ҚАЗАҚ ТІЛІН ЕКІНШІ ТІЛ РЕТІНДЕ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ

ҚАЗАҚ ТІЛІН ЕКІНШІ ТІЛ РЕТІНДЕ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ

Аңдатпа.

Қазіргі көптілді білім беру кеңістігінде қазақ тілін екінші тіл ретінде тиімді меңгертудің маңызы зор. Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқыту барысында білім алушының тілдік ортасы, жас ерекшелігі, бастапқы тілдік деңгейі және коммуникативтік қажеттілігі ескерілуі қажет. Тілді тек грамматикалық ережелер арқылы меңгертуден гөрі, оны күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде қолдануға бағытталған әдіс-тәсілдерді пайдалану оқушының тіл үйренуге деген қызығушылығын арттырады. Мақалада қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда коммуникативтік, функционалдық, ойын, диалогтік, жобалық және цифрлық технологияларға негізделген әдістердің тиімділігі қарастырылады.

Кілт сөздер: қазақ тілі, екінші тіл, тіл үйрету, коммуникативтік әдіс, тілдік орта, функционалдық сауаттылық, сөйлеу дағдысы, интерактивті әдіс, цифрлық технология.

Кіріспе

Тіл – адамдар арасындағы қарым-қатынасты қамтамасыз ететін негізгі құрал ғана емес, белгілі бір ұлттың мәдениеті мен дүниетанымын танытатын рухани құндылық. Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқыту – білім алушыға грамматикалық білім берумен шектелмей, оның қазақ тілінде еркін қарым-қатынас жасауына, күнделікті өмірде тілдік білімін қолдануына және қазақ халқының мәдениеті мен ұлттық құндылықтарын түсінуіне мүмкіндік беретін күрделі үдеріс.

Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеріп жатқан оқушылар үшін ең маңызды мәселенің бірі – тілдік ортаның жеткіліксіздігі. Егер оқушы қазақ тілін тек сабақ барысында ғана қолданса, оның сөйлеу дағдысын қалыптастыру ұзақ уақыт алуы мүмкін. Сондықтан сабақ барысында табиғи тілдік орта қалыптастырып, оқушыны қазақ тілінде сөйлеуге ынталандыратын әдістерді жүйелі түрде қолдану қажет.

Қазіргі білім беру жүйесінде тіл үйретудің басты мақсаты – оқушының грамматикалық ережелерді жатқа білуі емес, сол білімді нақты қарым-қатынас жағдайында пайдалана алуы. Осыған байланысты қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда коммуникативтік бағыттағы әдіс-тәсілдердің маңызы артып отыр.

Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытудың негізгі қағидалары

Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқыту барысында бірнеше негізгі қағиданы басшылыққа алған жөн.

Біріншіден, оқушының жеке тілдік деңгейін ескеру қажет. Бір сыныптағы оқушылардың қазақ тілін меңгеру деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан тапсырмалар жеңілден күрделіге қарай құрылып, саралау тәсілі қолданылуы тиіс.

Екіншіден, тілді қарым-қатынас құралы ретінде оқыту маңызды. Сабақта оқушының тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдылары өзара байланыста дамытылуы керек.

Үшіншіден, күнделікті өмірмен байланысты тақырыптарды таңдау тиімді. «Менің отбасым», «Менің мектебім», «Дүкенде», «Асханада», «Көлікте», «Достарым», «Менің қалам» сияқты тақырыптар оқушының күнделікті өмірде қолданатын сөздік қорын қалыптастырады.

Төртіншіден, қателесуден қорықпай сөйлеуге жағдай жасау қажет. Тілді үйрену барысында қате жіберу – табиғи құбылыс. Мұғалім оқушының әрбір қатесін бірден түзете бермей, алдымен оның ойын жеткізуіне мүмкіндік бергені дұрыс.

Коммуникативтік әдіс – тіл үйретудің тиімді жолы

Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда ең тиімді әдістердің бірі – коммуникативтік әдіс. Бұл әдістің негізгі мақсаты – оқушыны қазақ тілінде еркін қарым-қатынас жасауға үйрету.

Сабақ барысында оқушыларға нақты өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар ұсынылады. Мысалы:

- дүкеннен зат сатып алу;

- досымен танысу;

- жол сұрау;

- дәрігерге бару;

- телефон арқылы сөйлесу;

- қонақ күту;

- мектептегі жағдайды сипаттау.

Мұндай тапсырмалар оқушының дайын сөздерді жаттап қана қоймай, оларды белгілі бір жағдаятта қолдануына мүмкіндік береді.

«Сұрақ – жауап», «Жұптық диалог», «Сұхбат», «Рөлдік ойын» әдістері арқылы оқушылар бір-бірімен қазақ тілінде сөйлесуге дағдыланады.

Мысалы, «Дүкенде» тақырыбында бір оқушы – сатушы, екінші оқушы – сатып алушы рөлін атқарады. Олар қазақ тілінде сұрақ қойып, жауап береді. Осы арқылы оқушының сөздік қоры кеңейіп, сөйлеу сенімділігі қалыптасады.

Тілдік орта қалыптастыру әдісі

Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда тілдік ортаның маңызы ерекше. Сабақ барысында мұғалім мүмкіндігінше қазақ тілінде сөйлеп, оқушыларды да қазақ тілін қолдануға ынталандыруы керек.

Тілдік ортаны қалыптастыру үшін:

- сабақ басында қазақ тілінде амандасу;

- күнделікті сұрақтар қою;

- сыныптағы заттарды қазақша атау;

- қысқа нұсқауларды қазақ тілінде беру;

- күнделікті сөйлеу үлгілерін қолдану;

- оқушылар арасында қазақ тілінде диалог ұйымдастыру

сияқты жұмыстарды жүйелі түрде жүргізуге болады.

Мысалы, әр сабақтың басында «Бүгін көңіл күйің қандай?», «Кеше не істедің?», «Бүгін ауа райы қандай?» деген қарапайым сұрақтар қою арқылы оқушылардың сөйлеу дағдысын біртіндеп қалыптастыруға болады.

Ойын технологияларын пайдалану

Ойын – екінші тіл үйренушілер үшін ең тиімді әдістердің бірі. Себебі ойын барысында оқушы өзін еркін сезінеді және тілдік материалды табиғи жағдайда қолданады.

Қазақ тілі сабақтарында:

- «Сөзді тап»;

- «Артық сөзді анықта»;

- «Сурет бойынша сөйле»;

- «Кім жылдам?»;

- «Сөз құрастыр»;

- «Сөзді жалғастыр»;

- «Қимылмен көрсет»;

- «Кім екенін тап?»

сияқты ойындарды қолдануға болады.

Мысалы, мұғалім белгілі бір суретті көрсетеді. Оқушы суреттегі заттарды қазақ тілінде атайды және сол сөздермен сөйлем құрайды. Бұл тәсіл сөздік қорды белсендіруге және сөйлем құрау дағдысын дамытуға ықпал етеді.

Көрнекілік әдісі арқылы сөздік қорды дамыту

Екінші тіл үйренушілер үшін жаңа сөзді тек аудармасы арқылы түсіндіру әрдайым тиімді бола бермейді. Сондықтан жаңа сөздерді сурет, қимыл, зат немесе жағдаят арқылы түсіндіру маңызды.

Мысалы, «Киімдер» тақырыбында мұғалім киімдердің суреттерін көрсетіп, олардың атауларын қазақша үйретеді. Кейін оқушылар «Бұл – көйлек», «Менің көйлегім қызыл» сияқты қарапайым сөйлемдер құрайды.

Бұл әдіс сөзді есте сақтауды жеңілдетіп, оны сөйлем ішінде қолдануға мүмкіндік береді.

«Сөйлеу үлгісі» әдісі

Қазақ тілін енді үйреніп жүрген оқушылар үшін дайын сөйлем үлгілерін ұсыну өте тиімді.

Мысалы:

Менің атым – ...

Мен ... жастамын.

Мен ... қаласында тұрамын.

Менің отбасымда ... адам бар.

Менің сүйікті пәнім – ...

Мен бос уақытымда ...

Оқушы алдымен сөйлем үлгісін пайдаланады, кейін біртіндеп өз бетінше сөйлем құрауға көшеді.

Бұл тәсіл оқушының сөйлеу қорқынышын азайтып, қазақ тілінде ойын жеткізуге сенімділігін арттырады.

«Суреттен сөйлемге, сөйлемнен мәтінге» әдісі

Бұл әдіс оқушының тілдік дағдысын біртіндеп күрделендіруге негізделеді.

1-кезең: суретті атау.

2-кезең: сурет бойынша сөз тіркесін құрау.

3-кезең: қарапайым сөйлем құрау.

4-кезең: бірнеше сөйлем айту.

5-кезең: шағын мәтін құрастыру.

Мысалы, оқушыға табиғат көрінісі бейнеленген сурет ұсынылады. Алдымен ол «ағаш», «гүл», «күн», «өзен» сөздерін атайды. Кейін «Әдемі ағаш», «Күн жарқырап тұр» деген сөз тіркестері мен сөйлемдер құрайды. Соңында сурет бойынша шағын әңгіме құрастырады.

Бұл әдіс оқушының сөздік қорын сөйлеммен байланыстырып қолдануына мүмкіндік береді.

Жобалық оқыту әдісі

Жобалық жұмыс оқушының тілдік білімін өмірлік жағдаятта қолдануына жағдай жасайды.

Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда мынадай жобаларды ұйымдастыруға болады:

- «Менің қалам»;

- «Менің отбасым»;

- «Қазақтың ұлттық тағамдары»;

- «Қазақтың ұлттық ойындары»;

- «Менің сүйікті жазушым»;

- «Қазақстанның көрікті жерлері»;

- «Қазақша сөйлейтін бір күн».

Оқушы жоба барысында ақпарат іздейді, қазақ тілінде мәтін дайындайды, суреттер жинақтайды және өз жұмысын сынып алдында қорғайды. Бұл әдіс тілдік дағдылармен қатар зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерді де дамытады.

Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктері

Қазіргі таңда қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда цифрлық технологиялардың мүмкіндігі мол. Интерактивті тапсырмалар, онлайн сөздіктер, аудио және бейнематериалдар оқушының тілдік ортасын кеңейтуге көмектеседі.

Жасанды интеллект құралдарын да қосымша көмекші ретінде пайдалануға болады. Мысалы, мұғалім оқушының тілдік деңгейіне сәйкес диалогтар, сөздік тапсырмалар, мәтіндер мен жағдаяттық сұрақтар әзірлей алады.

Сонымен қатар ЖИ көмегімен оқушыға қазақ тілінде қарапайым сұрақтар қойып, жауап беру, диалог құру немесе мәтінді қайта өңдеу тапсырмаларын ұйымдастыруға болады.

Алайда жасанды интеллект оқушының орнына дайын жұмысты орындаушы құралға айналмауы керек. Оның негізгі мақсаты – оқушының өздігінен ойлануына, сөйлеуіне, ізденуіне және тілдік білімін жетілдіруіне қолдау көрсету.

Тыңдалым мен айтылымды дамыту

Екінші тіл үйренушілер үшін тыңдалым дағдысының маңызы ерекше. Оқушы алдымен тілді есту арқылы қабылдап, кейін оны сөйлеу барысында қолданады.

Сондықтан сабақта:

- қысқа аудиомәтіндер;

- мультфильм үзінділері;

- әндер;

- қарапайым бейнематериалдар;

- күнделікті диалогтар

қолдануға болады.

Тыңдалымнан кейін оқушыларға «Кім?», «Қайда?», «Қашан?», «Не істеді?» деген сұрақтар қойылады. Бұл әдіс тыңдалған ақпаратты түсіну мен негізгі ойды анықтауға көмектеседі.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, қазақ тілін екінші тіл ретінде оқыту – жүйелілікті, шыдамдылықты және заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді пайдалануды талап ететін үдеріс. Тілді сапалы меңгертудің басты шарты – оқушыға қазақ тілінде еркін сөйлеуге және күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік беру.

Коммуникативтік әдіс, рөлдік ойындар, диалогтік оқыту, көрнекілік, жобалық жұмыс, тілдік орта қалыптастыру және цифрлық технологияларды пайдалану – қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытудың тиімді жолдары.

Мұғалімнің басты міндеті – оқушыға тілді тек пән ретінде емес, қарым-қатынас құралы ретінде сезіндіру. Оқушы қазақ тілінде өз ойын жеткізе алған сайын оның тілге деген қызығушылығы артып, сөйлеу сенімділігі қалыптасады.

Сондықтан қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытуда «алдымен ереже, кейін сөйлеу» қағидасынан гөрі, «алдымен түсіну, тыңдау, сөйлеу, содан кейін тілдік заңдылықты меңгеру» ұстанымын басшылыққа алу тиімді. Осындай жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушының қазақ тіліндегі коммуникативтік құзыреттілігі қалыптасып, тілдік және функционалдық сауаттылығы артады.