ҚАЗАҚ ТІЛІ ПӘНІ БОЙЫНША СЫНЫПТАН ТЫС ЖҰМЫСТАРДЫ ЖАҢАША ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ

Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық

колледжі, филология бөлімінің 4-курс студенті

Нұрмұханбет Нұрберген

Оқыту білім берудің негізгі жолы болып табылады. Оқыту оқытушы мен оқушының біріккен іс-әрекеттері, сондықтан да ол екі жақты бір текті процесс. Оқытушы оқушыларға білім беріп іскерлікке, дағдыға үйретеді, ал оқушы таным міндеттерін түсініп, дағдыны игереді. Оқыту барысында оқушыларға теориялық білім мен тәрбие беру бір-бірімен ұштастырыла жүргізіледі. Тәрбие негізін қалайтын, оқушылардың білімін кеңейтіп, өз қабілетін танып білуге үлес қосатын оқытудың түрі – сыныптан тыс оқыту.

Сыныптан тыс оқыту мұғалімнің ұйымдастыру шеберлігімен іске асады. Сонымен қатар сыныптан тыс оқыту әртүлі жұмыстар арқылы жүзеге асады. Сол жұмыстар арқылы оқушылардың бос уақыттарын тиімді пайдалануға, өз қабілетін танып білуге, қосымша жұмыс жасауға үйретіп, дүниетанымын кеңейтеді. Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың қабілеті, икемі, дарыны, жеке ынтасы негізінде ұйымдастырылады және бірнеше салаға бөлінеді. Олар: үйірме, сыныптан тыс оқу, конференциялар, викториналар, пән апталықтары, әдеби кештер, т.б.

Үйірме жұмыстары – сыныптан тыс жұмыстардың күретамыры. Оқушылардың пәнге қызығуы мен қатар белсенділігін көтеру үшін мектептерде қазақ үйірмелері жұмыс істейді. Бұл үйірмелерді, көбіне, қазақ тілі пәнінің мұғалімдері, өнерпаз ұстаздар, сынып жетекшілері жүргізеді. Үйірме жұмыстарының арнаулы органы – қолжазба журналы, газеті болады. Жұмыс жоспары жасалады.

Қазіргі білім беру жүйесінде сыныптан тыс жұмыстардың орны ерекше. Олардың ішінде қазақ тілі пәні бойынша үйірме жұмыстарының маңызды рөлі бар. Үйірмелер оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, олардың тілдік дағдыларын тереңдетуге ықпал етеді. Сыныптан тыс жұмыстарды жаңаша ұйымдастыру оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, ұлттық мәдениетке деген құрметті қалыптастыруға және қазақ тілін терең меңгеруге бағытталған. Үйірмелерді жаңаша ұйымдастыру – бұл оқу үдерісін жаңашыл әдіс-тәсілдермен толықтырып, оқушылардың өз-өзін көрсетуіне, жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Үйірме жұмыстарының басты мақсаты – оқушылардың қазақ тілі мен әдебиетіне деген қызығушылығын оятып, олардың тілдік дағдыларын тереңдету. Сонымен қатар, үйірмелердің міндеттері мынадай:

– оқушылардың қазақ тіліндегі сөйлеу, жазу, тыңдау дағдыларын жетілдіру.

– шығармашылық жұмыстар арқылы оқушылардың тілдік қабілеттерін арттыру.

– оқушылардың ұлттық мәдениетке, әдебиетке деген қызығушылығын дамыту.

– оқушылардың қоғамдық пікірталастарға қатысу арқылы әлеуметтік дағдыларын дамыту.

– оқушылардың ғылыми ізденісін, зерттеу қабілетін жетілдіру.

Үйірме жұмысын жаңаша ұйымдастыру оқушылардың қабілетін арттыруға және қазақ тіліне деген сүйіспеншілігін оятуға бағытталған бірнеше жолды қамтиды.

Үйірмелердің тиімді жұмыс істеуі үшін оның жоспары нақты және мақсатқа бағытталған болуы керек. Жоспарды құруда оқушылардың деңгейі, қызығушылығы, қазақ тіліне деген ынтасы ескерілуі қажет. Үйірме жұмысының жоспары оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, әртүрлі шығармашылық тапсырмалар мен тілдік жаттығуларды қамтуы тиіс.

Үйірме жұмысының жаңаша ұйымдастырылуында интерактивті әдістер маңызды рөл атқарады. Интерактивті әдістер оқушыларды белсенді түрде оқу үдерісіне тартуға мүмкіндік береді, олардың қызығушылығын арттырады және шығармашылық қабілеттерін ашады.

Рөлдік ойындар: Оқушылар қазақ тілінде рөлдерге бөліне отырып, түрлі ситуацияларды талқылайды, өзара пікір алмасады. Бұл әдіс оқушылардың сөйлеу дағдыларын жетілдіріп, олардың сөздік қорын кеңейтеді.

Пікірталас: Қоғамдық мәселелерге арналған пікірталастар оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, шешендік дағдыларын дамытады. Пікірталас барысында олар өз пікірлерін айтады, өз көзқарастарын қорғауға үйренеді.Топтық жұмыстар: Оқушыларды топтарға бөліп, әртүрлі тақырыптар бойынша шығармашылық жұмыстар жасауға немесе зерттеу жүргізуге тапсырмалар беріледі. Топтық жұмыс ынтымақтастықты, ұйымшылдықты және шығармашылықты дамытуға ықпал етеді.

Мультимедиалық және визуалды құралдарды қолдану

Қазіргі білім беру үдерісінде мультимедиялық және визуалды құралдардың рөлі зор. Үйірме жұмысының нәтижелі болуы үшін жаңа технологияларды қолдану – өте тиімді әдіс. Мультимедиалық құралдар сабақтарды қызықты әрі көрнекі етеді.

Бейнемазмұн мен презентациялар: Қазақ тілінде жасалған бейнемазмұндар, мультфильмдер, презентациялар оқушылардың назарын аударады. Әрбір сабақта түрлі тақырыптарға байланысты бейнемазмұндар көрсету олардың тақырыпты тереңірек түсінуіне көмектеседі.

Интернет ресурстары: Оқушылар интернет арқылы қазақ тіліндегі мақалалар, шығармалар, оқулықтар мен әдебиетке қатысты ақпараттарды іздеуді үйренеді. Бұл оларға тіл үйренуде заманауи әдістерді пайдалануға мүмкіндік береді.

Қазақ тілі пәні – 9 ұлттық мәдениет пен әдебиеттің негізін қалаушы, ұрпақтың тілдік дағдыларын дамытуда үлкен рөл атқаратын пән. Қазақ тілі пәнінен конференциялар ұйымдастыру, әсіресе, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, тілдік білімдерін тереңдетуге және қазақ тілін өз деңгейінде меңгеруге мүмкіндік береді. Конференцияларда оқушылардың белсенділігі арттырылып, ғылыми-зерттеу дағдылары қалыптасады, сонымен қатар олардың қазақ тілі мен әдебиетіне деген қызығушылығы мен сүйіспеншілігі оянады.

Қазақ тілі пәні бойынша конференция ұйымдастыру – оқушылардың тілдік дағдыларын жетілдіру, олардың шығармашылық қабілеттерін арттыру, ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізуге баулу, сондай-ақ ұлт мәдениетіне деген қызығушылықты дамыту үшін маңызды құрал болып табылады. Конференциялар - оқушылардың ғылыми білімін тексеруге, оларды ғылыми жұмыспен таныстыруға, өз пікірін ашық айтуға, сондай-ақ өзара пікірталасқа қатысуға мүмкіндік беретін маңызды іс-шаралар.

Қазақ тілі пәні бойынша конференцияны ұйымдастыру оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, тілді меңгеру дағдыларын тереңдетеді. Сонымен қатар, тілдік жағдаяттарды түсіну мен талқылау барысында мәдениетке деген қызығушылық пен құрмет артады. Конференцияларды өткізу барысында қолданылатын амал-тәсілдер оларды тиімді әрі мазмұнды жүргізуге мүмкіндік береді.

Ғылыми конференция: Бұл форматта оқушылар ғылыми жұмыс жүргізіп, өз зерттеу нәтижелерін баяндайды. Ғылыми конференцияларда баяндама, зерттеу жұмысының қорытындылары мен талдаулар ұсынылады.

Пікірталас конференциясы: Бұл форматта оқушылар түрлі мәселелер бойынша пікірталасқа қатысып, әртүрлі көзқарастарды тыңдап, өз пікірлерін дәлелдейді. Мұнда пікірлердің негізділігі мен дәлдігі маңызды.

Шығармашылық конференция: Мұнда оқушылар шығармашылық жұмыстарын ұсынуы мүмкін. Бұл, әсіресе, қазақ әдебиеті мен тілін терең түсінуге бағытталған.

Практикалық конференция: Қазақ тіліндегі практикалық мәселелерді талқылайтын және тілдік дағдыларды жетілдіруге арналған конференция түрі.

Қазақ тілінен өткізілетін сыныптан тыс жұмыстардың тағы бір түрі – қазақ тілі апталығы. Апталықты өткізудің негізгі мақсаты – қазақ тілі пәні бойынша оқушылар білімін тереңдете түсу мен тиянақтандыру, оқушылардың өз бетінше ізденуі арқылы оны пайдалану дағдысын қалыптастыру. Бір апта шеңберінде жүргізілетін бұл жұмыстар тіл дамытуға байланысты әдіс түрлерінің бәрі қамтылады. Оған барлық жағдай бар: біріншіден, бұл жұмысқа оқушылар бүкіл мектеп болып қатынасады, екіншіден, жоспарланған жұмыс мерзімі бір апта бойына созылады. Апталық барысында оқушылар әңгіме құру, мәнерлеп оқу, жатқа айту, сұрақ-жауап арқылы әңгімеге қатысу жұмыстарына араласып, тіл дамытып қана қоймайды, сонымен бірге өздерінің пән бойынша білімін тексеріп, жалпы қазақ тіліне деген сүйспеншілігін арттырып, тілді практика жүзінде игереді.

Апталық сабақ жоспарының міндеті:

Оқушылардың сөз мәнері туралы түсінігін қалыптастыру, сөйлеу барысында дауыс ырғағы, екпін, кідіріс, эмоция сияқты элементтерді дұрыс қолдануға үйрету. Жеке және көпшілік алдында мәдениетті, мәнерлі сөйлеу дағдыларын дамыту.

Апталық жоспар: "СӨЗ МӘНЕРІ"

Мерзімі: 2025 жылғы 10–14 наурыз

Жетекшісі: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Интерактивті әдіс - бұл оқушы мен мұғалімнің белсенді әрекеттесуін, олардың арасындағы өзара байланысқа негізделген оқыту әдісі. Бұл әдіс оқушылардың танымдық әрекетін, білім алу белсенділігін арттырады, сонымен қатар оларды өз ойларын, пікірлерін еркін білдіруге үйретеді. Бұл әдіс білім беру процесін тек бір жақты түсінуден арылтып, оқушылардың өзіндік пайымдау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Интерактивті әдістердің негізгі ерекшелігі - оқушының сабақ барысында пассивті тыңдаушы болмай, өз білімін белсенді түрде игеріп, жүзеге асыратын қатысушыға айналуы.

Қазақ тілі пәні бойынша интерактивті әдістерді қолдану оқушылардың тілдік дағдыларын қалыптастыруға, тіл мәдениетін арттыруға және сөздік қорды байытуға ықпал етеді. Бұл әдіс арқылы оқушылар сөздерді дұрыс қолдану, сөйлем құрылымын меңгеру, өз ойын еркін әрі түсінікті жеткізу дағдыларын игереді. Сонымен қатар, интерактивті әдістер шығармашылық жұмысқа және топтық әрекетке негізделгендіктен, оқушылардың өзара қарым-қатынас жасауын, топпен жұмыс істеуін және бір-біріне қолдау көрсетуін қамтамасыз етеді.

Қазақ тілін оқытудың сапасын арттыру үшін сыныптан тыс жұмыстардың маңызы зор. Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың шығармашылық қабілеттерін, сөйлеу дағдыларын, тілдік қорларын арттыруға бағытталған шаралар болып табылады. Бұл жұмыстарды ұйымдастыруда эксперимент жүргізу - жаңа әдіс-тәсілдердің тиімділігін зерттеу және нәтижесін талдау үшін маңызды қадам болып табылады. Эксперимент барысында оқушылардың қызығушылығы мен ынтасын арттыру арқылы қазақ тіліндегі сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың жолдары анықталды.

Эксперименттің негізгі мақсаты – қазақ тілі пәнінде сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру арқылы оқушылардың тілдік дағдыларын жақсарту, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру және шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Эксперименттің міндеттері:

– оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту, қазақ тіліндегі сөздік қорын байыту;

– сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, дұрыс сөйлеу дағдыларын дамыту;

– шығармашылық қабілеттерін дамыту, ойлау мен тілде еркін жеткізе білу дағдыларын арттыру;

– оқушыларды қоғамда тілде өз пікірін дұрыс жеткізуге, пікірталастар мен дебаттар жүргізуге үйрету.

Қорытындылай келе, қазақ тілі пәнінде сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуға, сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға және шығармашылық қабілеттерін арттыруға ықпал етеді. Эксперимент барысында қолданылған әдіс-тәсілдер оқушылардың тілге деген қызығушылығын арттырып, олардың сөздік қорын кеңейтуге және еркін сөйлеуіне мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер сыныптан тыс жұмыстардың маңыздылығын дәлелдеп, болашақта осы бағытта жаңа әдістерді қолдану қажеттігін көрсетті.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Құлмағанбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. – Алматы: Жазушы, 1988 ж. – 3, 7, 9-бб.

2. Ахметова, Ш. Қазақ тілі әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 4, 7, 9-бб.

3. Балақаев, М., Жанпейісов Е., Қалиев С. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: Арыс, 2014. – 5, 8, 33-бб.

4. Байжанова Р. Қазақ тілін оқытудың әдіс-тәсілдері. – Астана: Фолиант, 2015. – 3, 6, 27-бб.

5. Еркінбекова Ш. Қазақ тілі: әдістемелік оқулық. - Алматы: Рауан, 2016. – 2, 5, 21-бб.

6. Жанпейісов Е. Қазақ тілі сабағында инновациялық әдістер. – Алматы: Мектеп, 2012. – 6, 9, 19-бб.

7. Қабдықайырова Қ. Қазақ тілін оқытуда жаңа технологиялар мен әдіс-тәсілдер. – Алматы: Мектеп, 2014. – 1, 4, 29-бб.

8. Құдайбергенова М. Сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру әдістемесі. – Алматы: Ғылым, 2017. – 3, 5, 29-бб.

9. Құрманалиева А. Қазақ тілінде сөйлеу мәдениетін дамыту. – Астана: Білім, 2018. – 2, 6, 30-бб.