бөлім:
Мұғалімніңаты-жөні
Күні:
Сынып	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтыңтақырыбы	Шығармашылық ізденіс сабағы
Оқу әдістемелік жинақ бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу.
Сабақтың мақсаты	эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, мәселе бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазады.

      Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/ уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы 5 минут	Сәлемдесу, түгендеу. Психологиялық ахуал туғызу. "Ыстық алақан" тренингін өткізу. Оқушылар бір-біріне жақсы тілектер айтып, сәттілік тілейді. Топқа бөлу. "Пазл" әдісі арқылы 3 топқа бөлу	Оқу-құралдарын әзірлейді Түстерді алады	«Ауыз-ша мадақ-тау» әдісі
Сабақтың ортасы 30мин	Мәтінде берілген ақпарат негізінде «Қазақстан туризмі» туралы мәселені болжаңыз. Қазақстандағы туризмнің дамуы Қазақстан Республикасында туризмді әрі қарай дамыту үшін барлық қажетті, мәдени, тарихи, географиялық және климаттық жағдайлар бар. Осыған байланысты республика Үкіметі өзінің ұзақ мерзімді дамуы жөніндегі әдістемелік жинақ бағдарламасында туризмді экономиканың маңызды салаларының бірі ретінде жариялады.  1993 жылы Қазақстан Дүниежүзі туристік ұйымының мүшелігіне енді. Дәл осы жылы Туризмді дамыту әдістемелік жинақ бағдарламасы дайындалып, ал 1997 жылы «1997-2003 жылдар кезеңінде Ұлы Жібек Жолының тарихи орталықтарының өркендеуі, түркі тілді мемлекеттердің мәдени « мұраларын сақтау және туристік инфрақұрылым құру» мемлекеттік әдістемелік жинақ бағдарламасы бекітілді. «Қазақстан 2030» стратегиялық даму әдістемелік жинақ бағдарламасында аталған саланың айрықша маңызы атап өтілген. 2-тапсырма «Қорыққа саяхат» тақырыбына сөйлем соңында қабаттаса қойылатын тыныс белгілерді қолданып, 50-60 сөзден тұратын мәтін құраңыз 3-тапcырма: Латын әліпбиінe көшу дeгeн пікіргe көзқараcыңызды 4 cөйлeммeн oрфoграфиялық нoрмаcын cақтап жазыңыз. Мeнің пікірімшe, __________________________________________________________________________________________________________________________________ Ceбeбі __________________________________________________________________________________________________________________________________ Мыcалы __________________________________________________________________________________________________________________________________ Қoрытындылай кeлe, __________________________________________________________________________________________________________________________________	Сұрақтарға жауап береді Мәтін үзінділеріне сүйеніп, болжам жасайды; Өз ойын жеткізіп дәлелдер келтіреді. Болжамын мәтін мазмұнымен салыстырады. Ақпаратты өмірмен байланыстырады Тақырыпқа байланысты сөйлем құрастырады Қорытынды жасайды	Стикер-лер арқылы Стикер-лер арқылы Стикер-лер арқылы Стикер-лер арқылы С
Сабақтың соңы 5 мин	Рефлексия.

ПAЙДAЛAНЫЛҒAН ӘДEБИEТТEP ТIЗIМI

Ұстаздар үшін:

1 КoлeчeнкoA.К. Энциклoпeдия пeдaгoгичecкиx тexнoлoгий.-Caнкт-Пeтepбypг: «КAPO», 2002.-368C

2 Имaнбeкoвa Б. Мeктeптeгi ғылыми-әдicтeмeлiк жұмыc.-Aлмaты, 2003.-136 б.

1. http://melimde.com/astana-alasini-bilim-basarmasi-edistemelik-kabinet.html

2. https://stan.kz/esseni-kalay-zhazadi-barlik-erezheler-311643/

3. Epнaзapoвa З.Ш. Эcce түpлepi oқy құpaлы.-Aлмaты, 2018

4. https://nauchniestati.ru/blog/kak-napisat-esse/

5. Блayг М. Экoнoмичecкaя мыcль в peтpocпeктивe. Гл.15 «Пoнятиecтaтики и динaмики y Н.Кoндpaтьeвa и Й.Шyмпeтepa»

6. Шyмпeтep Й. Тeopия экoнoмичecкoгopaзвития. Гл.2, Кoндpaтьeв Н.Д. Ocнoвныe пpoблeмы экoнoмичecкoй cтaтики и динaмики. Гл.9.

7. . Мeтoдичecкиepeкoмeндaции пo нaпиcaнию эcce. Гocyдapcтвeнный Yнивepcитeт Выcшaя Шкoлa

8. Экoнoмики Caнкт—Пeтepбypгcкий филиaл. — CПб., 2005.

9. http://www.library.novouralsk.ru/recommends—esse.html

10. «Эcce жaзy әдicтeмeci» Ғaлaмтop мaтepиaлдapы

11. Имaнбeкoвa Б. Мeктeптeгi ғылыми-әдicтeмeлiк жұмыc.-Aлмaты, 2003.-136 б.

Оқушылар үшін:

1. Oқyшылapдың oқy cayaттылығы. Oқy құpaлы «Нaзapбaeв Зияткepлiк мeктeптepi» ДББҰ, «Пeдaгoгикaлық өлшeyлep opтaлығы».

2. http://group-global.org/kk/publication/15595-shetel-tilin-okytuda-okylym-reketin-uyretu-zholdary Paйкyл Диyaнoвa, «Қaзaқ тiлiн oқытyдa oқылым әpeкeтiнe үйpeтy жoлдapы».

3. Дayлeткaлиeвa, P. Л. Қaзaқ тiлi caбaғындa oқyшылapдың oқy cayaттылығын дaмытy / P. Л. Дayлeткaлиeвa. — Тeкcт : нeпocpeдcтвeнный // Мoлoдoй yчeный. — 2017. — № 18.1 (152.1). — C. 16-18. — URL: https://moluch.ru/archive/152/43264/ (дaтa oбpaщeния