ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СӨЗ МӘДЕНИЕТІ МЕН КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ДАМЫТУДЫҢ ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қазіргі қоғамдағы білім беру жүйесінің басым бағыттарының бірі – тілдік құзыреттілігі жоғары, ойлау мәдениеті қалыптасқан, сөздік қоры бай, коммуникативтік қабілеті дамыған тұлға тәрбиелеу. Бұл мақсаттың орындалуы ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген, сөз мәдениеті мен сөйлеу әдебін меңгерген жас ұрпақтың қалыптасуына тікелей байланысты. Қазақ тіл білімінде «сөз мәдениеті» ұғымы тілдік норма, стилистикалық дәлдік, сөйлеу әдептілігі және тілдік бірліктердің эстетикалық құндылығы тұрғысынан қарастырылады. Ал «коммуникативтік құзыреттілік» ұғымы – тілдік білім мен сөйлеу әрекетін әлеуметтік тәжірибемен сабақтастыра отырып, тұлғаның қарым-қатынас жасау қабілетін сипаттайтын кешенді категория болып табылады.

Сөз мәдениеті нормалары төмендегідей бағыттарда көрініс табады:

• Тілдік-құрылымдық норма – сөздердің дұрыс қолданылуы, грамматикалық заңдылықтардың сақталуы, орфоэпиялық және орфографиялық сауаттылық;

• Функционалды-стилистикалық норма – тілдік бірліктердің қолданыс аясындағы дәлдігі мен қолайлылығы;

• Эстетикалық норма – сөздің бейнелілігі мен әсерлілігін арттыру;

• Этикалық норма – сөйлеу әдебін сақтау, әңгімелесушіге құрмет таныту.

Коммуникативтік құзыреттіліктің негізгі компоненттері:

• Лингвистикалық компонент – грамматикалық заңдылықтарды меңгеру, сөздік қорды дамыту, сөйлеу сауаттылығын арттыру;

• Социолингвистикалық компонент – тілдік амалдарды әлеуметтік жағдайға бейімдеп қолдану;

• Дискурстық компонент – ойды жүйелі, бірізді жеткізу, мәтіннің тұтастығын сақтау;

• Стратегиялық компонент – қарым-қатынастағы кедергілерді еңсеру, сөз тапшылығын қосымша амалдар арқылы толықтыру;

• Әлеуметтік-психологиялық компонент – тыңдау мәдениетін дамыту, эмпатия таныту, сенімді байланыс орнату;

• Мәдениетаралық компонент – ұлттық құндылықтарды құрметтей отырып, өзге мәдениет өкілдерімен өзара түсіністік орнату.

«Қазақ тіліндегі сөз мәдениеті мен коммуникативтік құзыреттілікті дамыту» элективті курсының өзектілігі:

• Оқушыларды тілдік норманы сақтауға және мәдениетті сөйлеуге үйрету;

• Коммуникативтік дағдыларын жетілдіру арқылы қоғамда еркін әрекет етуге баулу;

• Қазақ тілінің ұлттық-мәдени әлеуетін ұғындыру және сөз өнеріне құрмет сезімін тәрбиелеу;

• Шешендік өнер мен сөйлеу мәдениетін меңгерту арқылы тұлғаның танымдық белсенділігін дамыту.

Қазақ тіліндегі сөз мәдениеті мен коммуникативтік құзыреттілікті дамыту – қазіргі білім беру кеңістігіндегі стратегиялық міндеттердің бірі. Элективті курс бұл бағытты жүйелі түрде жүзеге асырып, оқушылардың тілдік сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың тұлғалық дамуына, ұлттық мәдениетті құрметтеуіне және әлеуметтік ортада еркін әрекет етуіне ықпал етеді.