ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІН ЖЕТІЛДІРУ

ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІН ЖЕТІЛДІРУ

Аңдатпа.

Сөйлеу мәдениеті – адамның ойын тілдік нормаларға сай, анық, жүйелі әрі әсерлі жеткізе білу қабілетін қалыптастыратын маңызды дағды. Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының тек грамматикалық білімді меңгеруі жеткіліксіз. Ол өз ойын ауызша және жазбаша түрде сауатты жеткізіп, түрлі қарым-қатынас жағдаяттарында тілдік нормаларды дұрыс қолдана білуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілі сабақтарында оқушылардың сөйлеу мәдениетін жетілдіру – мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі. Мақалада оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдері, диалогтік және монологтік сөйлеуді дамыту, тілдік нормаларды меңгерту, пікірталас, рөлдік ойын, шығармашылық тапсырмалар мен цифрлық технологияларды пайдалану жолдары қарастырылады.

Кілт сөздер: сөйлеу мәдениеті, қазақ тілі, тілдік норма, айтылым, тыңдалым, диалог, монолог, коммуникативтік құзыреттілік, шешендік өнер, тілдік орта.

Кіріспе

Тіл – адамның ойы мен сезімін жеткізетін, адамдар арасындағы қарым-қатынасты қамтамасыз ететін негізгі құрал. Адамның білімділігі мен мәдениеті оның сөз саптауынан, ойын жеткізу мәнерінен және сөйлеу әдебінен көрінеді. Сондықтан оқушыға қазақ тілінің грамматикалық құрылымын үйретумен қатар, оның дұрыс әрі мәдениетті сөйлеу дағдысын қалыптастырудың маңызы зор.

Сөйлеу мәдениеті дегеніміз – адамның әдеби тіл нормаларын сақтай отырып, ойын анық, түсінікті, жүйелі және орынды жеткізе білуі. Сөйлеу мәдениеті қалыптасқан адам қарым-қатынастың мақсаты мен жағдайына қарай сөз таңдай алады, өз ойын дәлелдеп жеткізеді, тыңдаушының пікірін құрметтейді және тілдік әдеп нормаларын сақтайды.

Қазіргі ақпараттық қоғамда балалар мен жасөспірімдердің сөйлеу тіліне әлеуметтік желілердің, қысқа хабарламалардың және цифрлық коммуникацияның ықпалы артып келеді. Бұл жағдай оқушылардың ауызша және жазбаша сөйлеу мәдениетіне де әсер етеді. Сондықтан мектептегі қазақ тілі сабақтарында сауатты, жүйелі және мәдениетті сөйлеуге үйрету өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

Сөйлеу мәдениетінің негізгі құрамдас бөліктері

Оқушының сөйлеу мәдениеті бірнеше маңызды дағдыдан тұрады:

- сөздерді дұрыс айту;

- әдеби тіл нормаларын сақтау;

- сөздерді мағынасына қарай орынды қолдану;

- сөйлемді дұрыс құрастыру;

- ойын жүйелі жеткізу;

- сөздік қорды тиімді пайдалану;

- тыңдаушыны құрметтеу;

- сөйлеу жағдаятына қарай тілдік құралдарды таңдау;

- өз пікірін дәлелдеу;

- диалогке еркін қатысу.

Осы дағдылардың қалыптасуы оқушының коммуникативтік құзыреттілігін арттырып, оның әлеуметтік ортада өз ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі

Оқушының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру ең алдымен мұғалімнің өз сөйлеу мәдениетінен басталады. Мұғалімнің сөзі анық, сауатты, әдеби тіл нормаларына сай және оқушыға түсінікті болуы қажет.

Сабақ барысында мұғалім:

- оқушының сөзін мұқият тыңдауы;

- ойын толық жеткізуіне мүмкіндік беруі;

- қателерін әдеппен түзетуі;

- дұрыс сөйлеу үлгісін көрсетуі;

- жаңа сөздерді сөйлем ішінде қолдануға үйретуі;

- оқушылар арасында өзара сыйластыққа негізделген тілдік орта қалыптастыруы

керек.

Оқушы қате жауап беруден қорықпаған жағдайда ғана еркін сөйлей бастайды. Сондықтан мұғалімнің міндеті – әрбір қатені жазалау емес, оны оқушының тілдік дамуына мүмкіндік беретін оқу құралы ретінде пайдалану.

Диалогтік оқыту арқылы сөйлеу мәдениетін жетілдіру

Сөйлеу мәдениетін дамытудың ең тиімді жолдарының бірі – диалогтік оқыту.

Диалог барысында оқушы:

- сұрақ қояды;

- сұраққа жауап береді;

- өз ойын білдіреді;

- басқа адамның пікірін тыңдайды;

- пікірін дәлелдейді;

- келісу немесе келіспеу мәдениетін үйренеді.

Сабақта «Жұптық диалог», «Сұхбат», «Сұрақ-жауап», «Ойлан – жұптас – бөліс» әдістерін қолдануға болады.

Мысалы, «Менің туған өлкем» тақырыбында бір оқушы сұрақ қоюшы, екінші оқушы жауап беруші болады. Кейін олар рөлдерін ауыстырады.

Сұрақтар:

Туған жерің қай жерде орналасқан?

Туған өлкеңнің қандай ерекшеліктері бар?

Сен туған жеріңді не үшін жақсы көресің?

Өз өлкеңді дамыту үшін қандай үлес қоса аласың?

Мұндай тапсырмалар оқушыны толық сөйлеммен жауап беруге, өз ойын жүйелі жеткізуге үйретеді.

Монологтік сөйлеуді дамыту

Оқушының сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда монологтік сөйлеудің де маңызы зор. Монолог барысында оқушы белгілі бір тақырып бойынша өз ойын жүйелі түрде баяндайды.

Монологтік сөйлеуді дамыту үшін:

- сурет бойынша әңгіме құрастыру;

- мәтін мазмұнын өз сөзімен айту;

- белгілі бір тақырыпта шағын баяндама жасау;

- оқиғаға сипаттама беру;

- өз пікірін білдіру;

- шығармашылық әңгіме құрастыру

тапсырмаларын қолдануға болады.

Мысалы, «Менің арманымдағы мамандық» тақырыбында оқушы 1–2 минут көлемінде өз ойын жеткізеді. Алдымен оған сөйлеу жоспары ұсынылады:

1. Менің таңдаған мамандығым.

2. Бұл мамандықты не үшін таңдадым?

3. Бұл мамандыққа қандай қасиеттер қажет?

4. Болашақтағы мақсатым.

Жоспарға сүйене отырып сөйлеу оқушының ойын жүйелеуіне көмектеседі.

Сөйлеу үлгілері арқылы тілдік дағдыны қалыптастыру

Оқушылардың сөйлеу мәдениетін жетілдіруде дайын сөйлеу үлгілерін ұсынудың тиімділігі жоғары.

Мысалы, пікір білдіру кезінде:

Менің ойымша, ...

Меніңше, ...

Мен бұл пікірмен келісемін, себебі ...

Мен бұл пікірмен келіспеймін, өйткені ...

Менің ойымды мына мысал дәлелдейді: ...

Қорыта айтқанда, ...

сияқты тілдік құрылымдарды қолдануға үйретуге болады.

Бұл үлгілер оқушының ойын жүйелі жеткізуіне және пікірін дәлелдеуге көмектеседі.

Пікірталас – сөйлеу мәдениетін дамытудың тиімді әдісі

Пікірталас кезінде оқушы өз пікірін білдіріп қана қоймай, өзгенің пікірін тыңдауды және оған құрметпен жауап беруді үйренеді.

Қазақ тілі сабақтарында мынадай тақырыптар бойынша пікірталас ұйымдастыруға болады:

- «Кітап оқу маңызды ма?»

- «Әлеуметтік желінің пайдасы мен зияны»

- «Қазіргі жастардың сөйлеу мәдениеті қандай?»

- «Қазақ тілін білудің маңызы неде?»

- «Цифрлық технология адам өмірін жеңілдете ме?»

Пікірталас алдында оқушыларға сөйлеу мәдениетінің ережелері түсіндіріледі:

1. Қарсы пікірді тыңдау.

2. Сөзді бөлмеу.

3. Дауыс көтермеу.

4. Жеке тұлғаны емес, пікірді талқылау.

5. Өз көзқарасын дәлелдеу.

6. Әдепті сөздерді қолдану.

Осы арқылы пікірталас тек сөйлеу дағдысын емес, қарым-қатынас мәдениетін де қалыптастырады.

Рөлдік ойындарды қолдану

Рөлдік ойындар оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттырып, нақты өмірлік жағдаяттарда дұрыс сөйлесуге үйретеді.

Мысалы:

«Дүкенде» – сатушы мен сатып алушының диалогі.

«Кітапханада» – кітапханашы мен оқушының әңгімесі.

«Дәрігер қабылдауында» – дәрігер мен науқастың сұхбаты.

«Қонақта» – қонақ пен үй иесінің әңгімесі.

«Сұхбат» – журналист пен белгілі тұлғаның диалогі.

Бұл тапсырмалар оқушының сөйлеу жағдаятына сәйкес сөз таңдауына және тілдік әдепті сақтауға мүмкіндік береді.

Сөйлеу әдебін меңгерту

Сөйлеу мәдениетінің маңызды бөлігі – сөйлеу әдебі. Оқушы қазақ тіліндегі сәлемдесу, қоштасу, алғыс айту, кешірім сұрау, өтініш білдіру және құттықтау формаларын дұрыс қолдануды үйренуі керек.

Мысалы:

Сәлемдесу:

– Сәлеметсіз бе?

– Ассалаумағалейкүм!

– Қайырлы таң!

Өтініш білдіру:

– Көмектесіп жібересіз бе?

– Рұқсат етсеңіз...

– Мүмкін болса...

Алғыс айту:

– Рақмет!

– Көп рақмет!

– Көмегіңізге алғыс айтамын!

Кешірім сұрау:

– Кешіріңіз.

– Кешірім өтінемін.

– Қателесіп кеттім.

Мұндай тілдік бірліктерді жағдаяттық тапсырмалар арқылы меңгерту оқушының күнделікті қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады.

Мақал-мәтелдер мен шешендік сөздерді пайдалану

Қазақ халқының ауыз әдебиеті сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың мол мүмкіндігін береді. Мақал-мәтелдер, нақыл сөздер мен шешендік сөздер арқылы оқушы сөздің мағынасын түсініп, оны орынды қолдануға үйренеді.

Мысалы:

«Өнер алды – қызыл тіл»

«Жақсы сөз – жарым ырыс»

«Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады»

сияқты мақалдардың мәнін талқылау арқылы сөздің адам өміріндегі маңызын түсіндіруге болады.

Оқушыларға белгілі бір жағдаят ұсынылып, сол жағдайға сәйкес мақал-мәтел таңдау тапсырмасы беріледі. Бұл олардың сөздік қорын байытып, ұлттық тілдік мәдениетін қалыптастырады.

Көркем мәтін арқылы сөйлеу мәдениетін дамыту

Көркем шығармаларды оқу арқылы оқушылар әдеби тілдің бай үлгілерімен танысады. Кейіпкерлердің сөз саптауын талдау, диалогтерді рөлге бөліп оқу және мәтінді мәнерлеп айту оқушының сөйлеу мәдениетін жетілдіруге көмектеседі.

Мысалы, көркем мәтіннен диалог үзіндісін алып:

- кейіпкерлердің сөйлеу мәнерін анықтау;

- сөздердің мағынасын түсіндіру;

- дауыс ырғағын сақтау;

- рөлге бөліп оқу;

- диалогті өз сөзімен жалғастыру

тапсырмаларын орындауға болады.

Бұл әдіс оқушының дұрыс дыбыстау, дауыс ырғағы, кідіріс және мәнерлеп сөйлеу дағдыларын дамытады.

Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті пайдалану

Қазіргі таңда сөйлеу мәдениетін жетілдіруде цифрлық технологияларды тиімді пайдалануға болады.

Оқушылар:

- өз дауысын жазып тыңдай алады;

- қысқа бейнеролик түсіріп, мәтін бойынша пікір білдіреді;

- подкаст дайындайды;

- аудиоәңгіме құрастырады;

- онлайн пікірталас ұйымдастырады;

- цифрлық презентация арқылы көпшілік алдында сөйлейді.

Жасанды интеллект құралдарын пайдаланып, оқушыларға түрлі жағдаяттық диалогтер құрастыруға немесе белгілі бір тақырып бойынша сұрақтар әзірлеуге болады.

Мысалы, «Жасанды интеллект және білім» тақырыбында оқушы 1–2 минуттық ауызша пікір дайындайды. Кейін өз сөзін тыңдап, сөйлеу қарқынына, сөздердің қайталануына және ойдың жүйелілігіне талдау жасайды.

Бұл тәсіл оқушының өз сөйлеуіне сырт көзбен қарауына мүмкіндік береді.

«Сөйлеу портфолиосы» әдісі

Оқушының сөйлеу мәдениетін жүйелі түрде бақылау үшін «Сөйлеу портфолиосын» ұйымдастыруға болады.

Портфолиоға:

- оқушының алғашқы ауызша жұмысы;

- мәтінді мәнерлеп оқу үлгісі;

- пікірталастағы сөзі;

- шығармашылық монологі;

- подкаст немесе аудиожазбасы;

- өзіндік рефлексиясы

жинақталады.

Белгілі бір уақыт өткеннен кейін оқушы өзінің алғашқы және кейінгі жұмыстарын салыстырып, сөйлеуіндегі өзгерістерді анықтайды.

Бұл әдіс оқушының өз жетістігін көруге және сөйлеу мәдениетін саналы түрде жетілдіруге мүмкіндік береді.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың тиімді алгоритмі

Қазақ тілі сабақтарында оқушының сөйлеу мәдениетін дамыту жұмысын мынадай жүйемен ұйымдастыруға болады:

1-кезең – Тыңдау.

Оқушы дұрыс сөйлеу үлгісін тыңдайды.

2-кезең – Қайталау.

Сөздер мен сөйлемдерді дұрыс интонациямен қайталайды.

3-кезең – Үлгі бойынша сөйлеу.

Дайын сөйлеу құрылымдарын пайдаланады.

4-кезең – Диалог құру.

Жұппен немесе топпен сөйлеседі.

5-кезең – Еркін сөйлеу.

Өз ойын дербес жеткізеді.

6-кезең – Рефлексия.

Өзінің сөйлеу сапасын бағалайды.

Осы жүйелілік оқушының сөйлеу дағдысын біртіндеп қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, оқушының сөйлеу мәдениетін жетілдіру – қазақ тілі пәнін оқытудың маңызды бағыттарының бірі. Сауатты сөйлеу – тек тілдік білімнің көрсеткіші емес, адамның жалпы мәдениеті мен әлеуметтік құзыреттілігінің белгісі.

Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамыту үшін диалогтік оқыту, пікірталас, рөлдік ойын, монологтік сөйлеу, көркем мәтінмен жұмыс, мақал-мәтелдер мен шешендік сөздерді пайдалану, цифрлық технологиялар және шығармашылық тапсырмаларды жүйелі қолдану тиімді.

Ең бастысы – оқушыға өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік беру. Әр сабақта оқушы сөйлеп, тыңдап, пікір білдіріп, сұрақ қойып, жауап беріп, өз ойын дәлелдеуге үйренуі қажет.

Сөйлеу мәдениеті – бір сабақта қалыптасатын дағды емес. Ол күнделікті қарым-қатынас, жүйелі жаттығу және дұрыс тілдік орта арқылы біртіндеп дамиды. Сондықтан қазақ тілі мұғалімінің басты міндеті – оқушыны тілдік нормаларды білетін ғана емес, сол нормаларды өмірде орынды қолдана алатын, сөз қадірін түсінетін, ойын анық әрі мәдениетті жеткізетін тұлға ретінде қалыптастыру.

Қазақ тілін құрметтеу – оның байлығын меңгеруден, ал тіл байлығын меңгеру – сол тілді мәдениетті әрі орынды қолданудан басталады.