400 000+ дайын материалды
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚМЖ, БЖБ, ТЖБ, презентациялар және авторлық материалдар
4 990₸/ 1 жыл
🔥Арнайы баға ·10.12.2026 дейін
Одан кейін - 29 990 ₸
Бір рет төлейсіз · Автотөлем жоқ
Тақырып бойынша 11 материал табылды

Қазақ тілінің грамматикасындағы аса маңызды мәселелер

Материал туралы қысқаша түсінік
Аффикстерді орынды қолдану
Материалдың қысқаша нұсқасы

Наиболее проблемные вопросы в грамматике казахского языка


Слышим и произносим [ый] , [ій] - пишем И


–ЫЙ пишется только в словах (СЫЙ [syj] - подарок, ТЫЙ [tyj] - прекращать) и в словах производных от них (сый, сыйлық, сыю, сыяды, сыйды; тый, тыю, тыйылды). Во всех остальных случаях хотя и слышим [ый] или [iй], пишем букву «и» (тиын «монета», тиін «белка», ақиқат «истина», ине «иголка», оқимын «учусь», ренжимін «обижусь»)

DrawObject1 Перед буквами Я, Ю хотя и слышатся [ый], [ій], но пишется буква - И

(тақия - тюбетейка, сия - чернила, қия - высь, жию - убирать)

-ЙЫ, -ЙІ дыбыстар тіркесі мен -Ы, -І дыбыстарына бітетін етістіктерге көсемшенің –Й жұрнағы жалғанғанда, соңғы -ЫЙ, -ІЙ әріптерінің орнына бір ғана -И әрпі жазылады.

Если слово заканчивается на сочетания -ЙЫ, -ЙІ или гласные -Ы, -І, то при присоединении к ним суффикса переходного будущего времени -Й, вместо сочетания -ЫЙ, -ІЙ пишется только одна буква -И


Баю «богатеть» – байы + й – байиды

Құру «исчезать» – кұры + й - құриды

Кею «ругать» - кейі + й – кейиді

Оқу «учиться» – оқы + й – оқиды

Іру «киснуть» - ірі + й – іриді

Суу «осужаться» – суы + й – суиды

Мою «привыкнуть к трудности» – мойы + й – мойиды

Шіру «гнить» – шірі + й – шіриді

Еру «таять» – ері + й - ериді

Тоқу «ткать» – тоқы + й - тоқиды

Тасу «литься через край» - тасы + й - тасиды

Жібу «размягчаться» - жібі + й - жібиді

Аршу «чистить»- аршы + й - аршиды

Абыржу «беспокоиться»- абыржы + й - абыржиды

Даму «развиваться»- дамы + й - дамиды

Есту «слышать» - есті + й - естиді

Налу «горевать» - налы + й - налиды

Тану «узнавать» - таны + й - таниды

Тоқу «ткать» - тоқы + й - тоқиды

Баяусу «замолкать» - баяусы + й - баяусиды

Қалғу «дремать» - қалғы + й - қалғиды

Қаңғу «бродить» - қаңғы + й - қаңғиды

Қасу «чесать» - қасы + й - қасиды

Қоқырсу «замусоривать» - қоқырсы + й - қоқырсиды

Қышу «чесать» - қышы + й - қышиды

Қобалжу «нервничать» - қобалжиды

Ренжу «обижаться» - ренжиді



Запомните правописание:


ұйқы – сон (ұйқы басты – клонить ко сну); ұйықтау – спать

ұйықтату – укладывать спать

қорқу – бояться, қорқады – боится, қорық – бойся, қорықпа – не бойся

сіңлі «сестренка для лиц женского пола» - сіңлісі «ее сестренка»

айырылу, қорытынды

***

Правописание «Ш» и «Щ»


Буква «Щ» пишется только в словах «ащы» - «горький, соленый», «тұщы» - «пресный», при произношении слышится [ш ш]. В остальных случаях когда слышится звук [щ], пишется буква «Ш» «шеге» - «гвоздь», , «жәшік» – «ящик», «шебер» – «мастер», «шелек» – «ведро», «шегіртке» – «кузнечик, саранча», «шекара» – «граница», «шикі» – «сырой», «шетел» - «заграничный»

Запомните правописание «шай, шайхана, шайханашы», но «шәйнек» - «чайник»


Различайте [М] в произношении и [Н - Ң] на письме


Если корневая морфема, оканчивается на звук [н], а последующий аффикс начинается со звуков [б], [п], то в результате воздействия регрессивной ассимиляции звук [н] превращается в звук [м], но в написании не меняется.

Например: сен + бе – сенбе (в произношении сембе) – «не верь»

Жанпейіс (в произношении Жампейіс)

Құрманбек (в произношении Құрмамбек)

Дүйсенбі (в произношении дүйсембі ) – «понедельник»

Сейсенбі (в произношении сейсембі) – «вторник»

Сәрсенбі (в произношении сәрсембі) – «среда»

Бейсенбі (в произношении бейсембі) – «четверг»

Сенбі (в произношении сембі) – «суббота»

Жексенбі (в произношении жексембі) – «воскресение»



Различайте правописание букв «Н» и «Ң»


Если корневая морфема, оканчивается на звук [н], а последующий аффикс начинается со звуков [қ, ғ, к, г], то в результате воздействия регрессивной ассимиляции звук [н] превращается в звук [ң], но при написании не изменяется.

Например: Айманкүл (при произношении Аймаңкүл)

сәнқой (при произношении сәңқой) – «любящий наряжаться»

Дүйсенғали (при произношении Дүйсеңғали)

енгізу [при произношении еңгізу] - «внедрять»

мінгізу[при произношении міңгізу]

бір күнгі (при произношении бүркүңгі) – «однодневный» (күн + гі)

төменгі (төмен + гі) [при произношении төмеңгі] – «нижний»

азанғы [азан + ғы]

бұрынғы [при произношении бұрың + ғы]

бүгінгі [при произношении бүгің + гі]

ортанғы (ортан +ғы) – ортан бел, ортан жілік, ортан қол [ортаңғы] – «средний»


NB! но пишется и слышится


меңгеру [меңгеру] – «осваивать»

алдыңгүні, алдыңғы (алд + ың + ғы) – «передний», алдыңғы күні

үстіңгі (үст + ің + гі) – «верхний»

астыңғы (аст + ың + ғы) – «нижний»


Если в слове или в словосочетаниях встречаются рядом звуки н + қ (к), они оказывают друг на друга взаимное влияние и в произнесении буква «н» превращается в ң, қ (к) превращается в ғ (г). Но при написании не меняются.

Например: Қазанқап [при произношении Қазаңғап]

жылан қарағы [при произношении жылаңғарағы] – «взгляд змеи»



Изменения в орфографическом словаре казахского языка (2007 г.)

Орфографиялық ережелер


1. Если последний слог корня оканчивается на сочетания звуков -рг, -рк, -нк, -нг, -кс, -кт, -ск, -лк, -нкт, -кль, -брь, -бль, -ог, -уг, то присоединяются мягкие суффиксы и окончания (банк - банкте, хирург – хирургке, филолог – филологке, пункт-тен, геолог-ке, металлург – металлургке, невропатологке, ансамбльге, ноктюрнге – ноктюрні, каталогке, кокске, дирижабльге, драматургі, айсбергке, артикль – артикльге - артиклі, бинокль – бинокльге – биноклі, факт – фактісіздік, брифинг – брифингіге - брифингісі)


2. НД, МБ, МП, НГ, СК, КТ, ФТ, НК, РВ, ПТ сияқты дыбыстар тіркесіне бітетін сөздерге қосымшалар Ы, І дәнекері арқылы қосылады.

Для образования новых словоформ от слов, оканчивающихся на сочетания звуков НД, МБ, МП, НГ, СК, КТ, ФТ, НК, РВ, ПТ перед аффиксами употребляется соединительная гласная Ы / І

лифт-лифтіге, ромб – ромб-ы-ның, Новосибирск – Новосибирскіге, акт – актіде- актісі- актісінде, такт – тактіге- тактісі, факт – фактісі – фактіге, тренинг – тренингіге – тренингісі, лизинг – лизингіге – лизингісі, акцепт – акцептіге – акцептісі, диск – дискісі, рецепт – рецептісі, рейтінгісі


3. СС, ЛЛ, КК, ТТ, ПП, ММ сияқты қосар дыбыстар тіркесіне біткен жалпы «нарицательные» есімдерге қосымшалар жалғанғанда, түбірдегі қос әріптің біреуі түсіріліп жазылады, ал жалқы «собственные» есімдерде түбір күйінде де, оларға қосымшалар жалғанғанда да өзгеріссіз жазылады, оларға тек дәл сол дыбыстардан басталатын қосымшалар жалғанғанда, түбірдегі қосар әріптің соңғы сыңары түсіріліп жазылады.

При присоединении аффиксов к нарицательным существительным, имеющим на конце слова удвоенные согласные СС, ЛЛ, КК, ТТ, ПП, ММ один из согласных выпадает. При присоединении аффиксов к именам собственным, удвоенные согласные пишутся без изменения, только если при присоединении аффикса, начинающегося с того же согласного, что и удвоенные согласные корня, один согласный корневой морфемы выпадает.

Прогресс – прогрес-тік, процесс - процестік, металл – метал-дың – метал-ы, грамм – грам-нан – грам-ы, киловатт – киловат-тар, Кузбассқа, Донбасс – Донбасс-қа, Гримм – Гримм-нің, бірақ Грим-мен (Гримм-мен емес), стрептококк – стрептокок+ке - стрептоког+і, абсцесс – абсцеске- абсцесі, кросс – кросқа – кросы


4. СТ, СТЬ, ЗД дыбыстар тіркесіне біткен сөздер түбір күйінде ешбір өзгеріссіз жазылады да, оларға қосымшалар жалғанғанда түбірдегі соңғы дауыссыздар түсіріліп жазылады.

Слова, имеющие на конце слова сочетания звуков СТ, СТЬ, ЗД в корневой морфеме пишутся без изменения, а при присоединении к ним аффиксов последний согласный звук корня выпадает.

Трест- трес-те – трес-тің – банк трес-і-не, ведомость – ведомос-қа – ведомос-ы, съезд – съез-і-нің – съез-ге, экономист – экономисі - экономистер, материалист – материалиске – материалисі, окулист – окулиске, аргонавт – аргонавтар – аргонавқа – аргонавы, астронавт – астронавы, балласт – балласы – балласке, баптист – баптиске – баптисі, гимнаст – гимнасқа – гимнасы, тост – тосқа – тосы – тостар, турист – турисі – туриске – туристер - туристік, уезд – уезі- уезге – уездер.


Но: Тест – тесті-лер - тестілеу


5. Мягкий знак (ь) и разделительный твердый знак (ъ) не передают звуки, употребляются только в заимствованных словах. Если слово оканчивается на мягкий знак (ь), а присоединяемый аффикс начинается с гласной, то мягкий знак опускается, не пишется. Если присоединяемый аффикс начинается с согласной, то мягкий знак (ь) не опускается: медаль – медалі – медальға, медальдан; гастроль – гастролі – гастрольдық - гастрольға


6. К односложным словам, оканчивающимся на мягкий знак (ь) присоединяются мягкие аффиксы, а если слово состоит из нескольких слогов, то правописание аффикса будет зависеть от твёрдости-мягкости последнего слога: ось – осі – осьтері, руль – рулі - рульге. Слова «рөл, нөл» пишутся по-казахски


7. Если в заимствованных словах последний слог оканчивается на ё, ю или э, то будут присоединяться мягкие аффиксы: дуэт – дуэттің – дуэтке; дирижёр – дирижёрге – дирижёрлігі, полюс-ті, полюс-ке; шлюз-ді, шлюз-ге; дюйм-ге, дюйм-і; велюр-ге, велюр-ді; парашют-ке, парашют-тер, парашют-і.


8. При переводе прилагательных с русского языка на казахский мягкий знак не сохраняется в написании у слов, не содержащих мягкий знак в корне слова, а твёрдость-мягкость присоединяемого аффикса будет зависеть от гласного последнего слога:

коммунальный – коммуналдық

номинальный – номиналдық

материальный - материалдық

аудиовизуальный - аудиовизуалды

гастрольный – гастрольдық

фестивальный – фестивальдық

госпитальный - госпитальдық

модальный - модальды

модульный - модульдік

вексельный – вексельдік

но алкогольсіз


* А әрпі ж, ш мен й әріптерінің ортасында келгенде, [ә] болып оқылады, бірақ а әрпі жазылады. Мысалы: шай, шайнау, жай, жайлап, мән-жайы т.б.



* А әрпі араб-парсы тілдерінен енген сөздердің соңғы буынында келгенде, [ә] болып естіледі, бірақ а болып жазылады. Мысалы: Жәмила, рәсуа, Ләззат т.б.



* Реттік сан есім араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына дефис қойылады. Мысалы: 8-сынып, 25-пәтер.


* Реттік сан есім рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы: І том, ХХІ ғасыр.


* Күн, ай, жыл аттарымен тіркескен реттік сан есімнен кейін дефис қойылмайды. Мысалы: 2004 жыл, 1 қыркүйек.


* Цифрмен таңбаланатын дара және күрделі сан есімдерге жалғанатын жалғаулар дефис арқылы жазылады. Мысалы: 15-тен, 20-дан, 25-ке т.б.


* -мен (-бен, -пен), -паз, -қор, - қой, - нікі, -тікі, -гер, -кеш, -гөй, -хана, -тал, -дар қосымшалары сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарамай, осы көрсетілген түрлерінде ғана жазылады: кесемен, қасықпен, мақтампаз, өнерпаз, әсемпаз, жеңімпаз, пайдақор, әзілқой, саудагер, жүлдегер, арбакеш, әзілкеш, ақылгөй, шайхана, шеберхана, ұғымтал, сезімтал, өсімтал, хабардар, діндар, ауылдікі, мемлекеттікі.


* Процентті (%), градусты (°) белгілейтін таңбалары бар сөздерге қосымша пайыз (процент), градус деген сөздердің соңғы буынының әуенімен (процент сөзіне жіңішке, пайыз, градус сөздеріне жуан) жалғанады: жұмыстың 90% - ы (тоқсан пайызы) немесе 90%-ті істелді (тоқсан проценті). Суықтық 20°-қа дейін барды (жиырма градусқа).


* см, мм, км, га сияқты қысқарған белгілерге жалғанатын қосымшалар да дефис арқылы жазылып, осы белгілер таңбалайтын сөздердің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады: Ұзындығы 10 см-ге (он сантиметрге) жуық сызық сызыңдар. 20 км-ден (жиырма километрден) астам жер жүрдік. 500 га-ға жуық жер жыртылды (500 гектарға).


* Еш, әр, кей, қай, әлде, бір деген сөздер есімдіктермен, үстеулермен тіркесіп келгенде, бірігіп жазылады: әрбір, әркім, әрқайсы, әрдайым, әрқашан, әрнеме, әркелкі, әрқайда, ешкім, ешбір, ешқайда, ешқашан, ешқандай, ештеңе, ешқайсысы, ешқалай, кейбір, кейбіреу, қайбір, бірдеңе, бірнеше, біраз, бірсыпыра, біркелкі, әлдекім, әлдене, әлдеқашан, әлдеқайда, әлдеқандай, әлдебір, әлдеқайдан т.т.


Ескертулер:

* Еш, әр, кей, қай, қайсы, әлде, бір деген сөздер зат есімдермен келгенде, бөлек жазылады: әр адам, әр уақытта, әр жұмыс, әр нәрсе, әр күні, кей адам, кей жылы, кей уақытта, қай адам, қайсы адам, қайсы жылдары, бір адам, бір күні, бір жылы, еш адам, еш нәрсе, еш уақытта, еш жұмысым жоқ.

* Бір деген белгісіздік есімдігі мына сияқты тіркестерде бөлек жазылады: белгілі бір, бейне бір, екінші бір (екінші бір айтатын әңгіме), неше бір (неше бір түсінбесең де), не бір (не бір әдемі гүлдер бар).


* Араб халықтары есімдерімен келетін әл, аш, ар, аз, әд, бен сияқты элементтерден соң дефис қойылады, олардың өздері кіші әріппен алдыңғы сөзден бөлек жазылады: Абд ар-Рахнан әл-Халиси, Ибрагим әл-Муфти, Авадх бен-Солех бен-Галеб, аз-Закир Рукн ад-Дин Бейбарс, әл-Фараби, әл-Кинди.


Ескерту: Араб халықтары аты-жөндерімен келетін ибн сөзі кіші әріппен бөлек жазылады: Әмір ибн Кулсум, ибн Халдун, ибн Сина, Тарафа ибн әл-Абд.

Араб атауларында келетін демеуліктер де алдыңғы сөзден бөлек, ал өзінен кейінгі сөзден дефис арқылы жазылады: жамиаи-тауарих, әл-Маджмагу л-илмий ("Ғылым академиясы" деген мәндегі тіркес), Катиб әл-Хамаса (Батырлар туралы кітап).


* Түркі, парсы, т.б. халықтар есімдерінің соңында келетін паша, бей, бек, заде, оглы сияқты тұлғалар да дефис арқылы кіші әріппен жазылады: Турсун-заде, Нахас-паша, Измаил-бей, Абдулла-бек.


* Түркі хандары есімдерінің соңында келетін хан сөзі дефиссіз бөлек жазылады (ал орыс жазуында бұл дефис арқылы таңбаланады): Шыңғыс хан (орысша — Чингиз-хан), Тәуке хан (орысша — Тауке-хан), Жәңгір хан (орысша — Джангир-хан).


* Шылаулар, негізінен, бөлек жазылады: Қалам да, қарындаш та үстел үстінде жатыр. Қалам мен қарындаш үстел үстінде жатыр. Мен әрі қаламмен, әрі қарындашпен жазамын.


* Бөлек жазылатын шылаулар мыналар (алфавит тәртібімен): ал, алайда, әйткенмен, әрі, әлде, басқа, бері, бұрын, бірақ, біресе, бірде, гөрі, ғана (қана), ғой, дағы (сан дағы), да (де, та, те), дегенмен, дейін, және, жуық (жүзге жуық), екеш (бала екеш бала да түсінеді), кейін, қабат, қарай, қаралы (жүз қаралы), қатар, күй, күйт, ма (ме, ба, бе, па, пе), мен (бен, пен), менен (бенен, пенен), мейлі, не болмаса, немесе, онда да, өйткені, сайын, себепті, сондықтан, сияқты (секілді, сықылды), соң, сынды, туралы, түгіл, шақты, шамалы, ше, шейін, үшін, я, я болмаса, яки.


Да (де, та, те) шылауы бірақ, әлі, тағы, сондықтан, сонда, әйтсе, сөйтсе, және, қандай, сірә деген сөздермен жанаса қолданылғанда, олардан бөлек жазылады: бірақ та; әлі де (болса), тағы да (айтарым), сондықтан да, сонда да, әйтсе де, және де, қандай да болса, сірә да (Сірә да, бұл сөзіңіз естен кетпес. М. Әуезов).
















Беглая гласная - Ы, -І


Исключение: Соңғы буынында -ы, -і дыбыстары бар кейбір сөздерге дауысты дыбыстан басталған қосымша жалғанғанда, -ы, -і дыбыстары түсіп қалады.

В некоторых словах при присоединении окончаний, начинающихся с гласной, гласные конечного слога корневой морфемы -ы, -і выпадают:


құлық «поведение» + ы = құлқы көңіл «настроение»+ і – көңлі

әріп «буква» + і = әрпі ерін «губы» + і = ерні

көрік «красота» + і = көркі қойын «охапка, обьятия» - қойны

халық «народ» + ы = халқы мұрын «нос» + ы = мұрны

қауіп «опасность» - қаупі мойын «шея» + ы = мойны

құлып «замок» – құлпы орын «место» + ы = орны

мүлік «имущество» + і – мүлкі

ғұрып «обычай» - ғұрпы

ерік «воля» +і – еркі

қаріп «шрифт» - қарпі


NB! В словах-исключениях первого столбца конечные глухие согласные корня не озвончаются при присоединении к ним гласных.



Изменения в грамматике казахского языка


По орфографическому словарю 2007 года могут иметь обе формы слова:

ауыз «рот» - аузы (а также ауызы)

ауыл - аулы (а также ауылы)

дауыс «голос» - даусы (а также дауысы)

қарын «желудок» - қарны (а также қарыны)


А старое написание иіс – исі, не употребляется, употребляется написание: иіс – иісі

***

Слова «рақмет», «рақат», «жайбарақат» «дастарқан» пишутся через букву «қ»


***

Режім, нөл, рөл, пойыз, мәшине, резеңке зауыты, рөмке


***

Сайгүлік, шай, но шәйнек

***


Нижеприведенные слова сейчас пишутся слитно:


Қонақүй – гостиница (но не «қонақ үйі» как раньше), келісімшарт - контракт, ісқағаз жүргізу - делопроизводство, ресми ісқағаз, жеке іспарақ – личный листок, жүкқұжат – накладная, жолкөрсеткіш – указатель, қолжеткізу – доступ, мекенжай – адрес, жекеменшік – собственность, теміржол – железная дорога, Қорқытата, Зеңгібаба, ауылшаруашылық – сельское хозяйство, көмірсутекті – углеводородные, ержүрек – отважный, бірауыздан – единогласно


Неологизмы:


Лаңкес- террорист, шәкіл – шкала, мерейтой - юбилей, түпнұсқа - оригинал, төраға – председатель, ашықхат – открытка, емдәм – диета (емдәм асханасы), ермексаз – пластилин, жаяусоқпақ – тротуар, қоқысқұбыр – мусоропровод, қағазтескіш – дырокол, көкіреккөз – интуиция, көкіреккөзбен білу – чувствовать интуитивно, айқұлақ (электрондық мекенжайдағы таңба) - @, зайырлы мемлекет – светское государство, ұлтжанды – патриот, кәдесый – сувенир, зияткерлік меншік – интеллектуальная собственность, шаруа қожалығы – крестьянское хозяйство, тақташа – плитка, рәсім – церемония, процедура


Различайте оттенки в значении слов, не путайте:


Сыйлықақы - премия

Сыйақы - вознаграждение (по депозиту или по кредиту)

Инкассациялау – инкассация

Инкассалау (оқшаулау) – инкассо (блокировка)

Отын – топливо; Май - масло

Жағармай – смазочный материал

Бензин – бензин; Керосин – керосин

Көріктендіру – абаттандыру (благоустройство)

Залалсыздандыру – обезвреживание

Зарарсыздандыру – стерилизация

Иелену – приобретение

Иемдену – присвоение

Жайылыңқы – диффузный

Жиылыңқы - компактный

жер телімі – земельный участок

полиция учаскесі – полицейский участок

әлеуметтік дәйексіздік (пәрменсіздік) – социальная несостоятельность

балама ұсыныс – альтернативное предложение

бағалы қағаздар – ценные бумаги

құнды металдар – драгоценные металлы

кепіл – залог

кепілдік – гарантия

ресімдеу - оформлять



***

В документах при написании даты «год» употребляется в форме прилагательного с суффиксом –ғы, а «месяц» употребляется в форме именительного падежа. Если далее следует «номер» документа, то, к месяцу прибавляется суффикс прилагательного –ғы/-гі, в данном случае форма Ілік септік не употребляется:

Например:

от 12 сентября 2008 года – 2008 жылғы 12 қыркүйек

Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 2 ақпандағы № 2923 Жарлығы





8


Материалды Word форматында жүктеп аласыз
Тарифке кіреді
0 ұстаз жүктеп алған
3 ақпан
577
Бұл материалды қолданушы жариялаған. UstazTilegi материалдың мазмұны мен авторлық құқықтарына жауап бермейді. Авторлық құқық бұзылған жағдайда шағым қалдыра аласыз
"Ұстаз" платформасында тіркелген пәндік олимпиадалар
Аттестацияға жарамды екенін көру үшін "Ұстаз" платформасында "Жарыстар, олимпиадалар тізімінен "Ustaz tilegi" деп іздесеңіз шығады
Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу
Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз
Осы тақырыпта
көрнекілік керек па?
10 000 астам көрнекіліктерді жинап қойдық.
Көрнекілік бөліміне өтіп тақырыбын жазып жүктеп алыңыз!
Министірлікпен келісілген Аттестацияға жарамды курстар тізімі