Қазақ тілі пәнінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жолдары

Ашилова Кулзакира Досалиевна

«№99 мектеп-гимназия» КММ

Бастауыш сынып мұғалімі

Педагог-шебер

Шымкент қаласы

Қазіргі қоғамда білім беру жүйесінің алдына қойылып отырған негізгі міндеттердің бірі – оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру. Функционалдық сауаттылық дегеніміз – жеке тұлғаның алған білімін күнделікті өмірде тиімді пайдалана білуі, ақпаратты дұрыс түсініп, саралай алуы, ойды жүйелі жеткізе білуі және түрлі жағдайларда саналы шешім қабылдай алуы. Бұл дағдыны қалыптастыру мектеп табалдырығынан, яғни бастауыш сыныптан басталуы тиіс. Бастауыш білім беру – баланың тілдік, коммуникативтік, танымдық қабілеттерінің негізі қаланатын кезең. Осы орайда қазақ тілі пәнінің маңызы ерекше. Қазақ тілі сабағында оқушылар тек тілдік ережелерді меңгеріп қана қоймай, сонымен қатар мәтінмен жұмыс жасау, өз ойын еркін жеткізу, тыңдап түсіну, сұрақ қою және жауап беру сияқты функционалдық дағдыларды дамытады. Бұл дағдылар оқушының тек оқу үлгеріміне емес, сонымен қатар болашақтағы тұлғалық дамуына да тікелей әсер етеді.

Бүгінгі білім беру үдерісінің басты мақсаты – оқушыны тек біліммен қаруландыру емес, оны өмірде қолдана алатын, заман талабына бейім, ойлай білетін тұлға ретінде қалыптастыру.

Өзектілігі: функционалдық сауаттылықты дамыту – қазіргі білім беру жүйесінің ең өзекті бағыттарының бірі болып отыр Функционалдық сауаттылық – оқушының алған білімін нақты өмірлік жағдайларда тиімді пайдалана алуы, ақпаратты түсіну, талдау, сұрыптау және оған сәйкес шешім қабылдау қабілеті. Аталған тақырып бүгінде әлем елдерінің білім беру жүйесінде XXI ғасыр дағдыларына сай келуі өзекті.

Қазақстанда қазақ тілі пәнінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту, әсіресе бастауыш буын оқушыларының тілдік білімін практикалық деңгейге көтеру – білім беру сапасын арттыру қазіргі кезде өзекті.

Мақсаты:«Қазақ тілі пәнінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жолдары» атты баяндаманың негізгі мақсаты – оқушылардың қазақ тілі сабағында мәтінмен тиімді жұмыс істеу арқылы өмірлік жағдаяттарда қажетті тілдік және танымдық дағдыларды меңгеруіне, яғни функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған әдіс-тәсілдер жүйесін ұсыну. Бұл мақсат оқушылардың оқу материалын терең түсініп, оны шынайы өмірмен байланыстыра алуына, алған білімін түрлі жағдаяттарда тиімді қолдана білуіне мүмкіндік береді.

Нақтылай айтқанда,

• Оқушылардың мәтін мазмұнын түсіну, нақты ақпаратты табу және оны жүйелеу дағдыларын дамыту;

• Мәтінде берілген ақпараттар негізінде қарапайым қорытынды жасауға және логикалық байланысты анықтауға үйрету;

• Оқу материалын терең түсініп, оны шынайы өмірмен байланыстыра алуына, алған білімін түрлі жағдаяттарда тиімді қолдана білуін қалыптастыру

• Мәтіннің құрылымы мен идеялық мазмұнына баға бере отырып, оқушының өз көзқарасын дәлелді түрде білдіру қабілетін қалыптастыру;

Міндеті:

• Оқушылардың мәтін мазмұнын түсіну, нақты ақпаратты табу және оны жүйелеу дағдылары дамиды;

• Мәтінде берілген ақпараттар негізінде қарапайым қорытынды жасауға және логикалық байланысты анықтауға үйренеді;

• Оқу материалын терең түсініп, оны шынайы өмірмен байланыстырып, алған білімін түрлі жағдаяттарда тиімді қолдана біледі;

• Мәтіннің құрылымы мен идеялық мазмұнына баға бере отырып, оқушы өз көзқарасын дәлелді түрде білдіру қабілеті қалыптасады;

Жаңалығы: Қазақ тілі пәнін дәстүрлі грамматикалық бағыттан шығарып, оны өмірмен байланысқан функционалдық-қолданбалы бағытта ұйымдастыруында, тек грамматикалық білімді меңгертумен шектелмей, мәтінмен жұмыс істеу, ақпаратты саралау, түсіндіру және бағалау сияқты танымдық процестерге негізделген тапсырмалар орындау. Соның нәтижесінде оқушы тек білім алушы ғана емес, қоғамдық қарым-қатынасқа қабілетті тұлға ретінде қалыптастыру

Бастауыш сынып – баланың тілдік, коммуникативтік және когнитивтік дағдылары қалыптасатын алғашқы әрі маңызды кезең. Бұл кезеңде оқушының оқу, жазу, сөйлеу, тыңдау сияқты негізгі тілдік әрекеттерді меңгеруі – оның функционалдық сауаттылығының негізін құрайды. Осы дағдыларды жүйелі түрде дамытуда қазақ тілі пәнінің орны ерекше. Қазақ тілі сабақтарында оқушылар мәтінмен жұмыс істеу, өз ойын дәл әрі сауатты жеткізу, ақпаратты түсіну және оны түрлі жағдайларда қолдану арқылы тілдік әрі логикалық қабілеттерін жетілдіреді. Сондықтан қазақ тілі пәні арқылы бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру – олардың тұлғалық дамуына, білім сапасын арттыруға және болашақта түрлі салада еркін әрекет ете алатын құзыретті азамат болып өсуіне ықпал ететін өзекті әрі маңызды міндет.

Мен, бастауыш сынып мұғалімі ретінде, өз тәжірибемде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуда қазақ тілі пәнінің мүмкіндіктерін кеңінен пайдалануға тырысамын. Себебі қазақ тілі сабағы – оқушының сөйлеу мәдениетін, ойын сауатты жеткізуін, мәтінді түсіну мен өңдеу қабілетін қалыптастыратын негізгі пәндердің бірі. Функционалдық сауаттылықты дамыту — бұл оқушыны жай ғана ережені жаттатумен шектемей, оны өмірде қолдануға баулу деген сөз.

Сабақ барысында мәтінмен жұмыс істеуге ерекше көңіл бөлемін. Оқушыларға шағын мәтіндер ұсыну арқылы олардың мәтінді түсіну, негізгі ойды табу, кейіпкердің әрекетіне баға беру, оқиғаға өзіндік көзқарас білдіру қабілеттерін дамытамын.

Мысалы: «Достық» немесе «Еңбекқор құмырсқа» сияқты шағын әңгімелерді оқытып, келесі тапсырмаларды орындатамын:
– Мәтіннің негізгі идеясын анықта;
– Кейіпкердің орнында болсаң, не істер едің?
– Осы оқиға өмірде кездесуі мүмкін бе?

Бұл тапсырмалар арқылы балалар өз ойын жеткізуге, пікір айтуға, салыстыру мен қорытынды жасауға дағдыланады. Бұл — функционалдық сауаттылықтың басты көрсеткіштерінің бірі.

Сабақта ашық сұрақтар қою арқылы оқушыларды еркін ойлауға, дәлелдеуге, логикалық байланысты орнатуға ынталандырамын. Мысалы, тек "Мәтінде не туралы айтылған?" деген сұрақпен шектелмей, "Сен осындай жағдайда не істер едің?", "Мәтіндегі әрекетті дұрыс деп санайсың ба? Неліктен?" сияқты ойландыратын сұрақтар қоямын.

Оқушылардың өз ойларын жазбаша және ауызша жеткізе білуі – функционалдық сауаттылықтың маңызды бөлігі. Осы мақсатта түрлі жазылым тапсырмаларын қолданамын:

• Сурет бойынша шағын әңгіме құрастыру;

• Кейіпкерге хат жазу;

• Өз өміріндегі оқиға негізінде мәтін жазу.

Мысалы: "Менің отбасым","Менің арманым" тақырыптарында шығарма жаздыру арқылы баланың жеке тәжірибесіне сүйене отырып, еркін ой жазуына мүмкіндік беремін.

Сөйлеу әрекетінде "Ойлан – Жұптас – Бөліс", "Ыстық орындық", "Бір сұрақ – бір жауап" әдістерін жиі қолданамын. Бұл әдістер оқушыларды топпен жұмыс істеуге, пікірін ашық айтуға, тыңдау мәдениетін қалыптастыруға үйретеді.

Тыңдап түсіну мен оқи отырып түсіну – баланың ақпаратты қабылдап, оны өңдеу қабілетін дамытады. Сондықтан әрбір сабақта қысқа мәтіндерді тыңдатып, оған сұрақтар беру немесе оқыту барысында мәнерлеп оқу, қиын сөздерді талдау, мазмұнын әңгімелеу жұмысын ұйымдастырамын. Бұл әдіс балалардың зейінін арттырып, есте сақтау қабілетін дамытады.

Сабақтағы тапсырмаларды өмірмен байланыстыруға тырысамын. Мысалы, «Дүкенге бару», «Досыңмен әңгімелесу», «Саяхатқа шығу» сияқты жағдаяттар арқылы диалог құрастыру немесе мәтін жазу – балалардың өмірлік жағдайды модельдеуіне, тілді шынайы қолдануына мүмкіндік береді.

Балалар үшін ойын – басты мотивация көзі. Сабақта рөлдік ойындар, сөзжұмбақтар, ребустар, логикалық тапсырмалар қолдану – оқушының қызығушылығын оятып, белсенділігін арттырады. Мысалы, «Сөз қоржыны», «Жоғалған сөз», «Оқиға тізбегін құрастыр» сияқты ойындарды жиі өткіземін.

Менің тәжірибемде байқағаным – қазақ тілі сабағында бала еркін сөйлеуге, ойлауға, дәлелдеуге дағдыланса, ол бұл қабілетті басқа пәндерде де қолдана бастайды. Бұл — функционалдық сауаттылықтың кеңеюі мен тұрақты түрде дамуының көрсеткіші. Сондықтан ұстаз ретінде менің міндетім — тек білім беру емес, сол білімді дұрыс қолдануға үйрету.

Нәтижесінде, 2022-2025 оқу жылдарының аралығында осындай көрсеткіш болды

Бастауыш сыныптарда қазақ тілі пәні арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту – олардың жан-жақты дамуының маңызды бөлігі болып табылады. Менің тәжірибем көрсеткендей, мәтінмен жұмыс жасау, сұрақ-жауап жүргізу, жазылым мен сөйлеу дағдыларын жетілдіру, сондай-ақ оқылым мен тыңдалым қабілеттерін дамыту оқушылардың тілдік және ойлау қабілеттерін айтарлықтай нығайтады. Сонымен қатар, өмірлік жағдайлармен байланыстырылған тапсырмалар мен ойын элементтерін қолдану балалардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға тиімді әсер етеді.

Функционалдық сауаттылықты дамыту – бұл тек оқу бағдарламасын орындау емес, оқушының алған білімін күнделікті өмірде тиімді пайдалана білуі, өз ойын нақты әрі түсінікті жеткізуі, сын тұрғысынан ойлауы және ақпаратты дұрыс саралай алуы. Сондықтан ұстаз ретінде мен әрбір қазақ тілі сабағында осы бағыттағы жұмыстарға басымдық беріп, оқушылардың өмірлік құзыреттілігін арттыруға бағытталған әдістерді үнемі жетілдіруді мақсат етемін.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Ахметова, Л.М. (2021). Бастауыш сыныпта функционалдық сауаттылықты дамыту жолдары. Алматы: Білім баспасы.

2. Жұмабаев, Н.С. (2020). «Қазақ тілі пәнінде функционалдық сауаттылықты қалыптастыру мәселелері». // Қазақ тілі және әдебиеті, №4, 25–30-б.

3. Қайырбекова, Г.Т. (2019). Педагогика және әдістемелік негіздер: функционалдық сауаттылық. Нұр-Сұлтан: Ұлттық академия баспасы.

4. Нұрмаханов, Ә. (2018). «Бастауыш сынып оқушыларының тілдік құзыретін дамыту». // Мектеп және қоғам, №2, 15–19-б.

5. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. (2022). Бастауыш білім беру бағдарламасы. Нұр-Сұлтан.

6. Томпсон, Г. (2017). Functional Literacy in Early Education. London: Education Press.

7. UNESCO. (2020). Literacy Development in Primary Education. https://unesdoc.unesco.org

8. Баймұратова, Қ. (2021). «Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытудағы қазақ тілі сабағының рөлі». // Педагогикалық ғылымдар журналы, №3, 50–55-б.