Есимсеитова Айдана Еркебулановна,

Ақмола облысы білім басқармасының

Атбасар ауданы бойынша білім бөлімі Атбасар

қаласының №5 жалпы орта білім беретін мектебі» КММ,

қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі

ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА СЫНИ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛДІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Аңдатпа

Мақалада қазақ тілі сабағында сыни ойлауды дамыту технологиясын қолданудың тиімділігі қарастырылады. Заманауи білім беру талаптарына сәйкес оқушылардың функционалдық сауаттылығын, тілдік құзыреттілігін және коммуникативтік дағдыларын қалыптастыруда белсенді әдіс-тәсілдердің маңызы талданады. Автордың педагогикалық тәжірибесі негізінде сыни ойлау стратегияларын жүйелі қолданудың нәтижелері көрсетіліп, білім сапасының оң динамикасы дәлелденеді.

Кіріспе

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға, дамытуға бағытталған оқыту технологияларын енгізу екендігі атап көрсетілген. Қазіргі білім беру кеңістігінде мұғалімнің кәсіби қызметі оқушының тек білім алуына ғана емес, оның ойлау қабілетін, талдау дағдысын, дербес шешім қабылдау мүмкіндігін дамытуға бағытталуы тиіс.

Қазақ тілі пәнінің ерекшелігі – тілдік нормаларды меңгертумен қатар, оқушының коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыру. Осы тұрғыда сыни ойлау технологиясы оқушылардың логикалық ойлауын жетілдіруге, өз ойын дәлелді түрде жеткізуге және тілдік материалды саналы игеруіне мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

Сыни ойлау технологиясының мәні

Сыни ойлау – ақпаратты талдау, салыстыру, сұрыптау және негізделген қорытынды жасау үдерісі. Бұл технология оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, оқу үдерісіне саналы қатысуына ықпал етеді.

Қазақ тілі сабағында сыни ойлауды дамыту келесі міндеттерді шешуге бағытталған:

• тілдік материалды терең меңгерту;

• мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіру;

• өз пікірін дәлелдеу мәдениетін қалыптастыру;

• функционалдық сауаттылықты арттыру.

Педагогикалық тәжірибеден

2023–2024 оқу жылында 7-сынып оқушыларымен жұмыс барысында сыни ойлауға бағытталған әдістер жүйелі түрде қолданылды. Атап айтқанда:

1. «Фишбоун» әдісі

Сабақта күрделі тақырыптарды талдауда қолданылды (мысалы, «Қазақ тілінің қоғамдық қызметі», «Тіл және қоғам» тақырыптары). Оқушылар мәселені анықтап, себеп-салдарлық байланыстарды көрсетті.

Нәтижесі:
Оқушылардың мәтінді талдау сапасы артты, жазбаша жұмыстарда дәлел келтіру деңгейі жақсарды.

2. «Ойлан – жұптас – бөліс» әдісі

Жаңа тақырыпты бекіту кезеңінде қолданылды. Әр оқушы жеке ойланып, жұпта талқылап, сынып алдында ортақ пікірін ұсынды.

Нәтижесі:
Тұйық оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі артты, ауызша жауап беру сапасы жақсарды.

3. INSERT әдісі

Мәтінмен жұмыс барысында қолданылды. Оқушылар ақпаратты саралап, бұрынғы білімдерімен салыстырды.

Нәтижесі:
Оқушылардың саналы оқу дағдысы қалыптасты, мәтінді түсіну деңгейі жоғарылады.

Білім сапасының динамикасы

Сыни ойлау стратегияларын жүйелі қолдану нәтижесінде:

• 2023 жылдың І тоқсанында білім сапасы – 56%

• 2024 жылдың І тоқсанында білім сапасы – 71%

Өсу көрсеткіші – 15%.

Сонымен қатар, жазбаша жұмыстардағы логикалық құрылым мен дәлелді ой айту көрсеткіштері айтарлықтай жақсарды.

Әдістің тиімділігі

Сыни ойлауға бағытталған сабақтарда:

• сабақтан тысқары қалатын оқушы болмайды;

• әр білім алушы өз пікірін білдіруге мүмкіндік алады;

• тілдік материал өмірлік жағдаяттармен байланыста меңгеріледі;

• шығармашылық белсенділік артады.

Бұл технология оқушыларды дайын ақпаратты қабылдаушы емес, өз білімін құрастырушы тұлға ретінде қалыптастырады.

Қорытынды

Қазақ тілі сабағында сыни ойлауды дамыту технологиясын қолдану – білім сапасын арттырудың тиімді жолдарының бірі. Жүйелі ұйымдастырылған жұмыс нәтижесінде оқушылардың тілдік құзыреттілігі, коммуникативтік дағдылары және аналитикалық ойлау қабілеті дамиды.

Педагог-модератор деңгейінде мұғалімнің басты міндеті – заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді қолдана отырып, оқу жетістіктерінің оң динамикасын қамтамасыз ету. Тәжірибе көрсеткендей, сыни ойлауға бағытталған әдістерді жүйелі пайдалану білім сапасының тұрақты өсуіне ықпал етеді.

Қолданылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Әдістемелік нұсқау хат. 2024–2025 оқу жылы.

3. Қадашева Қ. Жаңаша жаңғыртып оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. – Алматы.

4. Артықова Т.М., Қыстаубаева Ж. Қазақ тілі. Оқыту әдістемесі.

5. Рақышова Г.А., Игибаева А.К. Жаңаша оқыту – жетістік көзі.