Қазақ тілінің ережелері

Қазақ тілінің негізгі грамматикалық ережелері

Қысқаша түсіндірме және мысалдармен

1-ереже. Дауыс үндестігі (сингармонизм)

Жуан дауысты сөзге жуан жалғау, жіңішке дауысты сөзге жіңішке жалғау жалғанады.

• Мысалы: бала + лар → балалар (жуан)

• Мысалы: үй + лер → үйлер (жіңішке)

2-ереже. Септік жалғаулары (7 септік)

Зат есімнің сөйлемдегі қызметін білдіретін жеті септік бар:

• Мысалы: Атау септік — кім? не? → бала

• Мысалы: Ілік септік — кімнің? ненің? → баланың

• Мысалы: Барыс септік — кімге? неге? → балаға

• Мысалы: Табыс септік — кімді? нені? → баланы

• Мысалы: Жатыс септік — кімде? неде? → балада

• Мысалы: Шығыс септік — кімнен? неден? → баладан

• Мысалы: Көмектес септік — кіммен? немен? → баламен

3-ереже. Тәуелдік жалғауы (иелену)

Зат есімге қосылып, оның кімге тиесілі екенін білдіреді.

• Мысалы: менің кітабым, сенің кітабың, оның кітабы, біздің кітабымыз

4-ереже. Көптік жалғауы

-лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер жұрнақтары дыбысқа қарай жалғанады.

• Мысалы: үй → үйлер, қыз → қыздар, кітап → кітаптар

5-ереже. Етістіктің шақтары

Іс-әрекеттің қашан болғанын білдіреді: осы, өткен, келер шақ.

• Мысалы: Осы шақ: мен барамын

• Мысалы: Өткен шақ: мен бардым

• Мысалы: Келер шақ: мен барамын / бармақшымын

6-ереже. Сын есім мен зат есімнің тіркесуі

Сын есім өзгермей тұрады, тек зат есімге жалғау жалғанады.

• Мысалы: үлкен үйлер (сын есім тұрақты күйінде қалады)

7-ереже. Сөйлем құрылымы

Қазақ тілінде сөз тәртібі: бастауыш — толықтауыш — баяндауыш (етістік соңында тұрады).

• Мысалы: Мен кітап оқыдым. (мен — бастауыш, кітап — толықтауыш, оқыдым — баяндауыш)

8-ереже. Жіктік жалғау (етістікті жіктеу)

Етістік жіктелгенде жіктік жалғауы жалғанады, ол жақ пен санды білдіреді.

• Мысалы: мен барамын, сен барасың, ол барады