қазақ тілінен схема - ережелер

ҚАЗАҚ ТІЛІ
Барлық құқық пен кез келген түрдегі тарату тек баспаға тиесілі. Өнімді заңсыз түрде пайдалану мен көбейтуге тиым салынады.
ISBN 978-601-220-351-6
© «Арман-ПВ» баспасы, 2012
Қазақ тілі. Электрондық кестелер мен сызбалар. 5-11-сыныптарға арналған /
құраст.: Б.Қ.Қапасова. – Астана: «Арман-ПВ», 2012
электрондық кестелер мен сызбалар

Қазақ тіл білімі

Дыбыстардың жіктелуі

Үндестік заңы
Ескерту. Қатар келген екі дыбыстың бір-біріне әсер
етіп, ықпал жасауы тоғыспалы ықпал деп аталады.
тоғыспалы ықпал
Көрші дыбыстардың ілгерінді-кейінді бір-біріне әсері
Он қой – оңғой, дос-жаран – дошшаран,
күн кешті – күңгешті

Буын. Буын түрлері

Сөздердің тасымалдануы
й, у, ң дыбыстары бар сөздерде бұл дыбыстар келесі буынның басында жа­
зы­лады
Да-уыс, са-уат, да-йындық, құ-
йын, қо-ңыз т.б.

синоним. омоним. антоним.

Cөздердің қолданылу өрісіне қарай топтары

Сөзжасам. морфология

Сөзжасам тәсілдері

Қазақ тіліндегі сөздердің жіктелу топтары

Септік жалғау

Зат есім

Жалқы есімдер

Сын есім
Сөйлемдегі қызметі:
• анықтауыш: Биік таулар алыстан мұнартып көрінеді.
• бастауыш: Ұялшақ сыбағасынан құр қалады (мәтел).
• баяндауыш: Әлсіз адам сүріншек (мақал).
• толықтауыш: Білімдіден шыққан сөз
Талаптыға болсын кез (Абай).
• пысықтауыш: Айша кітаптарын таза ұстайды

Сын есім түрлері

Сын есімнің шырайы

Сан есім
Сөйлемдегі қызметі:
• бастауыш: Бірінші орнынан тұрды.
• баяндауыш: Жасы – 25–26-ларда.
• анықтауыш: Үстелде екі кітап жатыр.
• толықтауыш: Екіншіні ескі танысына айырбастамады.
• пысықтауыш: Балалар екі-екіден бөлінді

Сан есім түрлері

Есімдік. Есімдіктің мағыналық түрлері

Есімдіктің түрленуі
қайсыдан

Етістік
Сөйлемдегі қызметі:
• баяндауыш: Назым кітапты көп оқиды.
• бастауыш: Оқығаны әңгімелер екен.
• анықтауыш: Оқушылардың әңгіме жазатын тақырыптары да дайын екен.
• толықтауыш: Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар (мақал).
• пысықтауыш: Әңгімені немерелері қызығып тыңдады

Етістік райлары

Eсімше
• -ған, -ген, -қан, -кен: бұрынғы өткен шақ жасалады
• -атын, -етін, -итын, -итін: ауыспалы өткен шақ, ауыспалы келер шақ жасалады
• -ар, -ер, -р: болжалды келер шақ жасалады
• -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек: мақсатты келер шақ жасалады
• -с: болжалды келер шақтың болымсыз түрі жасалады
• Баратындар (кімдер?)
толық жиналды.
• Әндеткен (қай? немесе
қандай?) балалар үйдің
қасынан өтті
• Айтпағымыз (неміз?)
осы еді.
• Кеше ауылдан жолдастары келген.
• Апасы бәріне кітап оқытатын, сурет салғызатын
• Ертең қалаға жүрмек

Көсемше

Етістік шақтары

Етіс
• -ғыз, -гіз, -қыз, -кіз;
• -дыр, -дір, -тыр, -тір,
-ыр, -ір;
• -т

Үстеу
Сөйлемдегі қызметі:
• пысықтауыш: Жоғары-төмен үйрек-қаз, • бастауыш: Бүгін – менің туған күнім.
Ұшып тұрса сымпылдап (Абай). • анықтауыш: Кездесуге ең таңдаулы оқушылар қатысты.
• толықтауыш: Кешегіні айттың ба? • баяндауыш: Өзін-өзі танытатын күн де – ертең