Қазақ тілінің тарихи грамматикасы

Грамматика сессия

1.Қазақ тілінің тарихи грамматикасы пәнінің мақсаты, оның өзге пәндермен байланысы, айырмашылығын  ғалымдар пікірімен көрсетіңіз

Грамматика (грекше grammatike (techne) әуел баста әріптерді оқи алу және жаза білу өнері, grammaǝpin)-1) тілдің ішкі (граммат.) құрылысы, ягни сөз тудыру, сөзжасам тәсілдерінің морфологиялық, сөз таптары мен түрлену формаларының, категорияларының, сөздің бір-бірімен байланысуы, сөз тір кесінің, сөйлем құрылысының жүйесі; 2) тілдің грамматикалық құрылысын, оның заңдылықтарын зерттейтін, яғни тілдегі сөз таптарын, олардың түрлену жүйесін, грамматикалық тұлғалары мен категорияларының, сөздің бір-бірімен тіркесу тәсілдері мен түрлерін, сөз тіркестері құрылысын, сөздердің сөйлемдегі қызметін, сөйлем жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Грамматика 3 са падан тұрады: созжасам процесінің тәсілдері, морфология, синтаксис. Грамматика нормативті және гылыми грамматика болып бөлінеді. Салые- тырмалы тарихи грамматика ғылыми грамматиканың қатарына жатады. Ол туыстас тілдердің және әр дәуірдегі көне тілдің грамматикалық құрылысын- дағы тілдік құбылыстардың сәйкестіктерін салыстыра отырып, даму про- цестерін зерттеуге, ол тілдік құбылыстардың мәні мен сырын ашуға арналады.Қазақ тілінің алғашқы грамматикалары ХІХ ғ. екінші жартысында орыс тілінде жарық көрді (Терентьев М., Катаринский В., Лаптев Н., Мелиоранский П.М., т.б.).Кейінгі кезде қазақ тілінің тарихы, жалпы түркі тілдерінің тарихы бойынша зерттеулер интенсивті жүргізілуде.Көне және орта ғасырлық ескерткіштер, жазба деректер арқылы бізге жеткен қазақ тілінің тарихы ежелгі қазақ тілінің халықтық денгейі мен тағды рын, сол кезеңдегі ауызекі сөйлеу тілінің коммуникативтік қызметін, жалпытүркілік дәуірдегі әдеби тіл нормаларының алғашқы қалыптасуҚазақ тілінің тарихи грамматикасы – қазақ тілінің даму, өзгеріс, құрылымын және тарихи кезеңдердегі грамматикалық жүйесін зерттейтін тіл білімінің маңызды саласы. Оның мақсаты – қазақ тілінің тарихи аспектілері бойынша жүйелі зерттеу жүргізу, тілдің өзгеру үдерістерін түсіну және осы өзгерістердің қазіргі тіл құрылымына әсерін анықтау.

Пәннің мақсаты Қазақ тілінің тарихи грамматикасы бірнеше мақсатты қамтиды:

1. Қазақ тілінің тарихи дамуын зерттеу. Тілдің әрбір кезеңіндегі грамматикалық заңдылықтарды анықтау және талдау.

2. Грамматикалық жүйелердің өзгеруін түсіндіру. Қазіргі қазақ тіліндегі грамматикалық құрылымдардың өткен кезеңдердегі нұсқаларымен салыстыра отырып, тілдің тарихи эволюциясын зерттеу.

3. Тілдік өзгерістердің себептерін анықтау. Сөздердің, сөйлем құрылымдарының, морфологиялық элементтердің өзгеруін түсіндіру.

4. Тілдің тарихи құжаттарын зерделеу. Ескі жазба ескерткіштер, тілдік деректер арқылы тілдің даму тарихын тереңірек түсіну.

Пәннің өзге пәндермен байланысы

Қазақ тілінің тарихи грамматикасы басқа тіл білім салаларымен тығыз байланысты, соның ішінде:

1. Қазақ тілінің синтаксисі мен морфологиясымен. Тарихи грамматика тілдің құрылымын зерттейтіндіктен, синтаксис пен морфологияның дамуын бақылап, өзгерістерін түсіндіреді.

2. Тіл тарихы. Тіл тарихымен байланысты тарихи грамматика тілдің даму үрдісін зерттейді. Тілдің әр түрлі кезеңдеріндегі грамматикалық құрылымдардың өзгеру себептерін қарастырады.

3. Диахроникалық лингвистика. Бұл сала тарихи тұрғыдан тілдің өзгеруін зерттейді, оның ішінде қазақ тілінің тарихи грамматикасы да осынау ұғымға кіреді.

4. Этимология. Сөздердің шығу тегі мен өзгеруін зерттейтін ғылым саласы, сонымен бірге тарихи грамматика да сөздің морфологиялық өзгерістерін түсіндіреді.

5. Қазіргі қазақ тілінің грамматикасы. Тарихи грамматика қазіргі тілдің грамматикалық нормаларын қалыптастырудағы өзгерістер мен ықпалдарды зерттейді.

Айырмашылығы

Қазақ тілінің тарихи грамматикасы мен қазіргі грамматика арасындағы айырмашылықтарды ғалымдар былайша сипаттайды:

• Қазіргі грамматика қазіргі қазақ тілінің нақты грамматикалық ережелерін, жүйелерін сипаттаса, тарихи грамматика тілдің өткен кезеңдеріндегі грамматикалық жүйені, даму заңдылықтарын зерттейді.

• Қазіргі қазақ тілінің грамматикалық нормалары қазіргі қоғамдағы тілдік қажеттіліктерге сәйкес бейімделген, ал тарихи грамматика өткен кезеңдердегі тілдің қолданылуын және даму үдерісін түсіндіреді.Ғалымдардың пікірінше, тарихи грамматика:

• Қазақ тілінің өткен шақтағы жүйесін, диалектілер мен тілдік өзгерістерді ашып көрсететін маңызды сала ретінде танылған.

• Мұхтар Әуезов қазақ тілінің тарихи грамматикасының маңыздылығын атап өтіп, оның тілдің өзіндік ерекшеліктері мен ерекшеліктерінің сақталуына ықпал ететінін айтқан. Тарихи грамматиканы зерттеу арқылы тілдің даму заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік туады деп көрсеткен

Қорытындылай келе, қазақ тілінің тарихи грамматикасы қазақ тілінің даму жолдарын түсінуге мүмкіндік береді және оның басқа тіл білімінің салаларымен тығыз байланысы, айырмашылығы осы бағытта терең зерттеулер жүргізуге жол ашады.

2.Тарихи кезеңдерге қатысты тарихи-әдеби мұралар айтып беріңіз

Қазақ тілінің тарихи грамматикасын зерттегенде, тарихи-әдеби мұралар ерекше орын алады. Бұл мұралар қазақ тілінің даму тарихын, оның грамматикалық құрылымын, тілдік ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Тарихи кезеңдерге қатысты қазақ тілінің әдеби мұраларын әртүрлі кезеңдер бойынша қарастыруға болады.

1. Ежелгі кезеңдегі мұралар

Ежелгі кезеңдегі қазақ тілінің жазба ескерткіштері көне түркі тілінде жазылған шығармалар болып табылады. Бұл кезеңдегі мұралар тілді зерттеуде өте маңызды, себебі олар түркі тілдерінің ортақ бастауынан ақпарат береді.

• «Орхон-Енисей жазбалары» (VII-X ғасырлар) – Көне түркі жазба ескерткіштерінің ең әйгілі үлгілерінің бірі. Орхон жазулары арқылы қазақ тілінің түп-тамырына саяхат жасауға болады. Бұл жазбаларда түркі тілінің грамматикалық құрылымы мен сөз тіркестері көрініс тапқан.

2. ХІV-XV ғасырлардағы мұралар

Бұл кезеңдегі әдеби мұралар қазақ тілінің ары қарай дамып, әдеби шығармашылықтың негізі қаланған кезең болып табылады.

• Құтты білік (XІV ғ.) – Жүсіп Баласағұнның бұл еңбегі қазақ тілінің түбегейлі қалыптасуына әсер еткен шығармалардың бірі. Бұл шығармада көне түркі тілі мен ортағасырлық әдеби тілдің элементтері көрініс табады.

Диуани лұғат-ат-түрк — Махмұд Қашқари 1072-1074 жылдары Бағдат қаласында жазған түркіше-арабша сөздік. Ол түркі тілдері бойынша ең ауқымды және ең маңызды ежелгі тіл жәдігері. Оның қолжазба нұсқасы 638 беттен тұрады, онда 9000-нан астам түркі сөзінің араб тіліндегі егжей-тегжейлі түсіндірме-аудармалары қамтылған. Түркілердің тарихы, жағырапиялық таралуы, тайпалары, диалектілері және дәстүрлеріне бойынша қосымша мәліметтер берілген.

Классикалық араб лексикографиясының қағидалары бойынша дайындалған бұл сөздік Қашғарлы Махмұттың түркі тілі туралы білімінің ауқымдылығын ғана емес, араб филологиясы ғылымы бойынша дайындығының да көлемді екендігін айғақтайды.^[1]

Сөздіктің қазір бізге келіп жеткен жалғыз ғана жазба нұсқасы 1266 Дамаск (Шам) қаласында жаңадан көшіріліп жазылып, оны тек 1915 жылы ғана Әли Емірі ефенді Ыстамбұл қаласында кездейсоқ тауып алады. (Одан бұрынғы ғасырларда Антеплі Айни және Кәтіп Челеби сияқты ғалымдар сондай кітаптың бар екендігі туралы айтқан болатын.) Әли Емірінің көшірмесі 1917 жылы Талат пашаның (1874-1921) қолдауымен және Кіліслі Рифат білгенің (1873-1953) бақылауымен басылып шығып, бүкіл дүние жүзінің түркологтарының назарын өзіне аударды. 1928 жылы түрколог Карл Брокельманн сөздіктің егжей-тегжейлі түсініктемелермен жабдықталған алман тіліндегі аудармасын жариялады. Бесім Аталайдың қазіргі түрік тіліне аудармасын 1940 жылы Түрік тілі қоғамы басып шығарды. Соңғы жылдары шыққан Данковтың аудармасында соңғы ғылыми деректердің негізінде жасалған жаңа өзгерістер орын алған.

3.Қазақ тілі грамматикалық құрылысының тарихи дамуын зерттеудің көздері, түркі тілдерінің жіктелуі туралы зерттеулер жөнінде айтып беріңіз.

Түркі тілдерінің ішінде қазақ тілінің орнын анықтау үшін түркі тілдерін жіктеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталудың мәні зор. Түркітанушылық жіктеулердің негізіне алынған ұстанымдарға байланысты қазақ тілі түркі тілдерінің әртүрлі тобында қарастырылып отырған. Мысалы, В.Радлов, Ф.Корш, А.Самойлович, В.Богородецкий, С.Малов т.б.

Түркі тілдерін фонетикалық, морфологиялық тұрғыдан жіктеу, топтастыру, яғни классификациялау – Орта ғасыр тіл маманы Махмуд Қашқаридан басталатыны белгілі. Классикалық тіл білімі түркі тілдерін классификациялауды ХІХ ғасырдан бастайды. Тілшілер ішінде көп таралған және қолдау тапқан топтастыру – А.Н.Самойловичтікі. Ол түркі тілдерін 6 топқа бөліп қарайды:

А.Н.САМОЙЛОВИЧТІҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

І. Р – тобы немесе булғар (немесе чуваш) тобы. Бұған чуваш, көне бұлғар тілдері енеді. Негізгі айырмашылығы: р > з > й, у > а сәйкестіктерінің қолданылуы, өткен шақ есімшенің (-ған) ғ дыбысызсыз айтылуы, ғ дыбысының орнына у дыбысының қолданылуы (тау – тау), ұяң дауыссыздардың қатаңданып келуі (бол – пул),

ІІ. Д – тобы немесе ұйғыр (Солтүстік Шығыс) тобы. Ғалым бұл топты іштей үш топқа бөледі:

1. Т – тобы – якут тілі: дауысты дыбыстың ортасында және дауыстыдан кейін келген й дыбысы т дыбысына айналады (айақ – атақ, ай – ат);

2. Д – тобы – тува, қарағас (тофалар), салар, көне ұйғыр, Орхон-Енисей тілі: й дауыссызының орнына д дауыссызының қолданылуымен ерекшеленеді (айақ – адақ, ай – ад // ат);

3. З – тобы – сары ұйғыр, шор, хақас тілдері: й/з сәйкестігінің келуі (айақ – азақ, қой – ұоз т.б.)

Негізгі айырмашылығы:

ІІІ. Тау тобы немесе қыпшақ (немесе солтүстік батыс) тобы. Бұған қазақ, қарақалпақ, алтай, қырғыз, құмық, қарашай-балқар, қарайым, татар, башқұрт, ноғай тілдері кіреді. Автор бұл топты іштей екіге бөледі:

1. Монғолдарға дейінгі қалыптасқан тілдері – алтай, телеуіт, қырғыз, құмыө, қарашай, балқар, қарайым, татар, башқұрт;

2. Монғолдардан кейін қалыптасқан тілдер – қазақ, ноғай.

Негізгі айырмашылығы: сөз ортасы мен соңындағы ғ, г дыбыстарының орнына у жартылай дауыстысының қолданылуы; өткен шақ есімше -ған формасымен беріледі, яғни ғ дыбысы түсірілмейді; сөз соңында ш дыбысының орнына с дыбысының қолданылуы (таш – тас); ч-ш, ч-ц дыбыстарының орын алмасуы (қырғ. Ач – қаз. Ас – башқ. Ац)

ІҮ. Тағылық тобы немесе шағатай (оңтүстік шығыс) тобы. Бұған көне шағатай, Қытай Түркістан тілдері, өзбек, қара татарлар (Сібірлік) тілдері жатады. Негізгі айырмашылығы:

Ү. Тағлы тобы немесе қыпшақ-түркімен (немесе орта топ) тобы. Бұған өзбек тілінің хорезм говоры жатады. Негізгі айырмашылығы:

ҮІ. Ол тобы немесе түрікмен (немесе оңтүстік-батыс) тобы. Бұл топқа түрікмен, әзірбайжан, түрік, гагауыз тілдері жатады. Негізгі айырмашылығы:

С.Е.МАЛОВ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ:

І. Ең көне – древнейшие (сөз соңындағы, сөз ортасындағы ғ, г дауыссыздары дауыстыға, жартылай дауыстыға, созылыңқы дауыстыларға ауысуы немесе ауыспай қалуымен ерекшеленеді). Автор бұл топқа чуваш, саха, булғар, ұйғыр (сары ұйғыр) тілдерін жатқызады;

ІІ. Ескі немесе көне – древние (түпкі (алғашқы) созылыңқылардың болу, болмауымен ерешеленеді). Бұл топқа оғыз (руникалық ескерткіштер тілі), тофалар, тува, ұйғыр (көне ұйғыр жазба ескерткіштері), хақас, шор тілдерін жатқызады;

ІІІ. Жаңа – новые (жаңа тілдерде ұяң дауыссыздар сан жағынан көп болып, көне тілдерде қатаң дауыссыздардың көп болуымен ерекшеленеді). Бұған әзірбайжан, гагауыз, куман, қыпшақ, печенек, половец, салар, түрік, түрікмен, ұйғыр (Қытай немесе Шығыс Түркістан мұсылман ұйғырларының тілі), өзбек, шағатай, чұлым тілдерін жатқызады;

ІҮ. Ең жаңа – новейшие (екі буынды түбірлер құрамында рт, рл, нт секілді көне дыбыс тіркестерінің сақталуымен ерекшеленеді). Бұған башқұрт, қазақ, қарақалпақ, қырғыз, құмық, ноғай, ойрат (таулы Алтай), татар, чуваш, якут тілдерін жатқызады.

В.А.БОГОРОДИЦКИЙ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

І. Солтүстік Батыс тобы (саха, тува, қарағас (тофалар) тілдері)

ІІ. Хақас (абақан) тобы (хақас тілі және оның диалектілері)

ІІІ. Алтай тобы (алтай тілі және оның диалектілері)

ІҮ. Батыс Сібір тобы (Чұлым, арабин, Тюмень, Тобыл татарларының тілі)

Ү. Еділ және Орал бойындағы татар, башқұрт тілдерінің тобы

ҮІ. Орта Азия тобы (өзбек, ұйғыр, қазақ, қарақалпақ, қырғыз тілдері)

ҮІІ. Оңтүстік батыс тобы (түрік, түрікмен, әзірбайжан тілдері)

И.БЕНЦИНГ классификациясы да түркі тілдерінің орналасу жағдайын басшылыққа алынып жасалынған::

І. Бұлғар тобы (чуваш тілі ғана енеді)

ІІ. Оңтүстік немесе оғыз тобы (осман түркілерінің, қырым татарларының және гагауыз тілі, әзірбайжан тілі және оның диалектілері, түрікмен тілі, көне оғыздар және селжүктер қалдырған естеліктер тілі, көне османдықтар тілі)

ІІІ. Батыс немесе қыпшақ тобы (Қара теңіз, Каспий жағалауындағы (қарайым, қарашай-балқар, құмық), Оралдағы (татар, башқұрт, қырым татарларының тілі), Арал-Каспий жағалауындағы (қазақ, қарақалпақ, ноғай), тілдер кіреді.

ІҮ. Шығыс түркі немесе ұйғыр тобы (өзбек, ұйғыр тілдері, Хорезм түркілерінің тілі, қараханидтер тілі, шағатай тілі кіреді)

Ү. Солтүстік тобы (Арал-саян тілдері (алтай (ойрат), шор, хақас, тува, қарағас), Солтүстік Сібір (якут, долған) тілдері кіреді).

К.Г.Менгестің классификациясы географиялық принципке құрылған, түркі тілдері бес топқа бөлінеді:

К.Г.МЕНГЕС КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

І. Орталық және оңтүстік батыс тобы. Топ іштей екіге бөлінеді:

А) Орталық Азия тілдері (Орхон-Енисей ескерткіштерінің тілі, көне ұйғыр тілі, қараханидтер тілі, шағатай тілі, қазіргі өзбек, ұйғыр, қырғыз тілдері)

Ә) оңтүстік-батыс немесе оғыз тілдері (көне Осман түріктерінің тілі, қазіргі түрік, әзірбайжан, түрікмен, гагауыз тілдері);

ІІ. Солтүстік-батыс немесе қыпшақ тобы. Автор бұл топты төрт топшаға бөліп қарайды:

А) көне солтүстік-батыс түркі тілдері (құмандар тілі)

Ә) Қара теңіз-Каспий тілдері (қарайым, қарашай-балқар, қырым татарлары, құмық тілдері)

Б) Еділ-Кама тілдері (татар, батыс Сібір татарларынығ тілі, барабин татарларының тілі, башқұрт тілі)

В) Арал-Каспий тілдері (қазақ, қарақалпақ, өзбек тілінің қыпшақ диалектісі, ноғай тілдері);

ІІІ. Алтай тобы (Таулы Алтай тілдері мен диалектілері кіреді. Генетикалық жағынан хақас (абақан) тілімен тамырлас болып есептеледі). Топ іштей екіге бөлінген:

А) Оңтүстік Сібір, абақан немесе хақас тілдері (шор, хақас тілдері және олардың диалектілері жатады);

Ә) Шығыс немесе тува тілдері (тува және қарағас тілі жатады).

ІҮ. Солтүстік-шығыс, шығыс Сібір немесе якут тобы (якут, долған тілдері кіреді).

Ү. Еділ-бұлған немесе хун-булғар тобы. Іштей екіге бөлінеді: а) Еділ-булғар және ә) чуваш тілдері.

Т.Текин түркі тілдерін дыбыс алмасудың алты түрін басшылыққа ала отырып жіктейді.

Т.ТЕКИН КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

І.Чуваш тілі

ІІ. Халаж тілі

ІІІ. Саха тілі

ІҮ. Тува тілі (қарағас тілімен бірге)

Ү. Хақас, орта чұлым, морас тілдері

ҮІ. Алтай тілінің солтүстік диалектісі, кондон тілдері

ҮІІ. Алтай тілінің оңтүстік диалектісі

ҮІІІ. Қырғыз тілі

ІХ. Өзбек, жаңа ұйғыр тілі

Х. Қазақ, қарақалпақ, ноғай, қарақалпақ тілінің халич диалектісі, татар, башқұрт, барабин татарларының, қарашай-балқар, қырым татарлары тілінің солтүстік диалектісі, қырым татарларының оңтүстік диалектісі

ХІ. Салар тілі

ХІІ. Түрікмен, хорасан, өзбек тілінің хорезм-оғыз диалектісіғ әзірбайжан, түрік, гагауыз тілдері

Қазіргі түркологияда қолданылып жүрген Н.А.Баскаков классификациясы тілдердің этнологиясы мен грамматикалық ортақ заңдылықтарын ғана қарастырып қоймай, олардың қалыптасу, даму тарихын да айқындайды. Ғалым түркі тілдерін екі топқа бөліп қарайды.

Н.А.БАСКАКОВ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

І. Батыс хун тобы. Іштей төрт топқа бөлінеді:

1. Бұлғар тобы – көне бұлғар, хазар, қазіргі чуваш тілі енеді

2. Оғыз тобы. Топ іштей үшке бөлінеді:

А) оғыз-түрікмен тобы – көне оғыздар мен түрікмендер, түрхмендер тілі енеді.

Ә) оғыз-бұлғар тобы – көне печенег, үз (торктер, берендейлер, ковуйлер тілі), қазіргі гагауыз, балқан түркілерінің тілдері енеді.

Б) оғыз-селжүк тобы – көне селжүк, көне осман түріктерінің тілі, әзірбайжан тілі кіреді.

3. Қыпшақ тобы іштей үшке бөлінеді:

А) қыпшақ-половец тобы – көне половец (қыпшақ, құман), қазіргі қарайым, қарашай-балқар, құмық, қырым татарларының тілі.

Ә) қыпшақ-бұлғар тобы – Алтын Орда әдеби тілі, қазіргі татар, башқұрт тілдері енеді.

Б) қыпшақ-ноғай тобы – қазіргі қазақ, ноғай, қарақалпақ, өзбек тілінің қыпшақ диалектісі (ж-мен сөйлеушілер) кіреді.

4. Қарлұқ тобы – қарлұқ-ұйғыр, Қараханид мемлекетінің тілі, қарлұқ-хорезм тілдері, көне шағатай, көне өзбек, қазіргі өзбек және ұйғыр тілдері енеді.

ІІ. Шығыс хун тобы іштей екі топқа бөлінеді:

1. Ұйғыр-оғыз тілдері. Іштей үш топқа бөлінеді:

А) ұйғыр-тукюй тобы – Орхон жазбаларының тілі, көне ұйғыр тілі, тува, қарағас тілдері кіреді.

Ә) саха-якут тобы – якут тілі кіреді.

Б) Хақас тобы – хақас, шор, иран диалектісі, сары ұйғыр, камасин, Чұлым татарларының тілі, шор тілінің косуан диалектісі, алтай тілінің сарлұқ диалектісі.

2. Қырғыз-қыпшақ тілдері – көне қырғыз, қазіргі қырғыз, алтай тілдері енеді.

ТҮРКІ ТІЛДЕРІНІҢ СОҢҒЫ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

(Н.Баскаков, И.Батманов, С.Малов, Ф.Корш т.б.):

І. Ескі түркі тілі – Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінің тілі

ІІ . Орта түркі тілдері.. Іштей екіге бөлінеді:

А) Батыс түріктердің тілі – «Кодекс-Куманикус» тілі, қыпшақ тілі, мамлюк қыпшақтарының, армян қыпшақтарының тілі.

Ә) Шығыс түріктердің тілі –Қараханид түріктерінің тілі, Хорезм түріктерінің, шағатай тілі кіреді.

ІІІ. Жаңа түркі тілдері. Іштей кішігірім бес топқа бөлінеді:

А) Оңтүстік түркі тілдері – ескі осман тілі, жаңа осман тілі және қазіргі түрік тілі, осман тілінің диалектілері (анадолы және рум диалектісі, гагауыз диалектісі, қырым османдарының диалектісі), әзірбайжан тілі, түрікмен тілі.

Ә) Батыс түркі тілдері – каспий тілдері, жаңа куман тілі (қарайым, қарашай-балқар тілі), қырым татарларының тілі, құмық тілі, Қазан татарлары мен Батыс Сібір татарларының тілі, башқұрт тілі.

Б) Орталық түркі тілдері – арал-каспий тілдері (қазақ тілі, қарақалпақ тілі), ноғай тілі, өзбек тілінің қыпшақ диалектісі, қырғыз тілі.

В) Шығыс түркі тілі – өзбек тілі, жаңа ұйғыр тілі, сары үйғырлар мен салар тілі.

Г) Терістік түркі тілдері – алтай тілі, абақан, чулум, шор тілдері (абақан (хақас) тілі), чулум татарларының тілі (камасин тілі), шор тілі, сойон және қарағас тілдері, якут тілі (долған тілі).

ІҮ. Булғар тілдері – гундер тілі, Дунай бұлғарларының тілі, Еділ бұлғарларының тілі, чуваш тілі.

В.В.РАДЛОВТЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ:

І. Шығыс тобы - саха тілі енеді

ІІ. Батыс тобы – Батыс Сібір татарларының, Еділ татарларының тілі, қазіргі қырғыз, қазақ, башқұрт тілдері

ІІІ. Орта Азия тобы – өзбек, ұйғыр тілдері

ІҮ. Оңтүстік тобы – түрікмен, әзірбайжан, оңтүстік және Қырым татарларының кейбір говорлары кенеді.

Ф.КОРШ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ:

І. Солтүстік тобы – алтай (ойрат), қырғыз, қарачай, қазақ, ноғай, татар, башқұрт тілдері енеді.

ІІ. Батыс тобы – түрікмен, түрік, әзірбайжан, гагауыз тілдері енеді.

ІІІ. Шығыс тобы – көне орхон, көне ұйғыр, шағатай, қыпшақ (половец), қарағас тілдері енеді.

ІҮ. Аралас топ – саха, чуваш және Орта Азия халықтарының кейбірі енеді

4.Сөздік қордағы сөздердің мағыналық дамуының негізгі принциптерін айтып беріңіз

Көне заман және Орта ғасырлардағы лексикасын жазба ескерткіштер арқылы танимыз. Орта ғасырларда (қазақ тілінің халық тілі болып қалыптасуы қарсаңында) қазақ лексикасының өзіндік белгілері анықталды. Ескерткіштер тілі лексикасының басты ерекшелігі – түбір сөздің ықшамдылығында. Ең алғашқы түбір сөздердің негізі бір буынды және мағынасыз болатын. Соның салдарынан тілдің дамуы барысында өлі түбірлер пайда болды. Олардың бастапқы қалпын анықтау үшін реконструкция тәсілін қолданудың маңызы зор.

Сөздік қорды құрайтын кез-келген сөздің мағынасы кең әрі ауқымды болады. Мысалы, сөздік қордағы «бас» сөзінің әуелгі мағынасы – затты немесе объектіні үстінен басу, заттың немесе объектінің үстінде болу, яғни, «бас» сөзінің мағынасы (архисемасы – сөздің ең көне мағынасы) сан қырлы, кейін «бас» сөзінің қимылдары және заттық және мағыналы жіктелгенде: бас – адам басы, таудың басы т.б.

Бас – іс-әрекеттік қимылдардың мағынасы жіктеліп, сөздің құрамды дамытады. Тарихи лексикология сөздік қордағы сөз мағынасының сипатын анықтауы керек.

Сөздік қорға енетін лексикологиялық бірліктердің ең әуелгі сипаты мынадай.

Тілдік сөздер өте аз болған.

Негізінен бір буынды сөздер болған

Бір буынды тұлғалардың мағыналары өте кең болған.

Сөздік қордағы мағыналарының дамуының бірнеше тәсілдері бар:

Дыбысты жіктеу

Сөздік мағынаның дамуы

Екі силабофонеманың бірігуі арқылы (Силлабофонема – ең көне түбірлер –

Этимон түбірлер)

Тілдердің дамуында жаңа атаулының жасалғанда негізінен 3 түрлі сипат бар.

Сөздердің көп мағыналы болуы

Синонимдес (мағыналас) болуы

Антонимдес болуы

Сөздік қордағы сөздердің мағыналық дамуының негізгі принциптері:

Мотивациялық – негіздемелік (А. Аманжолов) – көне түбірлердің дамуындағы себептілік принципі, яғни жаңа сөз аталуы үшін оған негіз болатын заттың мағынасын көрсетеді.

Аналогиялық – ұқсату принципі - бір затпен екінші затты ұқсату арқылы жаңа атау беру.

Абстракциялық – ойлау желісі. Зат бейнесінің дама ойында қалыптасып, атауының жасалуы.

Ассоциация принципі – затпен немесе құбылысты тану барысында басқа зат пен немесе құбылыспен шектес, мазмұндас мәні арқылы жаңа атау жасау.

Қазақ лексикасының көнетүркілік негізі, орта ғасырларда (қазақтың халық тілі қалыптасу қарсаңында) қазақ лексикасының өзіндік белтілері анықталғанын, қазақ лексикасының одан кейінгі халықтық және ұлттық дәуірлерде даму сипатын, көне заман мен орта ғасырдағы лексиканы ескерткіштер арқылы танитынымыз, ол кездегі сөйлеу тілі лексикасы бізге толық жетпегені, сөздердің жазылуы мен айтылуы қашан да бірдей бола бермейтіні белгілі.

5.Силлабофонемалар теориясын түсіндіріңіз

Силлабофонемалар теориясы — бұл тілдегі дыбыстардың фонологиялық жүйесін сипаттауға арналған теориялық тұжырымдамалардың бірі. Силлабофонемалар теориясы бойынша, сөздің буындық құрылымы мен оның дыбыстары арасында тығыз байланыс бар, әрі буындық элементтер белгілі бір фонологиялық бірліктер ретінде қарастырылады. Бұл теорияны негізінен қазақ тілінде, оның ішінде түркі тілдерінде қолданатын зерттеушілер ұсынған.

Силлабофонема — сөздің буындық құрылымында маңызды рөл атқаратын және оның дыбыстық жүйесінде фонемалық мәні бар бірлік. Яғни, бұл буын құрамындағы негізгі дыбыстар, олардың өзара байланысы және буын құрылымындағы фонемалардан туындайтын фонологиялық өзгерістер жиынтығы.

Силлабофонема деген терминнің өзінде екі негізгі элементтің бірігуі бар:

• Силлабо- (буын) — сөздің құрылымдық бөлігі, дыбыстық бірлік ретінде.

• Фонема — тілдің фонологиялық жүйесінің негізгі бірлігі, дыбыстардың мағыналық айырмашылықтарын білдіретін элемент.

2. Силлабофонемалар мен фонемалар арасындағы байланыс

Силлабофонемалар мен фонемалар арасындағы айырмашылықтар мен байланыстарды түсінуде бірнеше маңызды аспектілерді қарастыруға болады:

• Фонема — бұл тілдегі дыбыстық элемент, яғни дыбыстың мағына ажыратушы қасиеті. Мысалы, «қала» мен «қала» сөздері арасындағы айырмашылықтың себебі фонемалық айырмашылықтардан тұрады (қ және к дыбыстары).

• Силлабофонема — фонема мен буын арасындағы аралық элемент, яғни буын ішінде болатын фонемалардың өзара байланысы. Бұл дыбыстар тек буын деңгейінде ғана емес, жалпы тілдің фонологиялық құрылымында да маңызды рөл атқарады.

3. Силлабофонемалардың қызметі

Силлабофонемалар теориясы тілдің фонологиялық жүйесін, оның ішінде буындық құрылымды зерттеуде маңызды рөл атқарады. Буынның құрылымы мен фонемалар арасындағы байланыс тілдің дыбыстық заңдылықтарын түсінуге мүмкіндік береді.

• Буын құрамы мен фонемалардың байланысы: Тілдегі сөздер мен олардың буындары белгілі бір заңдылық бойынша құрылады. Әрбір буын белгілі бір фонемалық құрылымға ие болып, тілде дыбыстардың өзгерісін көрсетеді. Мысалы, қазақ тіліндегі сөздерде ашық және тұйық буындардың бір-бірінен ерекшеленетін фонемалық құрылымы болады.

• Фонемалық өзгерістер: Силлабофонемалар теориясы фонемалардың және олардың арасында болатын өзгерістердің буын деңгейінде қалай жүзеге асатынын түсіндіреді. Бұл теория сөздердің грамматикалық немесе фонетикалық өзгерістерін (мысалы, үндестік заңына байланысты өзгерістер) түсіндіруге мүмкіндік береді.

4. Силлабофонемалардың түрлері

Силлабофонемалар теориясы бойынша, буын құрамындағы фонемалардың әртүрлі типтері болуы мүмкін:

• Жақындық және ашық/тұйық буындар: Әрбір буын белгілі бір фонемалық құрылымға ие. Мысалы, ашық буындарда дауысты дыбыс басым болады, ал тұйық буындарда дауыссыз дыбыс болуы мүмкін.

• Қосарланған буындар: Кейбір сөздерде екі немесе одан да көп фонемалық бірліктер бір буын құрамында кездесуі мүмкін. Бұл жағдайда олардың бірлігін және дыбыстық заңдылықтарын анықтау маңызды.

5. Силлабофонемалар теориясының тіл біліміндегі маңызы

Силлабофонемалар теориясы бірнеше тілдік салаларда маңызды теориялық негіз болып табылады:

• Фонология: Буын мен фонеманың байланысын зерттеу тілдің дыбыстық жүйесін түсінуге мүмкіндік береді. Бұл теория арқылы фонемалардың жүйелі өзгерістерін анықтауға болады.

• Морфология: Буын құрылымы мен фонемалар арасындағы өзара байланыстар морфологиялық өзгерістерді түсінуге де көмектеседі. Мысалы, сөздің түбірі мен қосымшаларының өзара әсері сөздің грамматикалық мағынасына ықпал етеді.

• Тарихи грамматика: Силлабофонемалар теориясы тілдің тарихи дамуы мен өзгерістерін зерттеуде де маңызды рөл атқарады. Әсіресе, тілдің дыбыстық және буын құрылымдарындағы өзгерістер тарихи грамматиканың негізінде зерттеледі.

6. Қазақ тіліндегі қолданылуы

Қазақ тілінде силлабофонемалар теориясы буынның құрылымдық ерекшеліктері мен фонологиялық өзгерістерді түсіндіруге қолданылуы мүмкін. Мысалы, қазақ тіліндегі үндестік заңы немесе буындардың ашық және тұйық болып бөлінуі сөздердің құрылымына үлкен әсер етеді. Бұл теория қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар мен дауыссыз дыбыстар арасындағы байланыстарды, сондай-ақ буындардың үйлесімділігін түсінуде өте маңызды болып табылады.

Силлабофонемалар теориясы тілдің фонологиялық жүйесін, дыбыстар мен буындардың байланысын зерттеуге арналған маңызды тұжырымдама болып табылады. Бұл теория арқылы тілдің дыбыстық құрылымын, сөздердің буындық құрылымын және олардың мағыналық дамуын түсінуге болады. Силлабофонемалар теориясы түркі тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің фонологиясын зерттеуде маңызды рөл атқарады.

6.Түркі тілдерін таптастырғанда, олардың жақындық немесе қашықтық дәрежесін анықтауда тілдегі фонетикалық құбылыстардың ролін айтып беріңіз

Түркі тілдерін таптастыру және олардың жақындық немесе қашықтық дәрежесін анықтауда фонетикалық құбылыстардың рөлі маңызды. Бұл құбылыстар тілдердің дамуындағы тарихи өзгерістер мен өзара ықпалдарды түсіну үшін қажетті негіздерді құрайды. Тілдердің жақындығы мен қашықтығы көбінесе олардың фонетикалық жүйесіндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарға негізделеді.

1. Фонетикалық құбылыстар және тілдердің таптастырылуы

Түркі тілдері бір тілдік отбасына жататын болғандықтан, олардың фонетикалық жүйелері арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар тілдердің тарихи дамуындағы бірқатар құбылыстарды көрсетеді. Түркі тілдерінің фонетикалық құрылымдарындағы басты өзгерістер мен құбылыстар негізінен мынадай аспектілерде байқалады:

1.1. Дыбыстардың өзгеруі

Түркі тілдерінің ішінде тарихи фонетикалық өзгерістер олардың тарихи кезеңдерінде орын алған. Бұл өзгерістер белгілі бір топтардың даму жолын айқындайды. Мысалы:

• Ұзын дауысты дыбыстардың қысқаруы: Түркі тілдерінің кейбірінде ұзын дауысты дыбыстар қысқарып, олардың орнына қысқа дауысты дыбыстар қолданыла бастаған. Мысалы, көмекші сөздер мен қосымшалардың қысқаруы.

• Дауыссыз дыбыстардың жұмсартылуы: Түркі тілдерінде дауыссыз дыбыстардың жұмсартылуы байқалады, бұл тілдер арасындағы айырмашылықты анықтайды. Мысалы, түрік тілінде “k” дыбысы қазақ тіліндегі “қ” дыбысынан өзгеше айтылады.

1.2. Үндестік заңы

Үндестік заңы — түркі тілдерінде дауысты және дауыссыз дыбыстардың бір-бірімен үйлесімділігіне негізделген заңдылық. Бұл заңдылықтың іске асуы тілдің ішкі құрылымындағы үндесімдікті және фонетикалық өзгерістерді көрсетеді. Түркі тілдерінің арасында үндестік заңын сақтау деңгейі әртүрлі, сондықтан бұл да тілдердің жақындық дәрежесін анықтауда маңызды фактор болып табылады.

• Қазақ тілінде және басқа кейбір түркі тілдерінде үндестік заңы толық сақталса, татар, тürk немесе әзірбайжан тілдерінде бұл заң кейде жеңілдетілген немесе жоқ болып келеді.

1.3. Дыбыстардың өзгеруі (метатеза)

Бұл — дыбыстардың орын ауыстыруы, яғни бір дыбыстың екінші дыбыспен орын ауыстыруы. Түркі тілдерінде метатеза әртүрлі дәрежеде орын алған.

• Мысалы: «Қазақ» сөзінде алғашқы “қ” дыбысы мен соңғы “қ” дыбысы тарихи тұрғыдан басқа түркі тілдерінде өзгерген. Бұл ерекшеліктер тілдердің топтастырылуында маңызды рөл атқарады.

1.4. Фонемалардың жаңғыруы

Түркі тілдерінде дыбыстардың, әсіресе дауысты дыбыстардың жаңғыруы (резонанс) және оның өзгеру үрдісі фонетикалық айырмашылықтарды анықтауда маңызды фактор болып табылады. Әр тілде дауысты дыбыстардың өзгеруі немесе жаңғыруы басқаша болып, тілдердің арасындағы фонетикалық айырмашылықтарды айқындайды.

1.5. Еріндік және тілдік дыбыстардың ерекшеліктері

Түркі тілдеріндегі еріндік және тілдік дыбыстардың айтарлықтай айырмашылығы да тілдердің фонетикалық жақындығы мен қашықтығын анықтауға негіз болады. Мысалы, қазақ тілінде еріндік дауысты дыбыстар мен тілдік дыбыстар өзара жиі үндеседі, ал басқа түркі тілдерінде бұл заңдылық әлсіз байқалады.

2. Фонетикалық құбылыстар арқылы түркі тілдерінің топтастырылуы

Түркі тілдерінің фонетикалық жүйесін зерттеу арқылы олардың тілдік топтарға бөлінуі анықталады. Әрбір топтың өзіне тән фонетикалық ерекшеліктері болады, бұл өз кезегінде олардың тарихын, даму кезеңдерін және бір-біріне жақындық дәрежесін анықтауға көмектеседі.

2.1. Ескі түркі тілі және оның ұрпақтары

Ескі түркі тілінің негізінде қазіргі түркі тілдері дамыған. Осы тілдер арасындағы фонетикалық өзгерістердің рөлі өте зор, себебі осы өзгерістер арқылы тілдердің бір-бірінен қандай ерекшеліктерге ие болғанын анықтауға болады. Мысалы:

• Ескі түркі тіліндегі түбір мен қосымшалардың фонетикалық ерекшеліктері — бұл ерекшеліктер қазіргі қазақ тілі мен басқа түркі тілдері арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді.

2.2. Оңтүстік-батыс түркі тобы

Оңтүстік-батыс түркі тілдеріне жататын әзірбайжан, түрік, татар тілдерінде фонетикалық өзгерістердің ерекшеліктері байқалады. Мысалы, қазақ және түрік тілдеріндегі дауыссыздардың жұмсартылуы мен қосымшалардың ерекшеліктері фонетикалық тұрғыдан маңызды фактор болып табылады.

2.3. Солтүстік-шығыс түркі тобы

Бұл топқа жататын қазақ, қырғыз, түркмен тілдерінде үндестік заңының сақталуы мен фонетикалық тұрақтылық жоғары. Әсіресе, дауысты дыбыстардың өзара үйлесімділігі (ұзын-қысқа дауысты дыбыстардың айырмашылығы) осы тілдердің жақын топқа жататынын көрсетеді.

2.4. Шығыс түркі тобы

Шығыс түркі тілдерінде дыбыстардың өзгеру динамикасы, әсіресе қытай түркі тілдері мен ұйғыр тілінде фонетикалық тұрғыдан өзгешеліктер бар. Бұл тілдердің даму жолындағы фонетикалық өзгерістер олардың қашықтығын анықтайды.

Фонетикалық құбылыстар түркі тілдерінің жақындығы мен қашықтығын анықтауда маңызды рөл атқарады. Дыбыстардың өзгеруі, үндестік заңын сақтау, дыбыстардың метатезасы мен жаңғыруы түркі тілдері арасындағы жақындықты немесе қашықтықты айқындайтын басты факторлар болып табылады. Бұл құбылыстар арқылы тілдер арасындағы тарихи байланыстарды, олардың даму жолдарын және фонологиялық ерекшеліктерін зерттеу тілдің тарихи эволюциясын түсінуге мүмкіндік береді.

7.Басқа тілдерден енген дауыссыз дыбыстардың ерекшелігі мысалмен түсіндіріңіз

Басқа тілдерден енген дауыссыз дыбыстардың ерекшелігі – бұл тілдің ішкі жүйесіне сәйкес болмаған дыбыстардың тілге енуі мен олардың фонетикалық бейімделуі. Бұл процесс тілдің қабылдаушы жүйесі арқылы жүзеге асады және кейбір дыбыстар өздері енген тілде фонетикалық өзгерістерге ұшырайды.

1. Дауыссыз дыбыстардың өзгеруі Әр тілде фонетикалық жүйе әртүрлі болады, сондықтан басқа тілдерден енген дыбыстар көбінесе сол тілдің дыбыстық жүйесіне бейімделіп, өзгеріске ұшырайды. Қазақ тілінде де басқа тілдерден енген дауыссыз дыбыстарды кездестіруге болады. Олар көбінесе түркі тілдерінің ішкі заңдылықтарына сәйкес өзгеріп, қосымша дыбыстық өзгерістерге ұшырайды.

1.1. “В” және “Ф” дыбыстарының бейімделуі

Қазақ тілінде “в” және “ф” дыбыстары басқа тілдерден (негізінен орыс тілінен) енген. Бұл дыбыстар қазақ тілінің фонетикалық жүйесінде бастапқыда болмаған дыбыстар. Олар қазақ тілінің өз заңдылықтарына сәйкес бейімделіп, белгілі бір фонетикалық өзгерістерге ұшырады.

• “В” дыбысы: Қазақ тілінде “в” дыбысы көбінесе “в” күйінде сақталып немесе “у” дыбысына ауысып айтылады.

• Мысалы: Орыс тілінен енген сөздер: вода (қазақша «су»), вокзал (қазақша «вокзал»). Бұл сөздерде “в” дыбысы өзгеріссіз сақталғанымен, кейде қазақ тілінің кейбір диалектілерінде “у” болып өзгеруі мүмкін.

• “Ф” дыбысы: Бұл дыбыс көбінесе қазақ тілінде “п” болып өзгеріп айтылады.

• Мысалы: Орыс тілінен енген сөздер: фото (қазақша «фото»), фигура (қазақша «пішін»). Бірақ қазақ тілінде кейбір сөздерде “ф” дыбысы “п” дыбысына ауысып айтылады: филиал → пилиал.

1.2. “Г” мен “Ғ” дыбыстарының айырмашылығы

Қазақ тілінде “ғ” (ғалыпты дауысты дыбыс) мен орыс тіліндегі “г” (дауыссыз дыбыс) арасында айырмашылық бар. Қазақ тілінде кейбір дауыссыз дыбыстардың өзгеруі байқалады, әсіресе басқа тілдерден енген сөздерде.

• “Г” дыбысы қазақ тілінде “ғ” дыбысына ауысады. Мысалы, орыс тілінен енген сөздерде “г” дыбысы “ғ” болып айтылады:

• Мысалы: орыс тілінен енген «грамматика» сөзінің қазақша айтылуы «ғрамматика» болып өзгереді.

1.3. “Ш” дыбысының бейімделуі

Қазақ тілінде “ш” дыбысы басқа тілдерден енген сөздерде көбінесе сақталады, бірақ кейбір жағдайларда ол қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарына сәйкес өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Мысалы, кейбір жағдайларда “ш” дыбысы “с” дыбысына ауысады.

• Мысалы: орыс тілінен енген «шоколад» (қазақша «шоколад») сөзі кейбір диалектілерде «соколад» болып айтылады.

2. Кейбір дауыссыз дыбыстардың “жұмсаруы”

Орыс тілінен енген дыбыстардың бір ерекшелігі — олардың қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне бейімделген кезде кейбір дауыссыздардың жұмсаруы. Мысалы:

• Орыс тілінде “т” дыбысы қазақ тілінде “т” болып айтылғанымен, оның жұмсарған формалары қазақ тілінің кейбір сөздерінде айтылады: театр → театор.

Қазақ тілінде басқа тілдерден енген дауыссыз дыбыстардың өзгешеліктері олардың қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне бейімделуімен байланысты. Орыс тілінен енген дыбыстардың арасында “в”, “ф”, “г”, “ш” дыбыстары жиі кездеседі. Олар қазақ тілінде өз табиғатына сай өзгеріске ұшырап, қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарына сәйкес бейімделеді.

8.Түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың бір-бірінен айырмашылығын айтып беріңіз

Түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың бір-бірінен айырмашылықтары көбінесе әрбір тілдің фонетикалық жүйесі мен тарихи даму ерекшеліктеріне байланысты болады. Түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың айырмашылықтарын анықтау үшін оларды топтастырып, әртүрлі дыбыс категориялары бойынша қарастыруға болады. Түркі тілдерінің ішіндегі дауыссыз дыбыстардың айырмашылықтарын негізінен дыбыстардың артикуляциясы (яғни, дыбыстың тілдегі шығарылу тәсілі) мен олардың фонологиялық қызметіне байланысты түсінуге болады.

1. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың арасындағы айырмашылық

Барлық түркі тілдерінде дауыссыз дыбыстар өзара бір-бірінен белгілі бір заңдылықтар арқылы ерекшеленеді. Әсіресе дауысты дыбыстар мен дауыссыз дыбыстардың өзара үйлесімі маңызды.

• Мысалы: Түркі тілдерінің көптеген тобы өзара үндестік заңына сәйкес дауыссыз дыбыстарды қолдану барысында белгілі бір дауысты дыбыстармен үйлесімділікке ұмтылады. Мысалы, қазақ тілінде қ, к, г, ғ сияқты дауыссыз дыбыстардың қолданылуы дауысты дыбыстардың (ұзын немесе қысқа, жіңішке немесе жуан) түріне байланысты.

2. Қатаң және ұяң дауыссыз дыбыстардың айырмашылықтары

Түркі тілдерінде дауыссыз дыбыстардың қатаң және ұяң болып бөлінуі маңызды фонетикалық ерекшелік болып табылады. Бұл дыбыстардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары әр тілде әртүрлі болуы мүмкін.

• Қатаң дауыссыз дыбыстар: Бұл дыбыстар сөйлеу кезінде көп күш жұмсауды қажет етеді және ауа ағынының жолында ешқандай кедергі болмайды. Мысалы: к, т, п, с, ш.

• Ұяң дауыссыз дыбыстар: Ұяң дауыссыз дыбыстарда дауысты дыбыстармен үйлескенде дыбыстардың жұмсару үрдісі байқалады. Мысалы, қазақ тілінде б, г, д, ж сияқты дыбыстар ұяң болып табылады, ал түрік тілінде кейбір ұяң дыбыстар өзара бір-бірінен ерекшеленеді.

Қатаң және ұяң дауыссыздардың айырмашылығы:

• Қазақ тілінде: Қазақ тіліндегі дауыссыздар қатаң және ұяң дыбыстар ретінде анық айқын ажыратылады. Мысалы, қ (қатаң) мен к (ұяң) дыбыстарының айырмашылығын анық көруге болады.

• Түрік тілінде: Түрік тілінде де қатаң дыбыстар бар, бірақ олардың ұяң нұсқасы да кездеседі, бірақ бұл айырмашылық айқын болмайды, мысалы, k мен g сияқты.

3. Дауыссыз дыбыстардың жұмсаруы және өзгеруі

Түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың жұмсару немесе өзгеруі ерекше сипатқа ие. Дауыссыз дыбыстардың жұмсаруын немесе қатаңдауы тілдердің фонетикалық құрылымын анықтайды. Түркі тілдерінде дауыссыз дыбыстардың жұмсару үрдісі, әсіресе, дауысты дыбыстардың түріне байланысты болуы мүмкін.

• Қазақ тілінде: Қазақ тілінде кейбір дауыссыз дыбыстардың жұмсартылуы байқалады. Мысалы:

• к → қ: Кейбір қазақ сөздерінде к дыбысы қатаң болуы мүмкін, бірақ бұл дыбыс дауысты дыбыспен қатаң түрден жұмсарыла өзгеруі мүмкін.

• Түрік тілінде: Түрік тілінде сөздердегі дауыссыз дыбыстар да белгілі бір фонетикалық ерекшеліктерге ұшырап, жұмсартылып айтылады. Мұнда да сөйлеу кезінде дауыссыздардың жұмсаруы байқалуы мүмкін.

4. Сингармония (Үндестік) заңының әсері

Түркі тілдерінде дауыссыз дыбыстардың өзара үйлесуі мен үндестігі маңызды рөл атқарады. Үндестік заңында дауыссыз дыбыстар дауысты дыбыстарға сай өзгерістерге ұшырайды. Әсіресе түркі тілдерінде бұл заңның әрекеті түрлі деңгейде байқалады.

• Қазақ тілінде: Қазақ тілінде сөздерде үндестік заңы бар, бірақ бұл заң тек дауысты дыбыстарды ғана емес, сонымен бірге дауыссыз дыбыстарды да қамтиды. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың сәйкестігі мен үйлесімділігі сөз құрылымында маңызды роль атқарады.

• Түрік тілінде: Түрік тілінде үндестік заңы да бар, бірақ ол қазақ тілімен салыстырғанда әлдеқайда жеңілдеу. Түрік тілінде дауыссыз дыбыстардың үндестікке қатысы анық болмағанымен, кейбір сөздерде дауыссыздардың өзгеруі байқалады.

5. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың арақатынасы

Түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстар әртүрлі дауысты дыбыстармен байланысқан кезде олардың артикуляциялық ерекшеліктері де өзгеріп отырады.

• Қазақ тілінде: Қазақ тілінде дауыссыз дыбыстар белгілі бір дауысты дыбыстарға байланысты жұмсарып немесе қатаңданып айтыла алады. Мысалы:

• қатаң және ұяң дауыссыздардың арақатынасы — дауысты дыбыстың түріне байланысты дауыссыздар жұмсарады немесе қатаңдайды.

Түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың бір-бірінен айырмашылығы тілдің фонетикалық заңдары мен тарихи даму ерекшеліктеріне байланысты болады. Әр тілдің өз фонологиялық жүйесінде дауыссыз дыбыстардың қатаңдық немесе ұяңдық ерекшеліктері, олардың жұмсаруы, үндестік заңы мен басқа фонетикалық заңдылықтар өзіне тән өзгешеліктерге ие.

9.Ескі түркі тіліндегі буынның сипатын мысалмен түсіндіріңіз

Ескі түркі тіліндегі буынның сипаты — бұл тілдің дыбыстық құрылымын зерттеуде маңызды мәселе болып табылады. Ескі түркі тілдері (VII–X ғасырлар аралығы) жазба ескерткіштерде көбірек сақталған, сондықтан олардың буын құрылымы мен фонетикалық жүйесі туралы белгілі бір ақпарат бар. Бұл кезеңдегі түркі тілдеріндегі буын құрылымы қазіргі түркі тілдерінен белгілі бір айырмашылықтарға ие болуы мүмкін.

1. Ескі түркі тіліндегі буынның негізгі сипаты

Ескі түркі тіліндегі буынның құрылымы мен сипаты келесі ерекшеліктермен сипатталады:

• Буынның қарапайымдылығы: Ескі түркі тілдерінде буындардың құрылымы қарапайым болған. Яғни, буынның құрамында тек бір дауысты дыбыс немесе бір дауысты дыбыс пен бір дауыссыз дыбыстың тіркесі болар еді.

• Сөздің буынға бөлінуі: Ескі түркі тілінде сөздер көбінесе буындарға бөлу кезінде әрбір буын айқын және тұйық болып келеді. Яғни, бір буында бір дауысты дыбыс басым болады, ал дауыссыздар көбінесе сөздің соңында орналасады.

• Сөздің буындық құрылымы: Ескі түркі тілдерінде сөздер көбінесе дауысты дыбыстармен аяқталады. Бұл әсіресе Ескі түркі жазба ескерткіштерінде анық байқалады.

2. Ескі түркі тілдеріндегі буындардың түрлері

Ескі түркі тілдерінде буындар негізінен екі типке бөлінеді: ашық және тұйық буындар.

• Ашық буындар: Ашық буын дегеніміз — дауысты дыбыстан басталып, дауысты дыбыспен аяқталатын буын. Ашық буындар көбінесе сөздің соңында немесе орнында жиі кездеседі.

Мысал: тегі (Ескі түркі тілінде «тегі» сөзі «тег» деген түбірден шыққан).

Бұл жерде бірінші буын те ашық болып тұр.

• Тұйық буындар: Тұйық буындар дауысты дыбыспен басталып, дауыссыз дыбыспен аяқталады.

Мысал:• күш (Ескі түркі тілінде күш сөзі де осылай айтылған).

Бұл сөздегі буындар тұйық болып табылады.

3. Ескі түркі тілдеріндегі буынның фонетикалық ерекшеліктері

Ескі түркі тілдеріндегі буын құрылымының фонетикалық ерекшеліктері де осы тілдердің дамуына әсер еткен. Ескі түркі тілінде фонетикалық өзгерістер мен буындардың құрылымына қатысты бірнеше негізгі үрдіс байқалады:

• Үндестік заңы: Ескі түркі тілдерінде буындардың құрылымы үндестік заңына негізделген. Яғни, дауысты дыбыстардың жақын болуы қажет, және буындардың өзара үйлесімділігі сақталған. Бұл қазіргі түркі тілдеріндегі үндестік заңын құраған негізгі элементтердің бірі болып табылады.

Мысал:

• қызыл (қазіргі қазақ тіліндегі “қызыл” сөзі де осы түркі кезеңіндегі сөздерден алынған).

• Буынның дамуы: Ескі түркі тілдеріндегі буындар кейінгі кезеңдерде тарихи дамуға ұшырап, кейбір сөздерде қосымша дауысты дыбыстар пайда болды. Мысалы, қазіргі түркі тілдеріндегі сөздердің бірқатарында дауысты дыбыстардың алмасуы немесе қосымшалардың қосылуы байқалады.

Мысал:

• а > е (қазіргі түрік тіліндегі ара сөзінің ескі түркі тіліндегі нұсқасы мен жаңа түрік тіліндегі әртүрлі айтылуы).

4. Ескі түркі тілдеріндегі буынның мысалдары

Ескі түркі жазба ескерткіштерінде кездесетін буындардың мысалдары арқылы оның құрылымын және ерекшеліктерін көрсетуге болады:

1. Құтлұғ қыпшақ тіліндегі буын:

• “күріж” — бұл сөзде үш буын бар: күрі (ашық буын), ж (тұйық буын).

2. Бұлақ жұлдыздарының буыны:

• “құтақ” — бұл сөзде бір ашық буын мен тұйық буын бар.

3. Махмуд Қашқари шығармаларындағы сөздер:

• “ақ” (ең алғашындағы буындар екі дауысты сөзден басталады).

Ескі түркі тіліндегі буынның сипаты оның қарапайым құрылымымен, үндестік заңына негізделген құрылымдармен сипатталады. Бұл тілдерде буындардың ашық және тұйық болуы, дауысты дыбыстардың бір-біріне үйлесімділігі ерекше рөл атқарды. Сонымен қатар, дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстардың өзара байланысы, буынның құрылымы түркі тілдерінің дыбыстық жүйесін анықтайтын басты элементтердің бірі болды.

10.Екпіннің түрлерін айтып беріңіз

Екпін — сөйлем ішіндегі кейбір сөздердің немесе сөз ішіндегі кейбір буын, дыбыстардың басқа тілдік бөліктерден ерекшеленіп, көтеріңкі айтылуы.

Екпін сөз екпіні, ой екпіні, тіркес екпіні, дыбыс екпіні деп бөлінеді.

Сөз iшіндегі бір буынның көтеріңкі айтылуы сөз екпіні деп аталады. Қазақ тілінде сөз екпіні, негізінен, соңғы буынға түседі. Мысалы: Бала далада ойнап жүр. Сөз ішіндегі екпін дауысты дыбысқа түседі.

1.Ой екпіні — сөйлемдегі бір сөздің көтеріңкі дауыспен айтылуы. Ой екпіні түсетін сөз көбінесе баяндауыштың алдында тұрады. Ой екпіні тұрақты емес. Мысалы, Бүгін әкем ауылға кетті. Әкем ауылға бүгін кетті. Бүгін ауылға әкем кетті.

2.Тіркес екпіні — бірнеше сөздің тіркесе, тізбектеле біртұтас екпінмен бөлектене айтылуы. Бұл көбінесе күрделі сөздерге, негізгі және көмекші сөздердің тіркесіне тән. Мысалы: мектепке дейін, әке-шеше, әдет-ғұрып т.б.

3.Дыбыс екпіні — сөз ішінде дыбыстың бөлектеніп, көтеріңкі дауыспен немесе созып айтылуы. Мысалы: по-ой-па-ай, та-ма-ша! Дыбыс екпіні көңіл-күйін білдіретін сөздерді айтуда жиі қолданылады. Айтылуда сөйлеушінің эмоциясын білдіреді.

11.Қазақ тілінің шығу тегін ғалымдардың тұжырымдарына сүйене отырып түсіндіріңіз

Қазақ тілінің шығу тегін зерттеу — күрделі және көпқырлы мәселе. Тіл тарихын зерттеген ғалымдар қазақ тілінің шығу тегі туралы әртүрлі тұжырымдар ұсынған. Бұл тұжырымдардың негізінде тілдің тарихи даму процесі, түркі тілдерінің қалыптасуы, халықтардың этногенезі, сонымен қатар тілдік өзгерістер мен тілдер арасындағы байланыстар қарастырылады. Қазіргі қазақ тілі түркі тілдерінің оңтүстік-батыс тобына жататын тіл болып табылады, бірақ оның шығу тегі мен даму жолы түрлі тарихи кезеңдерді қамтиды.

1. Қазақ тілінің түркі тілдеріне жатуы

Қазақ тілі түркі тілдеріне жатады, және оның шығу тегі мен дамуы түркі тілдері мен ұлттарының даму тарихымен тығыз байланысты. Ғалымдар түркі тілдерін бір топқа біріктіреді, себебі олар ортақ тілдік негізден шыққан.

• Ғалымдардың тұжырымдары:

• В.В. Радлов (19 ғасырға дейінгі түркі тілдерін зерттеген неміс ғалымы) қазақ тілін түркі тілдері құрамындағы жеке бір тіл ретінде қарастырды. Ол түркі тілдерінің ортақ бастауынан тараған деп санайды.

• Н.А. Баскаков қазақ тілін түркі тілдерінің оңтүстік-батыс тобына жатқызған. Оның пікірінше, қазақ тілі осы топтың ең негізгі, тұрақты тілдерінің бірі болып табылады.

2. Қазақ тілінің құрылымы және оның түркі тілдерімен байланысы

Қазақ тілінің құрылымы, грамматикалық жүйесі мен лексикасы түркі тілдерінің жалпы сипаттарына сәйкес келеді. Қазақ тілі түркі тілдерінің әдеттегі ерекшеліктерін сақтап қалған, бірақ осы тілдерде уақыт өткен сайын болатын тілдік өзгерістер қазақ тілінде де байқалады. Мысалы:

• Жалпы түркілік грамматикалық ерекшеліктер:

• Қазақ тілі мен түркі тілдерінің ортақ ерекшеліктері — агглютинативті жүйе, септік, шақ, жақ тұлғаларының қолданысы.

• Сондай-ақ, қазақ тілінде белгілі бір дыбыстардың өзгеруіне байланысты түркі тілдерінің алғашқы кезеңдеріндегі архаизмдер сақталған.

• Сөздік қордағы ортақтық: Қазақ тілінің лексикасында көптеген сөздер түркі тілдерінің ежелгі кезеңдерінен алынған. Мысалы, ортақ түркілік сөздер мен тарихи атаулар қазақ тілінде жиі кездеседі.

3. Қазақ тілі мен көне түркі тілдерінің байланысы

Қазақ тілінің көне түркі тілдерімен байланысын қарастыру үшін түркі тілдерінің тарихи кезеңдерін бөлу маңызды. Түркі тілдерінің даму кезеңдері келесі түрде қарастырылады:

• Көне түркі кезеңі (V–X ғасырлар): Бұл кезеңде қазіргі түркі тілдерінің негізі қалыптасып, әр түрлі жерлерде сөйленетін түркі тілдері өз даму жолын бастаған. Көне түркі жазба ескерткіштері (мысалы, Орхон-Енисей жазбалары) арқылы түркі тілдерінің грамматикалық құрылымы мен лексикасы белгілі болды.

• Орта түркі кезеңі (XI–XV ғасырлар): Қазақ тілі мен басқа түркі тілдері осы кезеңде бір-бірінен айрықша ерекшелене бастады. Бұл кезеңде ортақ түркілік тілдерден бөлініп, қазақ тілінің алғашқы нұсқалары пайда болды.

• Қазіргі қазақ тілі: Қазақ тілі өз дамуында көптеген диалектілерді қамтиды. Бұл тілдің өзіндік ерекшеліктері мен құрылымы уақыт өте келе қалыптасқан, оның ішінде түркілік негіздердің болуы айқын байқалады.

4. Қазақ тілінің көне түркі және орта түркі кезеңдеріндегі ерекшеліктері

Қазақ тілі мен көне түркі тілдері арасындағы айырмашылықтарды анықтау үшін олардың грамматикалық, фонетикалық және лексикалық ерекшеліктеріне назар аударуға болады.

• Фонетикалық ерекшеліктер: Қазақ тілінде дыбыстардың өзгеру үрдістері көне түркі тілдерінен бастап қалыптасқан. Мысалы, көне түркідегі ‘ü’ мен ‘ö’ дыбыстары қазақ тілінде кейбір жағдайда ‘у’ және ‘о’ дыбыстарына ауысады.

• Грамматикалық өзгерістер: Қазақ тілінде көне түркі тілдерінен бастап келе жатқан агглютинативті құрылым сақталған. Бірақ уақыт өте келе қазақ тілінде кейбір морфологиялық өзгерістер байқалады, мысалы, көне түркі тіліндегі кейбір сөз тіркестері мен қосымшалар қазақ тілінде өзгеріп, жаңаланған.

5. Қазақ тілінің пайда болу кезеңі

Қазақ тілі өз тарихында бірнеше кезеңдерден өтті:

• Қазақ халқының қалыптасу кезеңі (XIV–XV ғасырлар): Қазақ халқының этногенезі және қазақ тілінің қалыптасуы осы кезеңге тән. Қазақ тілі Түркістан өңірінде, Жетісу, Алтай және Сібір аймақтарында өмір сүрген түркі тілдерінің негізінде қалыптасты.

• Қазақ хандығының құрылуы (XV ғасыр): Қазақ хандығының құрылуымен бірге қазақ тілі жеке тіл ретінде қалыптаса бастады, ол өзге түркі тілдерінен ерекше сипат ала бастады. Бұл кезеңде қазақ тілінің негізгі грамматикалық және фонетикалық жүйесі айқындала түсті.

6. Ғалымдардың тұжырымдары

• І. Кеңесбаев: Кеңесбаев қазақ тілінің шығу тегі туралы айта келе, оның түркі тілдерінен дамып шыққанын атап өткен. Ол қазақ тілінің көне түркі тілдерінің негізінде дамығанын және белгілі бір диалектілердің әсері болғанын көрсеткен.

• Қ. Жұбанов: Жұбанов қазақ тілін түркі тілдерінің бір тармағы ретінде қарастырып, оның қалыптасуында түркі халықтарының өзара байланысы мен ықпалының зор екенін көрсеткен.

• Н. Баскаков: Қазақ тілінің түркі тілдері арасында өзіндік орнын анықтай отырып, ол қазақ тілінің тарихи дамуын ерекше атап өткен. Оның пікірінше, қазақ тілі түркі тілдерінің оңтүстік-батыс тобына жатқызылған және оның түп-тамыры ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне негізделеді.

Қазақ тілінің шығу тегі туралы ғалымдардың тұжырымдары негізінен түркі тілдерінің жалпы дамуымен байланысты. Қазақ тілі көне түркі тілдерінен, оның ішінде Орхон жазбалары мен басқа да көне түркі ескерткіштерінен шыққан. Ғалымдардың пікірі бойынша, қазақ тілінің негізі түркі тілдерінің ортақ негізінде жатыр, бірақ қазақ халқының этногенезі мен оның тарихи даму жолы қазақ тілінің өзіне тән ерекшеліктерін қалыптастырды.

12.Қыпшақ тілдері тобының басқа түркі тілдерінен айырмашылығын ашыңыз

Қыпшақ тілдері тобы — түркі тілдерінің негізгі топтарының бірі болып табылады және оларды басқа түркі тілдерінен ерекшелендіретін бірнеше сипаттамалар бар. Қыпшақ тілдері тобы негізінен Орта Азияның солтүстік, шығыс және батыс аудандарында таралған. Қазақ, қырғыз, татар, башқұрт, құмық, қарақалпақ және өзбек тілдерінің белгілі бір диалектілері қыпшақ тілдер тобына жатады. Қыпшақ тілдерінің басқа түркі тілдерінен айырмашылығын ашу үшін, олардың грамматикалық, фонетикалық және лексикалық ерекшеліктерін талдаймыз.

1. Фонетикалық ерекшеліктер

Қыпшақ тілдерінің фонетикалық жүйесі басқа түркі тілдерінен кейбір маңызды ерекшеліктерге ие. Бұл ерекшеліктер дауысты және дауыссыз дыбыстардың артикуляциясымен, дыбыстардың өзгеру заңдылықтарымен байланысты.

• Дауысты дыбыстардың үйлесімділігі (Үндестік заңы):

• Қыпшақ тілдерінде дауысты дыбыстардың үндестігі сақталған, бірақ бұл заңның жүзеге асуы басқа түркі тілдеріне қарағанда ерекше сипатқа ие. Мысалы, қазақ тілінде ұ мен ү дауыстыларының арасында белгілі бір айырмашылық бар, ал татар тілінде бұл айырмашылық аз немесе жоқ.

• Дауыссыздардың өзгеруі:

• Қыпшақ тілдерінде дауыссыздардың қатаңдық-ұяңдық айырмашылықтары мен жұмсару ерекшеліктері басқа түркі тілдерінен айтарлықтай өзгешелеу. Мысалы, қыпшақ тілдерінде дауыссыздардың жұмсаруына байланысты кейбір дыбыстардың өзгеруі байқалады.

• Мысалы: Қазақ тіліндегі қ дыбысы басқа түркі тілдеріне қарағанда жиі жұмсарады, мысалы қала деген сөзде қыпшақ тілдерінде қ дыбысы жұмсарып к болып айтылады.

2. Грамматикалық ерекшеліктер

Қыпшақ тілдерінде грамматикалық жүйенің өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл ерекшеліктер көне түркі тілдерінен бастау алып, түрлі тарихи кезеңдерде дамыған.

• Жатыс септігінің қолданылуы:

• Қыпшақ тілдерінде жатыс септігінің ерекше қолданылуы тән. Мысалы, қазақ тілінде -да/-де қосымшасы жиі қолданылады, ал татар тілінде бұл қосымша -да болып, басқа түркі тілдеріне қарағанда аз кездеседі.

• Шақтық тұлғалардың дамуы:

• Қыпшақ тілдерінде шақтық тұлғалардың жүйесі кейбір басқа түркі тілдеріне қарағанда айқын дамыған. Қазақ тіліндегі жүріп жатырмын, көріп отырмын деген түрлер түркі тілдеріне тән болғанымен, қыпшақ тілдерінде бұлар өзгеше қалыптасқан.

• Буын үндестігі:

• Қыпшақ тілдерінде буын үндестігі басқа түркі тілдерінен сәл өзгеше жүзеге асады. Бұл тілдерде дауысты дыбыстардың белгілі бір буында біркелкі болуы тән, ал басқа түркі тілдерінде бұл ереже әлсіз орындалады.

3. Лексикалық ерекшеліктер

Қыпшақ тілдерінде басқа түркі тілдерінен айыратын сөздер мен сөз тіркестері де бар. Лексикадағы айырмашылықтар көбінесе тарихи байланыстар мен тілдердің сыртқы әсерлеріне байланысты.

• Лексикалық өзгерістер мен жаңартулар:

• Қыпшақ тілдері өзге түркі тілдерінен бірқатар лексикалық айырмашылықтармен ерекшеленеді. Мысалы, қазақ тіліндегі жол (жол), қала (қала), тұрмыс (тұрмыс) сөздері басқа түркі тілдерінде әртүрлі сөздермен ауыстырылуы мүмкін.

• Сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасы:

• Қыпшақ тілдерінде кейбір көне түркі сөздері мен сөз тіркестерінің мағынасы сақталып қалған. Мысалы, құдай, құрмет сөздерінің тарихи мағынасы қазақ тілінде сақталса, татар мен башқұрт тілдерінде кейбір сөздер басқа мағынада қолданылуы мүмкін.

4. Синтаксистік ерекшеліктер

Қыпшақ тілдеріндегі синтаксистік құрылым басқа түркі тілдерінен кейбір маңызды айырмашылықтарға ие:

• Сөйлем құрылымындағы ерекшеліктер:

• Қыпшақ тілдерінде, әсіресе қазақ және қырғыз тілдерінде сөйлемнің құрылымы өзінің сөйлеу тәртібі бойынша өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, қазақ тілінде қосымшалар мен түбірдің дұрыс үйлесімділігі арқылы сөйлемдер құрылады. Ал татар тілінде бұл тұрғыда өзгеше құрылымдар кездеседі.

• Грамматикалық тұлғалардың реті:

• Қыпшақ тілдерінде кейбір грамматикалық тұлғалардың тіркесу тәртібі басқа түркі тілдерінен айырықша болады. Мысалы, қазақ тілінде есім сөздер мен етістіктердің тіркесі айқын ажыратылады.

5. Қыпшақ тілдеріндегі архаизмдер

Қыпшақ тілдері басқа түркі тілдерінен архаизмдермен де ерекшеленеді. Бұл архаизмдер көне түркі дәуірінен сақталған және қазіргі түркі тілдеріне қарағанда қыпшақ тілдерінде жақсы сақталған.

• Көне түркі сөздері мен тіркестерінің сақталуы:

• Қыпшақ тілдерінде көне түркі дәуірінен қалған сөздер мен грамматикалық тұлғалар сақталып қалған. Бұл тілдерде тарихи жағынан көне түркі ескерткіштерінен алынған сөздер жиі кездеседі, мысалы, құт, бек сияқты сөздер қазіргі түркі тілдеріне қарағанда жиі кездеседі.

Қыпшақ тілдері тобының басқа түркі тілдерінен айырмашылығы олардың фонетикалық, грамматикалық, лексикалық және синтаксистік ерекшеліктерінде көрінеді. Қыпшақ тілдері өзіндік құрылым мен ережелерге ие болғанымен, түркі тілдерінің жалпы заңдылықтары мен дамуына әсер еткен. Бұл тілдердің айырмашылығы негізінен олардың тарихи даму кезеңдеріндегі әртүрлі әлеуметтік, мәдени және географиялық факторларға байланысты қалыптасқан.

13.Ең алғашқы түбір сөздер туралы пікірлерді жинақтаңыз

Ең алғашқы түбір сөздер туралы тіл ғылымындағы пікірлер әртүрлі болып табылады. Түбір сөздер – тілдің негізгі, бастапқы құрамды элементтері, олардан туынды сөздер қалыптасады. Бұл сөздер тілдің даму тарихында ұзақ уақыт бойы сақталып, өзгеріссіз, негізінен мағынасы өзгермей қалады. Түбір сөздердің шығу тегі мен олардың тілдегі орнына қатысты бірнеше негізгі пікірлер мен теориялар бар.

Түбір сөздер — бұл тілдің ең негізгі, бастапқы мағынаны білдіретін сөздер, олар тілдің басқа барлық туынды сөздерін құруға негіз болады. Бұл сөздер әдетте өзінің мағынасын ең алғашқы кезеңдерде сақтап қалады және морфологиялық құрылымы жағынан қарапайым болады.

• Морфологиялық тұрғыдан қарағанда: Түбір сөздер — түбірлік элементтерден тұратын сөздер. Олар басқа грамматикалық элементтер мен қосымшаларды қабылдамайтын немесе қабылдағанда ғана туынды сөздерге айналатын сөздер.

• Мағыналық тұрғыдан: Түбір сөздер өз мағынасын белгілі бір тұрақты формада сақтайды. Олардың негізі әрдайым бір ғана түбірден басталады, және бұл түбірге қосымша элементтер қосылып, жаңа мағына мен форма пайда болады.

2. Түбір сөздердің пайда болуы мен дамуы туралы теориялар

1. Палеонтологиялық теория (Палингвистикалық теория)

Бұл теория бойынша, ең алғашқы түбір сөздер мен дыбыстар адамдардың өміріндегі негізгі тіршілік қажеттіліктерін білдірген. Мысалы, табиғат құбылыстарын, жануарларды, өсімдіктерді, адамның негізгі әрекеттерін (жүру, ұйықтау, тамақ ішу) білдіретін сөздер ең алғашқы түбірлер болып табылады.

• Мысал: Қарапайым табиғат құбылыстарын, заттарды, әрекеттерді білдіретін түбірлердің мағынасы бастапқы кезеңде тікелей байланыста болған: «су», «от», «жер», «қол», «бар» және т.б. сияқты сөздер.

3. Абстракция теориясы

Бұл теория бойынша, алғашқы түбір сөздер адамның ақыл-ойының дамуымен байланысты, яғни адамның қоршаған әлемдегі заттар мен құбылыстарды абстракциялап, оларды символикалық түрде білдіруге талпынуы нәтижесінде қалыптасқан.

• Мысал: Адамның бастапқы кезеңде нақты бір затты емес, оның ұғымын білдіретін түбірлерді ойлап тапқан болуы мүмкін. Мысалы, «жарық», «түн», «күн» сияқты сөздер адамның күнделікті өмірінде маңызды абстракцияларға айналған.

4. Түбір сөздердің өзгеруі мен даму жолдары

Түбір сөздер уақыт өте келе өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Бірақ түбір сөздердің мағыналары және олардың құрылымы негізінен тұрақты болып қалуы тиіс. Түбір сөздер тілдің даму барысында әртүрлі тілдік құрылымдарға бейімделіп, өзгеріп отыруы мүмкін.

• Этимологиялық даму: Түбір сөздердің тарихи даму барысында олардың бастапқы мағынасы өзгеруі мүмкін. Мысалы, көне түркі тілінде “ки” сөзінің мағынасы «бару» немесе «қозғалу» болған, бірақ қазіргі қазақ тілінде ол түрлі мағынада қолданылуда.

• Қосымша қосу арқылы даму: Түбір сөздер тілдің ішінде қосымшалар мен жалғаулар арқылы өзгеріп, жаңа сөздер пайда бола алады. Бұл тілдің сөзжасам жүйесінің дамуымен байланысты.

5. Ғалымдардың түбір сөздер туралы тұжырымдары

• В.В. Радлов: В.В. Радлов түбір сөздерді түркі тілдерінің негізгі құрылымдық элементтері ретінде қарастырып, оларды тарихи тұрғыдан зерттеген. Ол түбір сөздердің әртүрлі тілдерде ұқсас болуы мүмкін екенін және олардың басқа тілдермен байланысы мен даму жолдарын терең зерттеуді ұсынған.

• Н.Я. Марр: Н.Я. Марр түбір сөздердің этнографиялық және әлеуметтік тұрғыдан даму процесін қарастырып, олардың бастапқы кезеңде тек нақты ұғымдарды білдіргенін, бірақ қоғамның дамуына қарай олар кеңейіп, абстрактілі мәндерге ие болатынын айтқан.

• І. Кеңесбаев: Кеңесбаев қазақ тілінің түбір сөздерін зерттей келе, олардың көпшілігінің көне түркі тілдерінен шыққанын, бірақ олардың мағынасының уақыт өте келе өзгергенін атап өткен. Ол түбір сөздердің сөзжасам жүйесінде негізгі рөл атқаратынын айтып, қазақ тілінің құрылымын терең түсіну үшін түбір сөздердің мағынасына ерекше назар аударуды ұсынған.

• Қ. Жұбанов: Жұбанов қазақ тіліндегі түбір сөздер мен олардың өзгеру жолдарын зерттей отырып, түбір сөздер негізінде басқа сөздер мен мағыналардың құрылатынын және олардың тілдік дамудағы маңызды рөлін түсіндірген.

Ең алғашқы түбір сөздер туралы ғылыми пікірлер әртүрлі теорияларға негізделеді. Олардың пайда болуы табиғаттың, қоғамның, тілдің дамуындағы әртүрлі қажеттіліктер мен жағдайлармен байланысты. Түбір сөздер адам баласының тіл мен ойлау жүйесінің алғашқы құрылымдары болып табылады. Ғалымдар олардың пайда болу себептері мен даму жолдарын әртүрлі тұрғыдан түсіндіріп, түбір сөздер мен олардың мағынасын зерттеудің тіл біліміндегі маңызды сала екенін көрсеткен.

14.Тілдің табиғаты мен мәні туралы пікір қайшылықтарын ашыңыз

Тілдің табиғаты мен мәні туралы пікір қайшылықтары — тіл білімінің маңызды және көп қарастырылатын тақырыптарының бірі. Тіл философиясы мен лингвистика саласында тілдің мәні мен табиғаты туралы әртүрлі көзқарастар мен теориялар бар. Бұл көзқарастар көбінесе тілдің адам өміріндегі ролі, оның құрылымы мен қызметі, сонымен қатар тілдің дамуындағы табиғи және әлеуметтік аспектілерге негізделеді. Тілдің мәні мен табиғатын түсінуге қатысты ғалымдар арасында бірнеше негізгі пікір қайшылықтары бар.

1. Тілдің табиғаты: табиғи немесе әлеуметтік?

Бұл мәселе тілдің табиғаты туралы негізгі пікір қайшылығын білдіреді: тіл табиғаттың туындысы ма, әлде қоғамның жасампаздығының нәтижесі ме?

Табиғи көзқарас

Табиғи көзқарас бойынша, тіл — адамның табиғи қабілеті, оның ақыл-ойының, физиологиялық құрылымының нәтижесі. Бұл тұжырымды Ж. Дюмериль, Ф. де Соссюр және басқа лингвистер қолдаған. Олардың пікірінше, тіл — адамдардың жалпы психологиялық және биологиялық құрылымымен байланысқан табиғи феномен, сондықтан тіл белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қалыптасқан.

• Табиғи тілдің мәні: Тіл адамзаттың өздігінен қалыптасқан, әлеуметтік қажеттілікке жауап беретін құрал, сондықтан тілдің табиғаты адамның ішкі психикалық процестерімен және оның табиғи қабілеттерімен байланысты.

Әлеуметтік көзқарас

Ал әлеуметтік көзқарас бойынша тіл — тек адам қоғамы мен оның әлеуметтік құрылымының нәтижесі. Тіл қоғаммен және мәдениетпен тығыз байланысты, оның қалыптасуы әлеуметтік орта мен адам қатынасының өнімдігі. Л. Витгенштейн, Б. Уорф, Э. Сепир сияқты ғалымдар тілдің әлеуметтік және мәдени сипаттамаларына назар аударған.

• Әлеуметтік тілдің мәні: Тіл тек қоғамдағы коммуникацияның құралы ғана емес, ол қоғамның мәдени, әлеуметтік құрылымын көрсететін көрсеткіш. Тіл әлеуметтік жағдайлар мен топтардың арасындағы қарым-қатынастың нәтижесі болып табылады.

2. Тіл мен ойлаудың байланысы: тіл ойлауды анықтай ма, әлде ойлау тілден тыс?

Тіл мен ойлау арасындағы байланыс туралы пікірлер де әртүрлі.

Лингвистикалық детерминизм

Бұл теория бойынша, тіл ойлауды анықтайды, яғни адамның ойлау жүйесі оның тілінің құрылымына байланысты. Эдвард Сепир мен Бенжамин Ли Уорф осы теорияның негізін қалаушылар болды. Олардың пікірінше, әрбір тілдің өзіндік құрылымы мен ерекшеліктері оның сөйлейтін қоғамның ойлау жүйесін де анықтайды.

• Мысал: Уорфтың “Сапоир-Уорф гипотезасы” бойынша, әр тілде белгілі бір дүниені көру, түсіну тәсілдері тілдің грамматикалық құрылымдарына байланысты болады. Мысалы, кейбір тілдерде уақытқа қатысты ерекше грамматикалық категориялар жоқ, бұл сол тілдерді сөйлейтін адамдардың уақытты басқаша қабылдауына әсер етуі мүмкін.

Ойлау тілден тәуелсіз

Басқа ғалымдар ойлау мен тілдің бір-бірінен тәуелсіз дамитынын және ойлау тілдің құрылымынан бөлек болатындығын айтады. Бұл көзқарасты қолдаушыларға Ж. Пиаже, Н. Хомский және т.б. жатады. Олар тіл ойлауды тек білдіру құралы екенін және адамның ойлау қабілеті тілдің құрылымынан тәуелсіз екенін айтады.

• Мысал: Хомскийдің көзқарасы бойынша, адамда белгілі бір табиғи тілді үйрену қабілеті болады, және ойлау тілден бұрын пайда болып, кейін тіл осы ойды білдіру құралына айналады.

Фердинанд де Соссюр бастаған құрылымдық лингвистика бойынша тілдің мағынасы оның құрылымынан туындайды. Яғни, тіл — жүйе, ал сөздердің мағынасы осы жүйедегі белгілердің өзара қарым-қатынасынан қалыптасады. Соссюр тілдің әрбір элементі белгілі бір контексте ғана мағынаға ие болады, және мағына тек тілдік жүйеде берілген байланыстар арқылы пайда болады.

• Мысал: “Үй” деген сөздің мағынасы тек осы сөздің өзіне ғана тән емес, оның қоғамдағы басқа сөздермен байланысына негізделеді (мысалы, “қалашық”, “құрылыс”).

Семантикалық көзқарас

Семантика мен мағынаны терең зерттеген ғалымдар тіл мен мағына арасындағы байланыс тек құрылымдық жүйемен шектелмейтінін айтады. Яғни, мағына тек сыртқы белгілерге ғана емес, сонымен бірге тілден тыс әлеуметтік және психологиялық факторларға байланысты қалыптасады. М. Хайдеггер, Л. Витгенштейн және басқа философтар тілдің мәнін оның қолдану контекстінде ғана толық түсінуге болады деген пікірді ұсынған.

• Мысал: “Үй” сөзі тек физикалық құрылыс емес, ол адамның өмірінде маңызды әлеуметтік ұғымды білдіреді (отбасы, тұрақтылық, жайлы орын).

Тілдің табиғаты мен мәні туралы пікір қайшылықтары лингвистика мен тіл философиясының маңызды мәселелерін құрайды. Бұл қайшылықтар тілдің табиғатының әлеуметтік, психологиялық және биологиялық аспектілеріне байланысты түрлі теорияларды туындатты. Тілдің мәні мен құрылымына қатысты әртүрлі көзқарастар тіл білімінің терең әрі көпқырлы зерттеу аймағы екенін көрсетеді.

15.Дауыстылардың дамуы барысында тілде пайда болған параллелизм құбылысын түсіндіріңіз

Дауыстылардың дамуы барысында тілде пайда болған параллелизм — бұл құбылыс дауысты дыбыстардың бір-бірімен өзара байланысы мен дамуының нәтижесінде пайда болатын дыбыстық заңдылықтар мен сәйкестіктерді білдіреді. Әсіресе тілдің тарихи дамуы барысында дауысты дыбыстардың үйлесімі, олардың фонетикалық өзгерістері мен дыбыстық жүйелердің бір-біріне әсері параллелизм құбылысын туғызады.

1. Параллелизм құбылысындағы негізгі ұғымдар

Параллелизм термині фонетикада әдетте бір тілдің немесе тілдер тобының ішінде дыбыстардың бір-біріне жақын немесе бірдей дамуын білдіреді. Дауысты дыбыстардың параллелизмі дегеніміз — белгілі бір фонетикалық өзгерістердің (мысалы, дауысты дыбыстардың сапасының, ұзақтығының, жұмсаруының немесе үндестігінің өзгеруі) бір уақытта немесе параллельді түрде бірнеше дыбыстық позицияда немесе сөздерде бірдей орын алуы. Бұл құбылыс тілдің тарихи дамуындағы дыбыстық өзгерістерге байланысты болғанымен, оны жеке дыбыстардың әсерімен де түсіндіруге болады. Мысалы, бір тілде дауысты дыбыстардың әртүрлі сапалары мен тіркестері бір уақытта өзгеріп, параллель түрде жаңғырады.

2. Дауысты дыбыстардың параллелизміне әсер ететін факторлар

1. Үндестік заңы

Дауысты дыбыстардың параллелизмінің негізгі себебі — тілдегі үндестік заңы. Үндестік заңында дауысты дыбыстар бір сөздің ішінде белгілі бір фонетикалық қатынастарға сәйкес үйлеседі. Мысалы, қазақ тілінде үндестік заңы бойынша дауысты дыбыстардың алдындағы дауысты дыбыстармен үйлесімділігі (қ/front, к/қ) немесе соңындағы дауысты дыбыстармен үйлесімділігі болуы керек.Мысал: Қазақ тілінде “қала” (қ/а) және “құлақ” (қ/ұ) сөздеріндегі дауысты дыбыстардың орналасуы белгілі бір заңдылыққа бағынады. Дауысты дыбыстардың әртүрлі сапалары бір сөз ішінде параллельді түрде өзгеруі мүмкін.

2. Қысқару мен ұзарту

Тілде дауысты дыбыстардың ұзақтығы мен қысқаруы барысында да параллелизм пайда болуы мүмкін. Әсіресе, сөздің ортасында немесе соңында дауысты дыбыстардың қысқаруы немесе ұзартылуының нәтижесінде дыбыстық құрылымдар арасында параллелизм байқалады. Мысал: Қазақ тіліндегі “бару” және “бар” сөздері сияқты, дауысты дыбыстардың ұзақтығы өзгергенде, сөздердің мағыналары да өзгереді, бірақ фонетикалық жүйеде біркелкілік сақталады.

3. Дауыссыз дыбыстардың әсері

Дауысты дыбыстардың дамуына дауыссыздардың әсері де маңызды рөл атқарады. Кейде дауыссыз дыбыстардың сапасы мен ерекшеліктері дауысты дыбыстардың даму бағытын анықтайды. Дауыссыз дыбыстардың өзгерісі мен орналасуы дауысты дыбыстардың параллель дамуын қамтамасыз етеді. Мысал: “Жер” мен “жыр” сияқты сөздерде дауыссыз дыбыстардың өзгеруі дауысты дыбыстардың дамуына әсер етеді.

3. Дауысты дыбыстардың параллелизміне мысалдар

1. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың сингармонизмі

Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың үйлесімі — сөздің ішіндегі дауысты дыбыстардың сапасы мен түріне қарай бір-бірімен үйлесіп отыруы. Бұл дауысты дыбыстардың параллель даму процесі болып табылады. Мысалы, егер сөзде бірінші буында кең дауысты дыбыс болса, екінші буындағы дауысты дыбыс та кең болуы тиіс.

Мысал: • “қала” (қ/а) және “құлақ” (қ/ұ) сөздеріндегі дауысты дыбыстардың үйлесімі (ұ және а, ы және і, о және е дауыстыларының арасындағы сәйкестік).

• “тапсырма” сөзінде бірінші буындағы дауысты дыбыстың қысқаруы мен сөздің соңындағы дауысты дыбыстардың бірдей даму бағытында болатыны байқалады.

2. Қысқа және ұзын дауысты дыбыстардың параллелизмі

Тілде дауысты дыбыстардың ұзындығы да параллель түрде өзгеріп отырады. Бұл дауысты дыбыстардың параллелизмін тудырады, себебі белгілі бір сөздерде дауысты дыбыстың ұзақтығы мен қысқалығы қатар дамиды. Әсіресе түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың ұзындық ерекшеліктері де тілдің дыбыстық жүйесіне әсер етеді.

Мысал:

• Қазақ тіліндегі “құрылыс” сөзінде қысқа және ұзын дауысты дыбыстар параллельді түрде кездеседі, сондай-ақ бұл дыбыстардың дамуы тілдің фонетикалық заңдылықтарына сәйкес орын алады.

3. Дауыссыздардың әсерінен болатын дыбыстық өзгерістер

Дауыссыз дыбыстардың әсері арқылы дауысты дыбыстардың параллель дамуы байқалады. Бұл процес әртүрлі дыбыстардың өзара әсерінен пайда болады. Мысал: Қазақ тіліндегі “ақ” және “ақша” сөздерінде дауыссыз дыбыстардың орны мен оларды қоршаған дауысты дыбыстардың өзгешелігі байқалады. Бұл дауысты дыбыстардың дыбыстық өзгерістеріне әсер етеді.

Дауысты дыбыстардың дамуы барысында пайда болған параллелизм құбылысы — тілдегі дауысты дыбыстардың өзара байланысы мен дамуын сипаттайтын маңызды құбылыс. Бұл құбылыс негізінен үндестік заңымен, дауыссыз дыбыстардың әсерімен, дыбыстардың ұзақтығы мен қысқаруымен және тілдің құрылымдық ерекшеліктерімен байланысты. Параллелизмнің нәтижесінде тілдегі дыбыстар бір-біріне үйлесіп, фонетикалық жүйеде тұрақтылық сақталады.

16.Түбір құрамында тіл алды дауыстылары тіл арты дауыстыларына айналуын ашыңыз

Тіл алды дауыстылар - тілдің таңдайдың алғы шеніне жуықтан келіп айтылуынан пайда болатын дауыстылар (қаз. [a], [e], [i], [ө], [ү]). Тіл арты дауыстылар - тіл барыншы артқа жылжиғанда жасалатын дауыстылар (қаз. [o], [у], [ы], [ұ]). Түбір құрамында тіл алды дауыстылары тіл арты дауыстыларына айналып отырған. Қазақ тілінде де іздері сақталып қалып отыр: іңір-ымырт т.б. Дауыстылардың қолданылуының сөздің әр шенінде өз заңдылықтары бар. Айталық, еріндік дауыстылар сөздің екінші және үшінші буындарында айтылмайды немесе әлсізденіп естіледі. Ал қосымшалар құрамында еріндік дауыстылар мүлдем түсіп қалады. Орхон-енисей ескерткіштерінде 8 дауысты дыбыс (а, ә, ы, и, о, ө, у, ү) болғандығы керсетіледі. Дауысты дыбыстардың жуан не жіңішке болып айтылуы қатар тұрған дауыссыздарға байланысты болғандығы сезіледі. Ескерткіштердегі төрт таңба қазіргі тілдердегі барлық дауысты дыбыстардың орнына қолданылған а – өз орнында және тіл алды ә дыбысының орнына, ы – өз орнында және і дыбысының орнына о – өз орнында және ұ дыбысының орнына ө – өз орнында және у дыбысының орнында келген. Демек, әрбір дауысты дыбыс жуан және жіңішке екі дауысты дыбыстың қызметін аткарған. Орхон-енисей ескерткіштерінде сингармонизм заңы сақталғандығы сезіледі. Ерін үндестігі жөнінде де осыны айтуға болады. (ұзүн, будун, отуз, улуг, күмүш, кутлуг, оглум,, тәрүсү т. Б.). Көне түркі тілдерін қазіргі елдермен салыстырсақ, кейбір фонетикалық құбылыстардың ізі байқалады.

Солардың бастылары кейбір тілдерде сингармонизм заңыньщ жоғалып кетуі, немесе әлсіреуі; дауысты дыбыстардың созылып айтылуы, жуан, жіңішке болып бөлінуі т. Б.

17.Қазақ тіліне тән дауыссыздарды түсіндіріңіз

Қазіргі қазақ тілінде 26 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ Бұлардын ішінде һ' дауыссызы кейбір шығыс сөздерінде, в, ц, ч дауыссыздары негізінен орыс тілі арқылы кірген халықаралық сөздерде, қалған 20 дауыссыз қазақтың байырғы сөздерінде қолданылады.[2]Айтылу кезінде ауаның еркін шықпай, кедергіге ұшырап шығуынан жасалған дыбыстарды дауыссыз дыбыстар дейді. Дауыссыз дыбыстар сөйлеу мүшелерінің бір-бірімен жанасуы немесе толық қабысуы арқылы пайда болады. Дауыссыздардың басты ерекшеліктері:- дауыссыздардың жасалатын орны – ауыз және көмей қуыстары;- дауыссыз қатаңдарда мүлде үн болмаса, ұяңдарда үннің қатысы жартылай болады да, ал үнділерде бәсең үн болады;- дауыссыз қатаң және ұяңдардың ішкі сапасы таза салдырдан тұрады ал, үнділерде сөйлеу мүшелерінің (тіл, ерін, жақ) бір-біріне жуықтауы, түрленуі, көлемін өзгертуі көмей арқылы келген ауаға пәлендей кедергі бола алмайды;- дауыссыз қатаң және ұяңдарды көтеруге, созуға, әуенін өзгертуге мүлде болмаса, ал үнділерді керісінше көтеруге, созуға, әуенін өзгертуге болады;- дауыссыздардың үн сапасында жаңғырық болмайды;- дауыссыздар сөз ішінде жалқы тұрып буын құрай алмайды.Дауыссыз дыбыстар дауыс қатынасына қарай үшке бөлінеді:Қатаң дауыссыздар (глухие согласные) — дауыс шымылдығы қатыспай, тек салдырдан жасалатын дауыссыз дыбыстар: п, к, қ, т, с, ф, х, ц, ч, ш щ;Ұяң дауыссыздар (звонкие согласные) — дауыс шымылдығының қатысуымен жасалатын, салдыр мен үн тең болатын дауыссыздар: б,в, г, ғ, д, ж, з;Үнді дауыссыздар (сонорные согласные) — дауыс шымылдығының қатысуымен жасалатын салдырға қарағанда үн басым дауыссыздар: р, л, м, н, ң, у.

18.Дауыссыздардың үндесуін ашыңыз

19.Дауыссыздардың үндесуін түсіндіріңіз

Дауыссыздар үндестігі  — айтуда сез арасында, сез ішіндегі морфемалар жігінде дауыссыз дыбыстардың бір-біріне өзара ықпал етуі (тастар, күзде, көгжасыл (көкжасыл), жолғапшық (жолқапшық). Мұны дыбыс үндестігі деп атайды. Түбір мен қосымшаның, сөз бен сөздің арасындағы дауыссыз дыбыстардың бір-біріне әсер етуі дыбыс үндестігі деп аталады. Дыбыс үндестігі дауыссыз дыбыстар арасында болады. Дыбыс үндестігі ассимиляция деп те аталады. Ассимилляция – латын тілінің аssimilato «ұқсату» деген мағынаны білдіретін сөзінен шыққан термин.Дыбыс үндестігі үшке бөлінеді:1) ілгерінді ықпал; 2) кейінді ықпал; 3) тоғыспалы ықпал.Ілгерінді ықпал – Сөз ішінде немесе сөз аралығында алғашқы дыбыстың өзінен кейінгі дыбысқа әсерін тигізіп, ықпалын көрстепі тұруын айтамыз.Ілгерінді ықпал заңдылықтары:1. Сөздің соңғы дыбысы қатаң болса, жалғанатын қосымша да қатаңнан басталады. Мысалы, тасты, көппен, шашқа, т.б.2. Сөздің соңғы дыбысы ұяң болса, жалғанатын қосымша да ұяңнан басталады. Мысалы, жұлдызға, сөзбен, т.б.3. Сөздің соңғы дыбысы дауысты не үнді болса, жалғанатын қосымша не ұяңнан, не үндіден басталады. Мысалы, шағалалар, шағаланы; егінмен, егінді, т.б.4. Сөздің соңғы дыбысы ш болып, қосымша с дыбысынан басталса, қосымшадағы с дыбысы ш болып айтылады. Мысалы, көшсін – көшшін, ұшса – ұшша, т.б.

Кейінді ықпал – бір сөз көлемінде немесе екі сөз аралығында кейінгі дыбыстың өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етіп ықпал жа сауын айтамыз. Кейінді ықпал заңдылықтары:1. Қатаң қ, к, п дыбыстарына біткен сөздерге дауысты дыбыстан басталған қосымша жалғанғанда, түбірдегі қатаң дауыссыз дыбыс ұяң дауыссыз дыбысқа айналады: Мысалы, тілек+і – тілегі, құлақ+ы – құлағы, соқ+у – соғу, доп+ы – добы, сеп+е+ді – себеді, т.б.2. Н дыбысына біткен сөзге б және п дыбысынан басталған қосымша жалғанғанда түбірдегі н дыбысы м болып айтылады. Мысалы, сенбе – сембе, он бес – ом бес, сәрсенбі – сәрсембі, Жанпейіс – Жампейіс, т.б.3. Түбірдің соңғы н дыбысы к, қ, ғ, г дыбыстарының алдынан келгенде айтуда ң болып өзгереді. Мысалы, Дүйсенғали – Дүйсеңғали, Сәрсенкүл – Сәрсеңкүл, түнгі – түңгі, сәнқой – сәңқой, т.б.4. Ш дыбысының алдынан келген с және з дыбыстары айтуда ш болып өзгеріп кетеді. Мысалы, құрылысшы – құрылышшы, сөзшең – сөшшең, таныс шығар – таныш шығар, Бозшағыл – Бошшағыл, Тасшайнар – Ташшайнар, т.б. Тоғыспалы ықпал- әркелкі дыбыстар қатар келіп тоғысып, екеуі де біріні-бірі өзіне еркін ұқсата алмай, басқа дыбыстарға ауысып кетуін айтамыз.М/ы: Аман  келді- Амаң - гелді. «нк-ңг» Дос   жаран---- дошшаран  «сж-шш»

20.Конвергенцияны ашыңыз

Лингвистикада конвергенция – бұл екі немесе одан да көп тілдердің ұзақ уақыт бойы бір-бірімен қарым-қатынаста болып, ұқсас грамматикалық, фонетикалық немесе лексикалық ерекшеліктерді иемдену процесі. Бұл құбылыс тілдердің генетикалық байланысы болмаса да, олардың арасындағы өзара ықпалдастық нәтижесінде пайда болады. Конвергенция лингвистикалық өзгерістердің маңызды факторларының бірі болып табылады және көбінесе тілдік ортақтыққа әкеледі.Конвергенция түрлері

Лингвистикалық конвергенция келесі салаларда көрініс табады:1. Фонетика және фонология Тілдер ұқсас дыбыстарды немесе интонациялық жүйелерді қабылдайды.Мысал: Оңтүстік Азия тілдерінде (мысалы, хинди мен урду) үнді-еуропалық және дравид тілдері арасындағы ықпалдастық нәтижесінде ұқсас дыбыстық жүйелер қалыптасты.2. Грамматика Әртүрлі тілдердің грамматикалық құрылымдары ұқсастық танытады.Мысал: Балқан тілдері (болгар, македон, албан, румын) арасында ортақ грамматикалық белгілер бар, мысалы, белгілілік артиклінің қолданылуы. Бұл тілдердің генетикалық жағынан әртүрлі болғанына қарамастан, олар бір аймақта ұзақ уақыт өзара әрекеттескен.3. Лексика: Тілдер бір-бірінен сөздерді қабылдап, ортақ лексикалық қор қалыптастырады. Мысал: Орта Азиядағы түркі және парсы тілдері арасында сөз алмасу нәтижесінде ортақ лексикалық элементтер пайда болған.4. Синтаксис: Әртүрлі тілдерде сөйлем құру тәсілдері ұқсастыққа ие болады.Мысал: Балтық жағалауы аймағындағы кейбір тілдерде сөз тәртібі мен сөйлем құрылымы бойынша ұқсастық байқалады.Конвергенция процесінің себептері1. Тілдік байланыстар Әртүрлі тілде сөйлейтін халықтардың ұзақ уақыт бойы бір-бірімен мәдени және экономикалық қарым-қатынаста болуы. 2. Билингвизм және көптілділік Адамдардың бірнеше тілді қатар қолдануы олардың араласуына әкеледі.3. Аймақтық жақындық Бір аймақта өмір сүретін халықтардың тілдері өзара әсер етеді.4. Тілдік суперстрат және субстрат әсері Бір тілдің екінші тілге ықпалы. Мысалы, жаулап алушылардың немесе саудагерлердің тілі жергілікті тілдерге әсер етуі мүмкін.Конвергенция және дивергенция Лингвистикада конвергенцияға қарсы процесс дивергенция болып табылады. Егер конвергенция тілдердің ұқсастығына әкелсе, дивергенция тілдердің бір-бірінен алшақтауын білдіреді. Мысалы, бір тілден бірнеше диалекттердің немесе жаңа тілдердің пайда болуы – дивергенцияның мысалы.Лингвистикалық конвергенция – әртүрлі тілдердің байланыс орнатуы нәтижесінде туындайтын ұқсастық процесі. Бұл құбылыс мәдени және тарихи қарым-қатынастардың айқын көрсеткіші болып табылады және тілдердің эволюциясында маңызды рөл атқарады. Конвергенция арқылы тілдер тек құрылымдық түрде емес, мәдени деңгейде де өзара байытып отырады.

21.Түркі тілдерінің даму кезеңдерін тұжырымдаңыз

Түркі халықтарының Отаны жер шарының екі материгі – Азия мен Европа. Дегенмен басым көпшілігі Азия болып саналады. Оған себеп – көпшілік түркілер осы жерлерді мекендейді, екіншіден, тарихи тамыры да осы құрлықта. Ал Еуропадағы түркілер, негізінен, оның оңтүстігінде орналасқан да, Еділ мен Кавказ тауларының етегін мекендеген.Жеке түркі тілдерінің қалыптасу дәуірлері әр түрлі. Олардың кейбіреулері ерте қалыптасып, өз іргесін басқалардан бұрынырақ алыстатқан болса, енді біреулері ортақ тіл қауымына соңғы дәуірлерде (ХІҮ-ХҮІ ғғ.) ғана бөлініп шыққан.

Түркітанушы ғалымдар түркі тілдерінің даму кезеңдерін белгілі кезеңдерге бөліп, әрқайсысының өзіндік ерекшелігін анықтауға әрекет етіп келеді. Мысалы, Н.А. Баскаков түркі тілдерін дамуы мен қалыптасуына қарай 6 кезеңге бөлген:1). Алтай дәуірі;2). Хун дәуірі (Ү ғасырға дейін);3). Көне түркі дәуірі (Ү-Х ғасырлар);4). Орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі тайпаларының қалыптасуы мен даму дәуірі (Х-ХҮ ғасырлар);5). Жаңа түркі дәуірі немесе түркі халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі (ХҮ-ХХ ғасырлар);6). Ең жаңа дәуір немесе түркі тілдерінің Қазан тіңкерілісінен кейінгі даму дәуірі.Н.А. Баскаковтың бұл пікірін ғалымдардың көбісі-ақ қолдайды, бірақ онымен келіспеушілер де жоқ емес. Мәселен, біраз ғалымдар түркі тілерінің Алтай дәуірін мойындамайды. Алайда біз түркі тілдерінің қалыптасуын Н.А.Баскаковтың дәуірлерге бөлуіне сүйене қарастырамыз.Түркі тілінің дамуындағы Алтай дәуірі – мерзімі жағынан әлі анықталмаған, ғалымдардың арасында дау туғызып келе жатқан мәселелердің бірі. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеп, туыстық жақындығын анықтағанда олардың ортақ белгілеріне сүйену қажет. Осындай туыстық белгілер түркі-монғол тілдерінің арасында да бар және олар фонетика жүйесінде де, лексика мен грамматикалық құрамында да кездесетіндігін ескере келіп, бір топ ғалымдар «түркі тілдері өз алдына бөлініп шыққанға дейін алтай дәуірі тобында болған» деген топшылау айтады. Олар алтай тілдері тобындағы тілдерден: 1) түркі-монғол тілдері; 2) тунгус-маньчжур тілдері; 3) жапон-корей тілдері бөлініп шықты деген болжамды ортаға салады. Ал Х. Винклер, С.М. Широкогоров, Б. Колиндер, М. Рясянен, Д. Шинор, А. Дильачар сияқты ғалымдар тіпті алтай тіл бірлестігінен де арыға барып, орал-алтай тіл бірлестігі теориясын ұсынады.Бұл жоба бойынша: бір кездерде, уақыт кезеңі анықталмаған дәуірде орал тілдері мен алтай тілдері генеологиялық жағынан туыстас болған. Тайпалар одағының ыдырауы негізінде орлал тілдері алтай тілдерінен бөлініп шыққан. Өз ретінде, уақыттың өтуіне байланысты, орал тілдері екі топқа (угро-фин және самоди) ыдыраған. Алтай тілдері жоғарыда айтылған үш тармаққа бөлінген.Салыстырмалы-тарихи зерттеулер алтай тілдерінің деректерінде көптеген ұқсас келетін тілдік материалдардың барлығын анықтады. Жалпы алтай тілдері бірлестігінің құрамына енген тілдерде дыбыс үндестігі, екпіннің тұрақтылығы, жалғамалы тіл болуы, сөз алдынан келетін көмекші сөздердің (предлогтардың) болмауы, жыныс(род) категориясының болмауы т.б.Көпшілік тілшілер алтай тіл бірлестігін анықтауда дыбыстық сәйкестікке көбірек көңіл бөледі. Мысалы, Н.А.Баскаков осындай белгінің бірі ретінде тунгус тіліндегі т дыбысы мен маньчжур тіліндегі с дыбыстарының и дыбысының алдында тұрғанда түркі тілдеріндегі ч, ш дыбыстарымен сәйкес келетіндігін көрсетеді.Хун дәуірі алтай дәуірімен ұштасып, байланысып жатады да, б.з.д. ІІІ ғ. мен Ү ғ. аралығын қамтиды. Егер Алтай дәуіріндегі тайпалар туралы бізде ешқандай тарихи мәлімет, жазба деректер болмай келсе, Хун дәуірі жайлы аз болса да деректер бар.Хундар – Қытайдың солтүстігіндегі көршілестері. Ертеден отырықшылықпен айналысып, егін егумен айналысқан қытай халқымен іштей араласып, солармен тікелей байланыста болған, олардан азық-түлік, киім-кеегі мен тұрмысқа қажетті заттарын алып отырған.Хун империясының өсіп-өркендеп, Қытай империясымен бой таластырған дәуірі – Модэ Шаньюй дәуірі. Б.з.д.. 209 жылы Модэ өз әкесі Тумань Шаньюйды өлтіріп, Хун империясының тағына отырады да, Шаньюй атағын алады.Түрлі тайпалармен, халықтармен ұзақ араласу нәтижесінде хундардың этникалық, мемлекеттік құрамы бұрынғыға қарағанда әлдеқайда өзгерген еді. Біздің заманымыздың ІІІ ғасырында хундардың төрт тармағы қалыптасып, төрт түрлі тарихқа ие болды.Солтүстік хундардың бір тобы Қазақстанның солтүстігін жағалай отырып, Орал тауы мен Еділ жағалауына орналасты.Юебань хундары Тарбағатай мен Жетісу өлкелерін қоныстанып, Соғды мәдениетін қабылдаған.Сяньби хундары өз отанын тастап кетпестен, атамекенінде қалып қояды. Бірақ Сяньбилер көп болғандықтан, бірте-бірте түркі ана тілін ұмытып, монғол тілін қабылдайды. Кей ғалымдардың алтай тіл одағы болмаған, түркі тілдерінің монғол және тунгус-маньчжур тілдерінде көптеген ортақ элементтің, тілдік суббстраттың пайда болуына осы хундар себеп болды деуі осыдан.Қытайлық хундар – сянбилерден жеңілген соң оңтүстікке қарай шегініп, Ұлы Қытай қабырғасының екі жағын ала қоныстанған хундардың өкілдері. Бұлар уақыт озған сайын өз қатарын көбейтіп, ҮІ ғасырдың соңына дейін хун империясын құруға әрекет етті.Түркі тайпалары Орта Азия мен Қазақстан, Еділ-Дон аралығы мен Кавказ тауларының етектерінде қаншама көшіп-қонып жүрсе де, олардың ту тіккен жері – Сібір өлкесі болатын. «Түрік» сөзі де осы Сібірде қоланылған. А.Н.Гумилевтің көрсетуінше, біздің заманымыздың 439 жылы тобасцилар хундардың қалдықтарын жеңіп, Хэси өлкесін қытайдың Вэй империясына қосқан кезде 500 үйлік хунның князі Ашина жужандарға қашып өтеді де, Алтай тауының оңтүстігіне орналасады, олар жужандар үшін темір қорытады. Қытайлықтар Ашина тобын және оның айналасындағы, қол астындағы халықты ту-кю деп атайды. П.Пелльо бұл қытай сөзін тюрк-ют деп транскрипция жасаған. «Турк» деген сөз «күшті», «мықты», «берік» деген мағына білдірсе, ют морфемасы монғол тілінде көптік мағынаны білдіреді.

22.Тарихи лексикологияның зерттеу объектісін тұжырымдаңыз

Тарихи лексикология - жалпы тіл білімінің сүбелі де күрделі салаларының бірі. Оның зерттеу объектісі - лексика және оның пайда болу жолдары мен даму заңдылықтары. Тарихи лексикология —  тіл тарихын  сол тілде сөйлеуші этностың басынан кешірген тарихи қоғамдық өміріндегі тілдік фактілердің шығу тегін, қалыптасу кезеңдерін, туыстас тілдердің қатарынан алатын орнын, басқа тілдерге қарым-қатынасын  ғылыми-теориялық тұрғыдан зерттеуді мақсат етеді.Тіл фактілерін зерттеуде тарихи принципке сүйену– тарихи лексикологияның жалпы лексикологиядан басты айырмашылығы. Тарихи лексикология  белгілі бір тілдің  лексикасын жалпылама емес, нақтылы бір халықтың азаматтық тарихына байланыстыра отырып, сол халықтың мәдениетіне, дүние-танымына, салт-сана, әдет-ғұрпына т.б эксралингвистикалық факторларына қатысты зерттеуге тиіс.Өйткені  әрбір тілдің сол тілді жаратушы, сол тілде сөйлеуші халықтың тарихымен тікелей байланысты, сол халықтың халық болып қалыптаса бастаған ұзақ дәуірінің жемісі, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, толығып, кемелденіп, жаңарып отыратын асыл да абзал мұрасы, сол халықтың мәдени, рухани өмірінің –сол тілдің лексикалық қоры. Кез-келген тілдің сөз байлығын тарихи тұрғыдан зерттеу дегеніміз – оны сол тілдің өз топырағында, өзіндік даму үрдісін, сыр-сыйпатын ескере отырып қарастыру, жалпылама емес, нақты обьектілермен байланыстыру деген сөз.Аталғандар түгелдей дерлік тарихи лексикологияның бір тілдегі нақтылы обьектісі болып саналса, оның туыс және туыстас тілдердің лексикасын зерттеуге байланысты проблемаларының шеңбері бұдан әлдеқайда кең болмақ.Алайда тарихи лексикологияның өзіндік зерттеу обьектісі мен белгілі тәсілдері бар. Оның дербестінен гөрі ғылымның басқа салалармен байланысы, астарластығы ерекше көзге түседі. Соған байланысты «қазақ тілі тарихи лексикологиясын зерттеуге тиісті обьектілері мен міндеттерін біз қалай анықтауымыз керек?» деген сұрақ туындайды. Айта кетуіміз керек, бұл мәселе қазақ тілі білімінде бұрын-соңды арнайы сөз болған емес.Тарихи лексикологияның жеке мәселелерін сөз еткен бірлі-жарымды еңбектерді есептемегенде, бұл саланың нақтылы обьектілері мен алда тұрған міндеттері жан-жақты қаралып, толық анықталып, күн тәртібіне қойыла қойған жоқ.Тарихи лексикологияның зертеу обьектілері және басқа ғылым салаларға қатыстығы.Тарихи лексикологияның зерттеу обьектісі тақырыбын қозғағанда екі түрлі жағдайды ескеру қажет. Біріншіден, тарихи лексиколгия алға қойған мақсатына және тіл фактілерін талдау тәсілдеріне байланысты іштей сараланып, тікелей өзіне қатысты проблемаларды әр қырынан қарастыратын этимология, семасиология, ономасиология, диалектология, этнолингвистика сияқты тарауларды қамтиды. Екіншіден, тарихи лексикологияның тіл білімінің осы салада қол жеткен табыстар мен талдау әдістерін пайдалана отырып, этностың шығу тарихын этнос тілінің пайда болуын, халық тілінің базистік структурасын, туыс, туыстас және басқа тілмен болған қарым-қатынасын, әр түрлі экстралингвистикалық факторлардың тіл дамуына тигізген әсерін т.б тіл фактілері мен оның заңдылықтары негізінде қарастырып, тұжырым айтуға мүмкіндігі мол. Сондықтан да тарихи лексикологияның өзіндік обьектілері мен қатыстық обьектілері арасында тығыз байланыс, мүдделестік бар.Соған байланысты қазақ тілі тарихи лексикологияның алдында ірі-ірі міндеттер тұрғаны анық. Қазақ халқы қалыптасқанға дейінгі Қазақстан жерін мекендеген ру-тайпалардың тілін және олардың қарым-қатынасын анықтау– солардың ішінде әлі күнге дейін арнайы зерттелмеген, бірақ зерттеуді қажет ететін пролемаларының бірі. Тарихи деректерге сүйенсек, бұл өңірде біздің жыл санауымызға дейін және одан кейін де скиф, сақ, массагет, соғды, сондай-ақ көптеген түркі ру-тайпалары жасап келгендігі мәлім.

23.Ескі түркі тіліндегі дауысты дыбыстар туралы пікірлерді тұжырымдаңыз

Қaзіргі түркі тілдерінде дaуыстылaр сaн жaғынaн әртүрлі болып келеді. Мұндaй әр қилылық, бір жaғынaн, сол түркі тілінің негізін сaлғaн ру-тaйпa тілдерімен ұштaсып жaтсa, екінші жaғынaн, олaрдың әрқaйсысының тaрихи дaмуының нәтижесі болып сaнaлaды. Оғыздық тип – «Бірінші дәрежелі» созылыңқылaр, дифтонгтaр мен полифтонгтaрғa және біршaмa қысқa дaуыстылaрғa негізделген жүйе; Aлтaйлық тип – «Екінші дәрежелі» созылыңқылaр мен біршaмa қысқa дaуыстылaрғa негізделген жүйе; Қыпшaқтық тип – біршaмa созылыңқылaр мен өте қысқa aйтылaтын дaуыстылaрғa негізделген жүйе. Қыпшaқ тобынa кіретін қaзaқ тілінде дербес қолдaнылaтын моносиллaбтaр құрaмындa дaуысты дыбыстaр өте қысқa (сверхкрaткий) болып aйтылмaйды, тек эмоционaлдық-стильдік ыңғaйдa, имперaтивтік мәнде жұмсaлғaндa ғaнa біршaмa қысқa aйтылуы мүмкін. «Екінші дәрежелі» созылыңқы, фaрингaлдaнғaн және қысқa дaуыстылaрғa негізделген жүйе – тувa-тофaлaр (қaрaғaс) типi деп бөлініп қaрaстырылaды [СИГТЯ,16]. Қaзіргі тофaлaр тілінде 10 дaуысты бaр: a – э, ә; о – ө; у – ү; ы – и, і; Мысaлы: уш – ұшы, үш – үш, өш – кек, иш – іс, от – от, ут – ұмыт, эт – жaп.

A дaуысты фонемaсы түркі тілдерінің бaсым көпшілігінде aйтылaды, a дыбысын aйтқaндa, тілдің кейін қaрaй жиырылaтыны белгілі. Бірaқ тілдің кейін қaрaй жиырылу дәрежесі тіл aтaуының бaрлығындa бірдей емес. Соғaн орaй, оның дыбыстaлуындa aйырмaшылықтaр болып отырaды. Дыбыстaлу мен сaпaсы жaғынaн a фонемaсы қaзіргі қaзaқ, aлтaй, әзірбaйжaн, бaлқaр, қaрaйым, қырғыз, қaрaқaлпaқ, құмық, түрік, түрікмен, ұйғыр, хaкaс, шор тілдерінде бірыңғaй бір-біріне жaқын дәрежеде. Aйырмaшылық бaшқұрт, тaтaр және өзбек тілдерінде кездеседі. Бaшқұрт пен тaтaр тілдеріндегі a фонемaсы, бaсқa тілдермен сaлыстырғaндa, біршaмa «жaсық» немесе әлсіздеу естіледі, яғни о дыбысынa жaқындaу дыбыстaлaды. ДД-ды жіктеудің тағы бір принципі: ерін қaтысынa қaрaй жіктеу. Бірaқ ДД-дың еріндік пен езулікке жіктелу дәрежесі бaрлық түркі тілдерінде бірдей емес. Дaуысты е дыбысы қaзіргі әзірбaйжaн, aлтaй, бaшқұрт, қaзaқ, қaрaқaлпaқ, қырғыз, құмaн, ноғaй, тaтaр, тувa, түрікмен, өзбек, ұйғыр, хaкaс, чувaш, шор түркі тілдерінде сaқтaлғaн, aл якут тілінде сaқтaлмaғaн. Жaлпы түркі тілдерін сaлыстырғaндa, ортaқ құрaм мынaдaй болып келеді: Езуліктер – a, a, і, і, Еріндіктер – о, о, у, у. Жуaн-жіңішкелікке негізделген вaриaнтты сөздердің генезисі жaйлы түркітaнудa әртүрлі көзқaрaстaр aйтылып келеді. В.В. Рaдлов вaриaнтты сөздерде жуaн ДД-дың жіңішке дaуыстылaрғa aуысуы өте жиі болaтындығын көрсете келіп, оны неміс тіліндегі умлaут құбылысымен сaлыстырғaн еді. Оның ойыншa, вaриaнт сөздер құрaмындaғы мұндaй құбылыс (жуaндaрдың жіңішкеге aуысуы) соңғы буындaғы жіңішке дaуыстының aлдыңғы буынғa әсерінен тусa керек ДД-дың aшық, қысaң топтaрғa жіктелуі түркі тілдерінің генезистік ерекшеліктерінің бірі деп қaрaстыруғa болaды. Мaғынaлық тұрғыдaн олaрды вaриaнтты деп қaрaуғa келмейді. Қaзaқ тілінде бұл топқa мынa сөздерді жaтқызуғa болaды: aрсылдa – ырсылдa, сaтыр – сытыр, aңқылдa – ыңқылдa, мaңқылдa – міңкілде, жaлтыл – жылтыл, шaңқыл – шіңкіл, тaйa – тіре, жaлпыл – желпіл т.б. Бұл келтірілген сөздердің қaйсысы дa бірбірінен мaғынaсы жaғынaн жіктелгендер. Aл әдеби тіл мен диaлектілер aрaсындa осындaй aйырмaшылықкa негізделген нұсқaлaр кездеседі: ояу – ұяу, сөндіру – сүндіру, өткел – үткел, көңіл – күңіл, тұмaн – тымaн, бұлaқ – былaқ, мұздaу – мыздaу, ұрлaу – ырлaу т.б.

24.Енисей және орхон жазуының тіліндегі дауыссыздар тұжырымдаңыз

25.Көне түркі тіліндегі сингармонизм заңының қалыптасуын тұжырымдаңыз ТОЛЫҚ ТӨМЕНДЕ

Дауыстылар гармониясы заңдылығы екі түрлі ыңғайда көрінеді: 1) палатальдық гармония немесе дауыстылардың жуан және жіңішке жағынан үндесуі. Көне түркі тілдерінде дауыстылардың жуан-жіңішке үндесуі сөздің басынан аяғына дейін сақталады; 2) Лабиалдық гармония немесе дауыстылардың еріндік үндесуі. Қазіргі түркі тілдерінде лабиалдық гармония заңдылығының таралуы бір қалыпты емес. Түркі тілдерінің көпшілігінде-ақ дауыстылардың еріндік үндесуі жүйелі түрде сақталмайды. Мысалы, қазақ тілінде еріндік үндесу екінші буыннан аспайды, кейінгі буындарда еріндік манер әбден көмескіленген, сондықтан жазуда ескерілмейді. Ал түркі ескі тілінде сөз құрамында еріндік үндесудің біркелкі келетін жүйесі сақталмаған. Ол тілде бір сөз құрамында 1-ші буындағы ерін дауыстысының кейінгі буындағы дауыстыға ықпалы болса, 2-ші бір сөзде ондай ықпал байқалмайды: буңсуз, буңсыз. Қазіргі түркі тілдерінің ішінде ерін үндестігі жүйелі сақталатыны – қырғыз тілі ғана. Басқа түркі тілдері немесе жартылай сақтайды (мысалы, қазақ тілі) немесе атымен жоқ. Қырғыз тілінде лабиализация заңдарының кең таралатындығы соншалық, кейінгі буындағы ашық дауыстылар да алдыңғы еріндіктің әсерімен еріндік мәнер алады. Қазақ тілінде лабиализацияның бұл түрі тек диалектілік ерекшелік ретінде ғана ұшырасады.

26.Қосымшалардың арғы негізі жайлы пікірлер. Қосымшалардың синкреттілігін тұжырымдаңыз

Қосымша – түбірге жалғанып, оның лексикалық немесе грамматикалық мағынасын өзгертетін, сөздерді өзара байланысқа түсіретін морфема. Мағыналық, тұлғалық дербестігі, арнаулы лексикалық мағынасы жоқ. Сөздерден бөлек, жеке қолданыста болмайды, түбір сөзге тіркесіп ғана қолданылады. Қосымшалар түбірге белгілі бір грамматикалық категорияларға тән заңдылықтар бойынша жалғанады. Түбір сөзбен дыбыстық, әуездік жағынан үйлесіп тұрады. Бір қосымша әр түрлі түбірге жалғанғанмен, түрлі мағына бермейді. Мысалы, кел-ді, тұр-ды, айт-ты, кет-ті; ауыл-ға, жер-ге, ат-қа, т.б. Қазақ тілінде мағыналық және қолданыс ерекшеліктеріне қарай жұрнақ және жалғау болып бөлінеді.Қосымша (аффикс) — сөздің түбіріне қосылып, оның мағынасына, грамматикалық формасына өзгеріс енгізетін тілдің құрамды бөлігі. Қосымшалар сөздің құрылымын, мағынасы мен грамматикалық сипатын өзгертіп, сөздің басқа сөз таптарына айналуына себеп болады. Қосымшалар тілдің морфологиялық құрылымындағы маңызды элемент болып табылады. Қосымшалардың зерттелуі тіл білімінде көп уақыт бойы талқыланып келеді және көптеген ғалымдар олардың қызметі мен түрлерін, қалыптасу ерекшеліктерін қарастырған.1. Қосымшаның сипаттамасыҚосымшалар сөздің түбіріне қосылып, оның грамматикалық немесе мағыналық қасиеттерін өзгертетін элементтер. Қосымшалар негізінен екі негізгі түрге бөлінеді:Жұрнақ (суффикс): Сөздің түбірінің соңына қосылып, жаңа сөз жасаушы немесе сөздің грамматикалық формасын өзгерту үшін қолданылады. Мысалы, «жаз» (түбір) + «ушы» (жұрнақ) → «жазушы».Қосымша (постпозитив немесе аффикс): Сөздің түбіріне қосылып, оның грамматикалық формасын, негізінен, сөздің қай грамматикалық категорияға жататынын көрсетеді. Мысалы, «қала» (түбір) + «да» (қосымша) → «қалада».2. Қосымшаның түрлеріҚосымшалар мағынасы мен қызметіне қарай бірнеше түрге бөлінеді:Туынды жұрнақтар: Жаңа сөздер жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, «үй» (түбір) + «ші» (жұрнақ) → «үйші».Септік жалғаулар: Зат есімнің сөйлемдегі басқа сөздермен байланысын көрсетеді. Мысалы, «қала» + «да» (жақсы, қосымшаның септік жалғауы) → «қалада».Көптік жалғаулар: Зат есімнің көптік мағынасын көрсетеді. Мысалы, «кітап» (түбір) + «тар» (көптік жалғауы) → «кітаптар».Тұлға өзгерту қосымшалары: Етістіктің түрленуіне әсер етеді (мысалы, шақ, рай, есімшенің тұлға өзгеруі). Мысалы, «жаз» (түбір) + «ды» (өткен шақ) → «жазды».3. Қосымшаның зерттелуі Қосымшалардың зерттелуі тіл білімінің маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Ғалымдар қосымшалардың түрлі аспектілерін зерттеп, олардың құрылымы мен қызметін, дамуын талдады.Қосымшалардың құрылымын зерттеу: Қосымшалардың грамматикалық құрылымы мен мағыналық сипаты көптеген тіл білімінің зерттеушілері тарапынан зерттелді. Мысалы, қазақ тілінде қосымшалар сөздердің соңына қосылып, грамматикалық категориялардың түрленуін көрсетеді. Бұл мәселеге арналған зерттеулерге Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Ә. Қайдаров сияқты ғалымдардың еңбектері жатады. Олар қосымшалардың сөздің морфологиялық құрылымындағы рөлін және олардың түрлерін түсіндірген.Қосымшалардың тарихи дамуы: Қосымшалардың тарихи дамуы мен олардың тілдің эволюциясындағы орны зерттелді. Бұл мәселеге қатысты А. А. Потебня, Л. В. Щерба сияқты ғалымдар қосымшалардың даму жолдарын, олардың сөздің түбірімен өзара қарым-қатынасын қарастырды. Бұл зерттеулер тілдің ішкі құрылымын түсінуге және оның өзгеруінің заңдылықтарын анықтауға көмектеседі.Қосымшалардың қызметі мен олардың семантикасы: Қосымшалардың негізгі қызметі — сөздердің грамматикалық формасын өзгерту және жаңа сөздер жасау. Сонымен қатар, олар сөздің мағынасына да өзгеріс енгізеді. С. Аманжолов пен Қ. Жұбанов қосымшалардың мағыналық және грамматикалық аспектілерін зерттеп, олардың сөз таптарымен өзара байланысын қарастырды.

27.Көне заман ескерткіштері тіліндегі көптік жалғауларының көрінісін мысалмен тұжырымдаңыз

Түркі тілдері бойынша көптік категориясының негізгі грамматикалық көрсеткішін V-lar/-lar/-ler форманты және олардың фонетикалық варианттары құрайды. Адамзат санасының дамуымен бірге қалыптасқан көптік ұғымын сипаттайтын басты қосымшаның шығу тегідұлғалық құрамының қалыптасуы, мазмұнындағы көпшілдік идеясын беретін уәждік негіздер туралы да бірізді тұжырым орныққан жоқ. yf-lar/-lcir/-ler аффиксінің қалыптасуы мен дамуы жайлы негізгі көзқарастар бірнеше бағытта өрбиді: у/-1аг/-1аг/-1ег қосымшасы көптік мәнін сақтаған дербес лексеманың грамматикализация құбылысына ұшырауы негізінде жасалған, яғнижалғаудың этимологиялық негізінде болжамдық сипаттағы«бірнеше», «көп» т.б. тэрізді мэн беретін қандай-да бір сөз жатуы мүмкін (Т.Ковальский); yl-lar/-ldr/-ler қосымшасы көптік мәнді түбір сөзге қосымша морфеманың жалғануы арқылы жасалған, яғни жіктеу есімдігі оі мен V-ar жұрнағының кірігуінен қалыптасуы мүмкін (В.А.Богородский); екі қосымша морфеманың бірііуінен жасалған құранды жұрнақ, яғни есім сөздерден етістік тудырып, іс-әрекеттің қайталамалы сипатын білдіретін УІ-la жұрнағы мен келер шақ есімшенің V-r формантының бірігуі арқылы жасалып, ішкі семантикалық өзгерістің нәтижесінде көптік мәнге ие болтан күрделі аффикс (Н.А. Баскаков)1 Түркі тілдері көптік категориясының негізгі қосымшасы V-lar,-ler формантының шығу тегі, қалыптасуы мен дамуы, архиформасы жайлы құнды пайымдау лар мен тұжырымдар Б.А. Серебренниковтың1, А.М.Щербактың2, А.Н.Кононовтың3 т.б. зерттеушілердің еңбектерінде қамтылған.

28.Ескі түркі тілдеріндегі сан есім жүйесінің ерекшеліктерін тұжырымдаңыз (Толық төменде)

Орхон және Енисей бойларынан табылған тас жазуларда, сондай-ақ одан кейінгі ғасырларға қатысты уйғыр, араб жазуының еск/де көп қолданыс тапқан сан есімдердің қысқа тізімі мынадай: бір, ики (екі), уч (үш), оөрт (төрт), бичи, бечи (бес), алты, йити (жеті), секиз (сегіз), тоқуз (тоғыз), он, йигирми, отуз, қырқ, мин, бин (мың), түмен (он мың), алтмыш (алпыс), елиг (елу), йетміш (жетпіс) т.б. Сан есімдердің негізгі тобы – бірден онға дейінгі сандарды білдіретін сөздер. Рамстедтің алтай тілдері фактілерін салыстыру арқылы топшылауларын келтіре кетудің артықтығы жоқ. Ол мынадай ой айтады. Бір сан есімнің арғы негізі монғолдың бүрі «барлығы, бәрі» дейтін сөзі, осы ретпен қазіргі қазақ тіліндегі бір сөзі мен бәрі сөзінің арғы тегі бір, бір ғана түбірдің екі түрлі дыбысталуы деп қарау керек болады. Бұған мынадай негіз бар: ерін дауыстыларының қысаң дауыстыларға ауысуы түркі тілдерінің қалыптасу барысында кездесетін құбылыс (е – і, ү – і). Оның үстіне, түркі тілдерінің кейбірінде бір сөзі і дауыстысымен емес, е дауыстысымен ғана айтылады. Мысалы, башқұрт, хакас, пер т.б. Соған қарағанда, монғолдық бүрі, түркілік бөрі, бір ұялас түбірлер, олар әрі екі түрлі дыб/ған, әрі екі түрлі мағына алған (бәрі, бір).

29.Сын есімнің семантикалық топтарының тарихын тұжырымдаңыз тұжырымдаңыз (Толық төменде)

30.Жіктік жалғаулар мен тәуелдік жалғаулардың генезистік бірлігін тұжырымдаңыз

Жіктік және тәуелдік жалғаулар қазақ тіліндегі сөздерге қосылып, олардың мағынасы мен қызметін өзгертуге мүмкіндік береді. Жіктік жалғаулар (мысалы, -м, -ң, -ңдар, -тар, -лар) есімдер мен етістіктердің әртүрлі тұлғаларын көрсетеді және оларды сөйлемде тұлғалап, нақтылап, қай сөзге қатысты екенін білдіреді. Ал тәуелдік жалғаулар (мысалы, -ым, -ің, -ы, -іңдер) сөздің иесінің кім екенін, сөздің кімге тиесілі екенін көрсетеді.

Генезистік бірлік тұрғысынан, осы екі жалғау түрі өзара байланыста болып, тілдің дамуының тарихи кезеңдерінде пайда болған. Жіктік жалғаулар тілдегі субъектінің (адам немесе нәрсе) іс-әрекетін немесе қарым-қатынасын белгілеуде қолданылады, ал тәуелдік жалғаулар сол әрекет немесе объектінің иесі туралы ақпаратты береді. Тілдің даму тарихында бұл екі түрдің араласуы нәтижесінде қазіргі қазақ тіліндегі грамматикалық жүйе қалыптасты.

Жіктік және тәуелдік жалғаулар арасындағы генезистік байланыс — олардың түпкі ататілдерден шыққан ортақ түбірлерінен және олардың грамматикалық қызметінің өзара әсерінен көрінеді. Мысалы, көне түркі тілдерінде де осы екі жалғаудың да тұлғалары болған, бірақ олар жеке қолданылған. Дегенмен, уақыт өте келе олардың арасындағы байланыс күшейіп, қазіргі қазақ тіліндегі формаларға айналған.

Мысал ретінде, қазақ тіліндегі жіктік және тәуелдік жалғауларды қарастырайық:

1. Жіктік жалғау:

   • Мен барамын (барамын – бірінші жақ, дара тұлға, жіктік жалғау -мын).

   • Сен келесің (келесің – екінші жақ, дара тұлға, жіктік жалғау -сің).

   • Ол сөйлейді (сөйлейді – үшінші жақ, дара тұлға, жіктік жалғау -йды).

2. Тәуелдік жалғау:

   • Менің кітабым (кітабым – бірінші жақ, тәуелдік жалғау -ым).

   • Сенің қолың (қолыңыз – екінші жақ, тәуелдік жалғау -ың).

   • Оның үйі (үйі – үшінші жақ, тәуелдік жалғау -і).

Жіктік және тәуелдік жалғаулардың генезистік бірлігі:

Қазақ тіліндегі осы жалғаулардың пайда болу тарихы ортақ түпнұсқа тілдерден алынған. Мысалы, көне түркі тілдерінде -m/ -ŋ сияқты жіктік жалғаулар және -ım/ -in сияқты тәуелдік жалғаулар болған. Бұл жалғаулар уақыт өте келе өзара өзгеріп, бірігіп немесе дараланып қазіргі қазақ тіліндегі формаларды қалыптастырған.

Мысалы, көне түркі тіліндегі kitap-ım (менің кітабым) сөзіндегі -ım тәуелдік жалғауы мен қазіргі қазақ тіліндегі кітабым формасындағы -ым тәуелдік жалғауының бір-бірімен генетикалық байланысы бар. Сол сияқты, көне түркі тіліндегі bari-m (барамын) мен қазіргі қазақ тіліндегі барамын формасы да осы тұрғыдан бірлік көрсетеді.

31.Сөз негіздерінің тарихи екі түрі мысалмен түсіндіріңіз

Сөз негіздері тілдің дамуы барысында тарихи өзгерістерге ұшырап, жаңа формалар мен мағыналарға ие болған. Сөз негіздері — сөздердің бастапқы, өзгермеген формасы, яғни түбірі. Олар тілдің сөзжасам жүйесінің негізін құрайды және жаңа сөздер мен сөз тіркестерінің қалыптасуына қызмет етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, сөз негіздерінің өзгеру процесі көптеген тілдік құбылыстар мен заңдылықтарға байланысты жүзеге асырылады.

Сөз негіздерінің тарихи өзгерістерінің негізгі аспектілері:

1. Фонетикалық өзгерістер: Сөздер мен олардың негіздері уақыт өте келе дыбыстық өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Мысалы, көне түркі тіліндегі сөздер қазіргі қазақ тіліндегі сөздермен салыстырғанда басқа дыбыстық құрамға ие. Мысалы, көне түркі тіліндегі kitap (кітап) сөзі қазіргі қазақ тілінде сол күйінде қолданылып жүр. Бірақ кейбір сөздерде дыбыстық өзгерістер орын алған. Мысалы, көне түркі тіліндегі yüz (бет) сөзі қазіргі қазақ тілінде бет түрінде өзгерген.

2. Морфологиялық өзгерістер: Сөздің негізі, яғни түбірі морфологиялық өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Бұл өзгерістер қосымшалардың қосылуы, жалғаулардың өзгеруі және жаңа грамматикалық формалардың пайда болуы түрінде жүзеге асады. Мысалы, көне түркі тіліндегі yaz-/ жаз- түбірі қазіргі қазақ тілінде сол түбір ретінде сақталған, бірақ оған қосымша жалғаулар арқылы жаңа тұлғалар жасалған (жазамын, жаздың).

3. Семантикалық өзгерістер: Сөздің негізгі мағынасы уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Бұл өзгерістер жаңа сөздердің пайда болуына, метафоралардың қолданылуына және сөздердің мағынасының кеңеюіне немесе тарылуына әкеледі. Мысалы, көне түркі тілінде ota сөзі «әкем» деген мағынаны білдірсе, қазіргі қазақ тілінде бұл сөздің мағынасы кеңейіп, «үй» деген мағынада да қолданыла бастады.

4. Сөзжасам процесіндегі өзгерістер: Сөздердің негіздері жаңа сөздер жасау үшін қолданылып, жаңа формалар мен мағыналарға ие болуы мүмкін. Көне түркі тілінде пайда болған сөзжасам элементтері қазіргі қазақ тілінде де қолданылып, жаңа сөздер мен сөз тіркестерінің қалыптасуына себеп болды. Мысалы, көне түркі тіліндегі -çı қосымшасы қазіргі қазақ тілінде -шы түрінде сақталған және ол жаңа сөздер жасау үшін қолданылады (жазушы, құрастырушы).

5. Диалектілік және әлеуметтік өзгерістер: Тілдің әртүрлі диалектілерінде сөз негіздері әртүрлі түрде өзгеріп қолданылуы мүмкін. Мысалы, көне түркі тілінің диалектілерінде сөздердің әртүрлі тұлғалары мен формалары байқалады. Қазіргі қазақ тілінде де диалектілер арасында кейбір сөздердің өзгерген немесе ерекше қолданылатын түрлері кездеседі.

Мысалдар:

• Көне түркі тіліндегі сөз негізі мен қазіргі қазақ тіліндегі сөз негізінің өзгеруі:

  • Көне түркі тіліндегі küz (күз) сөзі қазіргі қазақ тілінде күз деген күйінде қолданылып келеді.

  • Көне түркі тіліндегі yüz (бет) сөзі қазіргі қазақ тілінде бет болып өзгерген.

  • Көне түркі тіліндегі ot (от) сөзі қазіргі қазақ тілінде сол күйінде сақталған, бірақ оның қолданылу аясы кеңейіп, жаңа мағыналарға ие болған.

Сөз негіздерінің тарихи өзгерістері тілдің даму процесінде маңызды рөл атқарады. Олар тілдің тарихи кезеңдеріндегі әлеуметтік, мәдени және тілдік факторлардың әсерінен өзгеріп, қазіргі тілдің сөздік құрамын қалыптастырады. Сөздер мен олардың негіздерінің өзгеруі — тілдің табиғи эволюциясының бөлігі және тілдің үнемі даму үстінде екенін көрсетеді.

Сөз негіздерінің тарихи түрлері туралы айтқанда, олардың түбірлік өзгерістері мен дериваттық өзгерістерін атап көрсетуге болады. Бұл екі түр сөздердің тарихи даму барысында негізгі тұлғасының қалай өзгергенін немесе жаңа сөздердің қалай қалыптасқанын көрсетеді.

1. Түбірлік өзгерістер

Түбірлік өзгерістер сөздің негізгі формасының өзгеруіне байланысты. Мұндай өзгерістердің нәтижесінде сөздің бастапқы түбірі дыбыстық немесе мағыналық тұрғыдан өзгеріп отырады.

Мысалдар:

• Көне түркі тіліндегі сөз: Көне түркі тілінде küz сөзі «күз» мағынасында қолданылған. Бұл сөз қазіргі қазақ тілінде де күз деп өзгеріссіз қолданылып келеді.

• Фонетикалық өзгерістер: Көне түркі тіліндегі yüz (бет) сөзі қазіргі қазақ тілінде бет болып өзгерген. Бұл жерде дыбыстық өзгерістер орын алған.

2. Дериваттық өзгерістер

Дериваттық өзгерістер сөздің негізгі түбірінен жаңа сөздер жасау процесін білдіреді. Мұнда сөзге қосымша қосылып немесе жаңа сөзжасам элементтері арқылы жаңа мағына қалыптасады.

Мысалдар:

• Көне түркі тіліндегі сөз: Көне түркі тілінде yaz- (жаз) түбірінен yaz-çı деген сөз жасалған, ол қазіргі қазақ тілінде жазушы деген мағынаға ие.

• Қазіргі қазақ тіліндегі дериваттық өзгерістер: Кітап сөзінен кітапхана, кітапшы деген сөздер жасалған. Бұл жерде кітап түбіріне қосымша қосылып, жаңа сөздер пайда болған.

Тарихи тұрғыдан сөз негіздерінің өзгеруі тілдің даму процесінде маңызды орын алады. Түбірлік өзгерістер сөздердің бастапқы формасының өзгеруін, ал дериваттық өзгерістер жаңа сөздер мен мағыналардың пайда болуын көрсетеді. Бұл екі түр де тілдің эволюциясын және оның байып, дамуын сипаттайды.

32.Тілдің грамматикалық құрылысын айтып беріңіз

Тілдің грамматикалық құрылысы — тілдің грамматикалық жүйесінің, яғни сөздердің қалай қалыптасатынын, өзгеретінін, сөйлемдерде қалай қолданылатынын анықтайтын ережелер мен заңдылықтар жиынтығы. Грамматикалық құрылыс тілдің негізгі элементтерінің бірі болып табылады және тілдің құрылымы мен мағыналық жағын түсінуге мүмкіндік береді.

Тілдің грамматикалық құрылымының негізгі компоненттері:

1. Сөз таптары (части речи): Сөз таптары тілдің негізгі грамматикалық категориялары болып табылады. Олар сөздердің қызметі мен қолданылуына қарай топтастырылады. Қазақ тілінде сөз таптарының негізгі түрлері мыналар:

Есім сөздер: заттың, құбылыстың, адамның атын білдіреді. Мысалы, кітап, адам, қала.

Етістік: іс-әрекетті немесе күйді білдіреді. Мысалы, жүгіру, құрастыру, болу.

Сын есім: заттың сапасын немесе қасиетін білдіреді. Мысалы, красивый, жақсы, үлкен.

Сан есім: санды немесе мөлшерді білдіреді. Мысалы, үш, жеті, жүз.

Үстеу: іс-әрекеттің жағдайын, мөлшерін білдіреді. Мысалы, жылдам, жақсы, осы.

Еліктеу сөздер: дыбыстарды немесе қозғалыстарды еліктеу арқылы жасалған сөздер. Мысалы, түк (шыңғырған дыбыс), топ (құлаққа естілген дыбыс).

2. Морфология: Морфология — сөздердің құрылысын, олардың түбірі мен қосымшаларынан қалай жасалатынын зерттейтін грамматикалық саласы. Морфология сөздің ішкі құрылымын анықтайды, яғни сөздің түбірі, жұрнақтары, жалғаулары мен қосымшаларын сипаттайды.

Сөздің түбірі: сөздің негізгі мағынасын білдіретін бөлігі. Мысалы, жаз, оқ, құра.

Қосымша: түбірге қосылып, сөздің мағынасын толықтырып немесе жаңа мағына береді. Мысалы, жазушы (түбірі жаз), оқушы (түбірі оқ).

Жалғаулар: сөздің тұлғасын өзгертіп, оның сөйлемдегі рөлін көрсетеді. Мысалы, тәуелдік жалғау -ым, -ің, -ы.

3. Синтаксис: Синтаксис — сөздер мен сөз тіркестерінің бір-бірімен байланысын, сөйлемнің құрылымын зерттейтін грамматикалық сала. Синтаксис тілдің сөйлем құрау заңдылықтарын анықтайды, яғни сөздердің қалай орналастырылатынын және олардың бір-бірімен байланысын қарастырады.

   • Сөйлем мүшелері: сөйлемдегі сөздердің белгілі бір қызмет атқаруы (тақырып, баяндауыш, толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыш).

   • Сөйлемнің құрылымы: жай сөйлем (бір ғана сөз тіркесінен тұратын), құрмалас сөйлем (екі немесе одан көп сөз тіркестерінен тұратын) және аралас сөйлемдер.

   • Сөйлемнің түрлері: хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті сөйлемдер.

4. Грамматикалық категориялар: Грамматикалық категориялар — сөздердің грамматикалық мағыналарын білдіретін жүйе. Бұл категориялар сөздердің өзгеруіне, тұлғасына, санға, уақытқа және басқа грамматикалық белгілерге қатысты ережелерді анықтайды.

   • Жыныс категориясы: зат есімдерде (еркек, әйел, орташа).

   • Сан категориясы: зат есімдер мен етістіктерде (дара, көптік).

   • Уақыт категориясы: етістіктерде (өткен шақ, қазіргі шақ, келер шақ).

   • Жекелік және көптік категориясы: зат есімдер мен етістіктерде.

5. Сөзжасам (деривация): Сөзжасам — жаңа сөздер мен сөз тіркестерін қалыптастыру процесі. Бұл процесс түбірге қосымша қосу арқылы жаңа мағына мен жаңа сөз формасын жасайды.

   • Түбірге қосымша қосу: мысалы, оқ- түбіріне -ушы қосымшасы қосылып, оқушы сөзі пайда болады.

   • Құрамдас сөздер: екі немесе одан көп сөздің бірігуінен жаңа сөз жасалады. Мысалы, құрылысшы, жазушы.

Тілдің грамматикалық құрылымы — сөздердің құрылымын, олардың бір-бірімен байланысын және сөйлемдерде қалай қолданылатынын сипаттайтын жүйе. Бұл құрылым тілдің негізгі грамматикалық заңдылықтарын көрсетеді және тілдің функционалдық қасиеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Грамматикалық құрылыс тілдің сөздік қорын байыту, сөйлемдердің мағынасы мен құрылымын дұрыс құру үшін маңызды болып табылады.

33.Есім сөз таптарының топтастырылуын мысалмен түсіндіріңіз

Тіл білімінде сөздерді негізгі немесе атауыш сөздер, көмекші сөздер және одағай сөздер деп әр түрлі топтарға бөледі.

Атауыш сөздердің қатарына заттар мен құбылыстардың, сапа-белгінің және іс-әрекеттің атаулары жатады. Олардың әрқайсысында толық мағына бар және сөйлемде өздігінен дербес мүше ретінде қызмет атқара алады. Атауыш сөздердің қатарына зат есім, сын есім, үстеу, етістік және шартты түрде сан есімдер мен есімдіктер жатқызылып жүр.

Көмекші сөздерде атауыш сөздердегідей дербестік жоқ. Лексикалық мағынаның әлсіреп күңгірттенуі және ондай мағынаның грамматикалық мағынамен ұласып кетуі, сөйлемде дербес мүше бола алмауы көмекші сөздерді сипаттайтын және оларды атауыш сөздерден ажырататын белгілер болып саналады. Көмекші сөздердің қатарына әр түрлі тілдердегі артикльдер, предлогтар, жалғаулықтар, септеуліктер, демеуліктер енеді.

Есім сөз таптары — тілдегі сөздердің маңызды категорияларының бірі. Олар заттың, адамның, құбылыстың, жағдайдың, қасиеттің атын білдіреді. Қазақ тілінде есім сөздер бірнеше топқа бөлінеді. Олардың әрқайсысы сөздердің қызметі мен мағынасына қарай топтастырылады. Есім сөз таптарының негізгі түрлері: зат есім, сын есім, сан есім, өздік есім, орынбасар есімдер.

1. Зат есім (субстантив):

Зат есімдер нақты немесе абстрактілі заттардың, адамдардың, жан-жануарлардың, мекемелердің, орындардың атауын білдіреді. Олар сұрақтарға жауап береді: кім? немесе не?.

Мысалдар:

• Адам, кезең, қала, кітап, табиғат, адамдар, ат.

2. Сын есім (прилагательное):

Сын есімдер заттың немесе құбылыстың қасиеттерін, сапаларын, белгілерін білдіреді. Олар сұрақтарға жауап береді: қандай?.

Мысалдар:

• красивый (әдемі), жақсы, үлкен, көк, жылы, таза, жұмсақ.

3. Сан есім (числительное):

Сан есімдер санды, мөлшерді, реттеуді білдіреді. Олар сұрақтарға жауап береді: неше? немесе қашан?.

Мысалдар:

• үш, бес, он, жүз, екі жүз (сандық сан есімдер).

• бірінші, екінші, үшінші (реттік сан есімдер).

4. Өздік есім (местоимение):

Өздік есімдер адамның, заттың немесе құбылыстың атын немесе оның орнына қолданылатын сөздер. Олар сұрақтарға жауап береді: кімнің? немесе не?.

Мысалдар:

• менің, сенің, оның, біздің, сендердің, олардың.

5. Орынбасар есімдер (заместительные местоимения):

Орынбасар есімдер басқа сөздерді, сөз тіркестерін немесе сөйлем мүшелерін ауыстырып тұратын сөздер. Олар көбінесе ол, біреу, көп сияқты жалпы есімдер.

Мысалдар:

• біреу, қосымша, кез келген, бәрі, құрал.

Мысалдар арқылы түсіндіру:

1. Зат есім:

   • Адам кітап оқып отыр. (Зат есім: адам — кім? деген сұраққа жауап береді.)

   • Кітап үстелде жатыр. (Зат есім: кітап — не? деген сұраққа жауап береді.)

2. Сын есім:

   • Ол әдемі қызды көрді. (Сын есім: әдемі — қандай? деген сұраққа жауап береді.)

   • Қала үлкен және көрікті. (Сын есімдер: үлкен, көрікті — қандай? деген сұраққа жауап береді.)

3. Сан есім:

   • Менде үш кітап бар. (Сан есім: үш — неше? деген сұраққа жауап береді.)

   • Ол бірінші болып келді. (Сан есім: бірінші — қанша? деген сұраққа жауап береді.)

4. Өздік есім:

   • Менің үйім үлкен. (Өздік есім: менің — кімнің? деген сұраққа жауап береді.)

   • Оның қателігі түсінікті. (Өздік есім: оның — кімнің? деген сұраққа жауап береді.)

5. Орынбасар есімдер:

   • Бәрі дайын. (Орынбасар есім: бәрі — не деген сөздің орнына қолданылып тұр.)

   • Көп оқушылар мектепке барады. (Орынбасар есім: көп — нақты бір заттың атауының орнына қолданылып тұр.)

Есім сөз таптарының әрқайсысы тілде өз қызметін атқарады және сөйлемдегі мағына мен құрылымды айқындайды. Бұл сөз таптары сөздердің түрленуіне, сөйлемде қолданылуына, сөйлемнің мағыналық құрылымын жасауға мүмкіндік береді.

34.Септеу категориясының дамуын айтып беріңіз

Септеу категориясы тілдің грамматикалық құрылысындағы маңызды категориялардың бірі болып табылады. Ол сөздердің сөйлемдегі рөлін, функциясын, қатынасын көрсететін грамматикалық құрал болып саналады. Септеу категориясы тілдің тарихи даму процесінде өзгерістерге ұшыраған, оның ішінде қосымшалардың пайда болуы, олардың өзгеруі мен дамуы көрінеді.

Септеу категориясының мағынасы мен функциясы

Септеу категориясы сөздердің сұрақтарын өзгерту арқылы олардың сөйлемдегі функциясын көрсетеді. Септік жалғаулары арқылы сөздер грамматикалық реңк қосып, сөйлемде басты, толықтауыш, пысықтауыш және басқа сөйлем мүшелері ретінде қызмет етеді. Қазақ тілінде септеу категориясы зат есімдер мен олардың орнына қолданылатын сөздер үшін маңызды.

Септеу категориясының дамуы көне түркі тілдерінен қазіргі қазақ тіліне дейінгі аралықта бірнеше кезеңдерден өтті. Тілдің тарихи дамуы барысында септеу жүйесі күрделеніп, жаңа септік формалары пайда болды. Бұл процесс негізінен тілдің қолданылуына, сөздердің өзара байланысына және сөйлем құрылымына байланысты жүзеге асқан.

Көне түркі тілдері: Көне түркі тілдерінде септеу категориясы айқын көрініс тапқан, бірақ қазіргі қазақ тіліндегі септік жүйесіне қарағанда олар қарапайым әрі шектеулі болған. Мысалы, көне түркі тілінде тек негізгі септік формалары қолданылған, олардың сұрақтары мен жалғаулары қазіргі тілге қарағанда өзгеше болған. Септік қосымшалары ретінде -a (бірлік септігі), -dan (шығыс септігі) сияқты формалар қолданылған.

Орта ғасырдағы қазақ тілі: Орта ғасырлардағы қазақ тілінде септеу категориясының қалыптасуы басталған. Бұл кезеңде септік жалғаулары күрделене түсіп, әртүрлі қосымшалар пайда бола бастады. Бұл кезеңде септік формаларының саны мен қолданылу ауқымы артты. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде қолданылатын жатыс (где?) септігі, шығыс (откуда?) септігі сияқты формалардың көне түркі тіліндегі ұқсас формалары өзгеріп, жетілдірілген.

Қазіргі қазақ тіліндегі септеу: Қазіргі қазақ тілінде септеу категориясы толық әрі жүйелі түрде қалыптасқан. Қазақ тілінде 7 септік бар, олардың әрқайсысы белгілі бір сұрақты білдіреді және сәйкес жалғаумен қосылады. Септік жалғаулары арқылы сөздер сөйлемде нақты бір рөлді атқарады. Мысалы:

Атау септік (кім? не?): кітап, адам.

Ілік септік (кімнің? ненің?): кітаптың, адамның.

Барыс септік (кімге? неге?): кітапқа, адамға.

Табыс септік (кімді? нені?): кітапты, адамды.

Жатыс септік (кімде? неде?): кітапта, адамда.

Шығыс септік (кімнен? ненен?): кітаптан, адамнан.

Көмектес септік (кіммен? немен?): кітаппен, адаммен.

Бұл септіктердің барлығы белгілі бір грамматикалық функцияларды атқарады және сөйлемнің мағыналық құрылымын жасауға көмектеседі.

Септеу категориясының даму себептері тілдің табиғи даму процесімен байланысты. Тілдің сөйлем құрылымында қатысушы сөздердің өзара қарым-қатынасы мен байланысын көрсету үшін септік жалғаулары қажет болды. Бұл қосымшалар тілдің уақыт өте келе күрделеніп, сөйлемнің мағыналық құрылымын нақтылай түсуіне мүмкіндік берді. Сондай-ақ, әлеуметтік-мәдени факторлар, көрші тілдермен өзара қарым-қатынас та септеу жүйесінің дамуына әсер етті.

Септеу категориясы тілдің грамматикалық құрылысында маңызды рөл атқарады, өйткені ол сөздердің сөйлемдегі мағыналық қызметін анықтайды. Тілдің тарихи даму барысында септеу жүйесі күрделеніп, қазіргі қазақ тіліндегі септік жалғауларының толық жүйесі қалыптасты. Бұл процесс тілдің ішкі даму заңдылықтарына, сондай-ақ тілдердің өзара байланысына негізделген.

35.Түркі тілдерін топтастыру туралы айтып беріңіз

Түркі тілдерін топтастыру және зерттеу бойынша жұмыстарды көптеген лингвист ғалымдар мен зерттеушілер жүргізді. Түркі тілдерінің топтастырылуында басты рөлді ғылыми зерттеулер мен тілдік салыстыру әдістері атқарды. Бұл топтастыру жұмыстары негізінен 19-20 ғасырларда, түркі тілдерін зерттеу мен олардың даму тарихын түсіну қажеттілігі артқан кезде басталды. Төменде түркі тілдерін топтастыруға үлес қосқан бірнеше маңызды ғалымдар мен зерттеушілердің есімдерін атап өтемін.

1. Махмұд Қашқари (1029-1101)

Махмұд Қашқари — көне түркі тілдерінің зерттеушісі және «Диван лұғат ат-түрк» атты атақты еңбектің авторы. Бұл еңбек түркі тілдерінің сөздік қоры мен грамматикалық ерекшеліктерін қамтиды, сондай-ақ оның ішінде түркі тілдерін бірнеше топқа бөлуді қамтыған алғашқы жұмыс болып саналады. Қашқари түркі тілдерінің географиялық орналасуына және тілдер арасындағы ұқсастықтарға назар аударып, оларды топтастырды.

2. Вильгельм Томсен (1842-1927)

Даналық тарихында түркі тілдерін зерттеу үшін көп жұмыс атқарған ғалымдардың бірі — Вильгельм Томсен. Ол көне түркі жазба ескерткіштерін зерттеп, түркі тілдерінің тарихи дамуын түсіну үшін салыстырмалы-тарихи әдісті қолданды. Оның еңбектері қазіргі түркі тілдерінің тарихи және тілдік топтастырылуына негіз болды.

3. Макс Венгров (1863-1930)

Макс Венгров — орыс лингвисті, түркі тілдерінің зерттеушісі. Ол түркі тілдерінің құрылымын зерттеп, олардың топтастырылуына көптеген үлестерін қосты. Венгровтың еңбектері түркі тілдерінің фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерін талдауға арналған.

4. Николай Сергеев (1870-1921)

Николай Сергеев — түркі тілдерінің зерттеушісі, ол түркі тілдерін топтастыру мен олардың тарихи байланыстарын түсіндіру бойынша ғылыми жұмыстар жүргізген. Ол түркі тілдерінің топтастырылуында лексикалық, грамматикалық және фонетикалық әдістерді қолданған.

5. Герман Вильгельм Фридрих Шафер (1863-1914)

Шафер түркі тілдерінің тарихи даму жолдарын зерттеп, олардың диалектілерін салыстырды. Ол түркі тілдерін олардың географиялық таралуына және өзара ұқсастықтарына қарай топтастырды.

6. Қазіргі замандағы түркі тілдерін зерттеушілер

Қазіргі заманда түркі тілдерінің топтастырылуына көптеген ғалымдар мен лингвисттер үлес қосуда. Олардың арасында түркі тілдерінің диалектологиясы мен салыстырмалы лингвистика саласында арнайы зерттеулер жүргізетін мамандар бар. Мысалы:

• А. Н. Кононов, түркі тілдерінің тарихи грамматикасын зерттеуші.

• В. М. Никитин, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасына қатысты зерттеулер жүргізген.

7. Түркі тілдерінің топтастырылуындағы негізгі әдістер

Түркі тілдерін топтастыруда қолданылатын әдістер:

• Салыстырмалы-тарихи әдіс: Тілдердің тарихи даму жолдарын салыстыру және олардың ортақ шығу тегін анықтау.

• Фонетикалық, лексикалық және грамматикалық әдістер: Тілдердің фонетикалық жүйесін, сөздік қорын және грамматикалық құрылымдарын салыстыру арқылы топтастыру.

Түркі тілдерін топтастыруда көптеген ғалымдар мен зерттеушілердің еңбегі маңызды рөл атқарды. Әрбір ғалым өз заманында түркі тілдерінің тарихи, лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін зерттей отырып, түркі тілдерінің арасындағы байланыстарды және олардың топтастырылуын түсінуге үлес қосты. Осы зерттеулер нәтижесінде түркі тілдері қазіргі кезде бірнеше негізгі топқа бөлініп, олардың әрқайсысы өз ерекшеліктерімен сипатталады.

Түркі тілдері — түркі халықтарының ана тілі болып табылатын, құрылымы жағынан ұқсас тілдер тобы. Бұл тілдер әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе Орта Азия, Қытайдың батыс бөлігінде, Түркия, Кавказ, Ресейдің кейбір бөліктерінде және Еуропа мен Таяу Шығыстың кейбір елдерінде кеңінен таралған. Түркі тілдері белгілі бір лексикалық, грамматикалық және фонетикалық ұқсастықтарға ие, соның арқасында оларды бір тілдік топқа жатқызуға болады.

1. Түркі тілдерінің топтастырылуының негіздері

Түркі тілдері өзара ұқсастықтар мен айырмашылықтарға негізделіп топтастырылады. Бұл топтастыру негізінен тарихи-лингвистикалық принциптерге, яғни тілдердің ортақ шығу тегіне, фонетикалық жүйесіне, грамматикалық құрылымына және лексикасына негізделеді. Сонымен қатар, түркі тілдерін топтастыруда диалекттік ерекшеліктер, тарихи даму жолдары мен географиялық орналасуы да ескеріледі.

2. Түркі тілдерінің негізгі топтары

Түркі тілдері ғылыми тұрғыдан бірнеше негізгі топқа бөлінеді. Бұл топтар бір-біріне жақын тілдерден тұрады және олардың ортақ ата-бабалары болған деген пікірге негізделеді. Түркі тілдерінің негізгі топтары мыналар:

1. Оңтүстік-шығыс түркі тілдері:

Бұл топқа негізінен Түркия мен оның айналасындағы аймақтардағы тілдер жатады. Оңтүстік-шығыс түркі тілдерінің ең белгілі өкілдері:

• Түрік тілі (Түркия)

• Азербайжан тілі (Азербайжан)

• Түркмен тілі (Түркменстан)

Бұл тілдер арасында лексикалық және грамматикалық ұқсастықтар бар, мысалы, оларда агглютинация, сөз тәртібі, кейбір ортақ сөздер мен сөз тіркестері қолданылады.

2. Орталық түркі тілдері:

Бұл топқа Орта Азиядағы тілдер кіреді. Олар бір-біріне жақын, бірақ әрқайсысының өз ерекшеліктері бар. Орталық түркі тілдеріне:

• Қазақ тілі (Қазақстан)

• Қырғыз тілі (Қырғызстан)

• Өзбек тілі (Өзбекстан)

Бұл тілдерде де агглютинация, түбір мен қосымшалардың айқын айырмашылығы, сөйлем құрылымы жағынан ұқсастықтар бар.

3. Солтүстік-батыс түркі тілдері:

Бұл топқа негізінен Ресейдің кейбір аймақтарындағы және Еуропа елдеріндегі түркі тілдері жатады. Солтүстік-батыс түркі тілдеріне:

• Татар тілі (Ресей, Татарстан)

• Башқұрт тілі (Ресей, Башқұртстан)

• Чуваш тілі (Ресей, Чувашстан)

Бұл тілдердің бірқатар ерекшеліктері мен өзіндік грамматикалық құрылымдары бар, бірақ олар да ортақ түркілік белгілерді сақтаған.

4. Шығыс түркі тілдері:

Шығыс түркі тілдері негізінен Қытайдың батыс аймақтарында, сондай-ақ Моңғолия мен Ресейдің шекаралық аймақтарында таралған. Бұл топқа мыналар жатады:

• Ұйғыр тілі (Қытай, Шыңжаң)

• Қазақ тілі (Қытайдың солтүстік-батысында)

• Дұнған тілі (Қытайдағы қазақтардың ұрпақтары сөйлейді)

Бұл тілдердің арасында өзара ұқсастықтар бар, бірақ кейбір фонетикалық, лексикалық және грамматикалық ерекшеліктері байқалады.

5. Батыс түркі тілдері:

Бұл топқа Батыс Еуропа мен Таяу Шығыстағы түркі тілдері кіреді. Олардың ең белгілі өкілдері:

• Түрікмен тілі

• Азуақ тілі (Шығыс Түркия)

3. Түркі тілдерінің ортақ сипаттамалары

Түркі тілдерінде ортақ ерекшеліктер бар, олар мыналар:

• Агглютинация: Түркі тілдері агглютинациялық тілдер қатарына жатады, бұл дегеніміз сөздердің түбіріне әр түрлі қосымшалар қосылып, жаңа мағына туады. Мысалы, қазақ тілінде қала деген сөздің соңына -да қосымшасы қосылса, ол қалада (где?) деген мағына береді.

• Сөз тәртібі: Түркі тілдерінде әдетте сөздер тәртібі SOV (субъект-объект-етістіктен) болады, мысалы, Мен кітап оқыдым.

• Синтетикалық құрылым: Түркі тілдерінде сөздердің түбірі мен қосымшаларының көмегімен сөйлемдегі мағыналар жасалады. Бұл тілдерде көбінесе сөздердің сөз таптары мен формалары түрлі жалғаулар арқылы айқындалады.

• Дыбыстық өзгерістер: Түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың алмасуы, дыбыс үндестігі сияқты фонетикалық заңдылықтар бар.

4. Түркі тілдерінің тарихи дамуы

Түркі тілдері ортақ түркілік ата-бабалардан пайда болған деп есептеледі. Бұл тілдер арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтар тарих бойы тілдердің географиялық таралуына, олардың өзара қарым-қатынасына, көрші тілдердің әсеріне байланысты қалыптасты. Түркі тілдерінің тарихи дамуы кезінде көптеген тілдік өзгерістер орын алды: жаңа сөздер мен сөз тіркестері пайда болды, грамматикалық құрылымдар өзгерді, кейбір тілдер бір-бірінен бөлініп шықты.

Түркі тілдері — бір-біріне ұқсас, бірақ әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар тілдер тобы. Бұл тілдердің топтастырылуы олардың ортақ шығу тегіне, тарихи дамуына, географиялық орналасуына және тілдік ерекшеліктеріне негізделеді. Түркі тілдерінің әрқайсысы қазіргі уақытта өзіндік дамуын жалғастырып, түрлі аймақтарда өз ерекшеліктерін сақтап отыр.

36.Жалғаудың түрлерін мысалмен түсіндіріңіз

Жалғау — сөз бен сөзді байланыстыратын, сөз аралығындағы қатынастардың көрсеткіші болып табылатын, сөзге грамматикалық мағына үстейтін қосымшалар. Жалғаулар сөздерге жалғанғанда жалғанатын сөзінің әуеніне қарай жалғанады,яғни сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады, яғни сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай немесе соңғы дыбысының қатаң, ұяң, үнді дауыссыз екендігіне қарай үндесіп отырады. Жалғаудың төрт түрі бар:

• көптік жалғау

• тәуелдік жалғау

• септік жалғау

• жіктік жалғау.

Жалғаулар бірінен соң бірі жалғана береді. Мұндай жағдайда көбінесе алдымен көптік, одан соң тәуелдік, сөз соңында септік жалғаулары жалғанады, жіктік жалғауы да сөз соңында жалғанады: оқушы-лар-ымыз-ға, бала-мыз, келе-сіз.

Жалғаулар — сөздерге қосылып, олардың грамматикалық мағынасына өзгеріс енгізетін морфемалар. Қазақ тілінде жалғаулар сөздің түбіріне қосылып, сөздің грамматикалық қызметін, түрін және сөйлемдегі рөлін айқындайды. Жалғаулар екі негізгі түрге бөлінеді: септік жалғаулар және көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулар. Олардың әрқайсысы өз функциясына ие және сөйлемдегі сөздердің мағынасын нақтылайды.

1. Септік жалғаулар

Септік жалғаулар сөздің сөйлемдегі рөлін көрсетеді. Қазақ тілінде 7 септік бар, олардың әрқайсысы белгілі бір сұраққа жауап береді.

Мысалдар:

• Атау септік (кім? не?) — заттың атауын білдіреді. Мысалы, қала, кітап.

• Ілік септік (кімнің? ненің?) — заттың кімге немесе неге тиесілі екенін көрсетеді. Мысалы, қаланың, кітаптың.

• Барыс септік (кімге? неге?) — заттың бағыт-бағдарын, мақсатты көрсетеді. Мысалы, қалаға, кітапқа.

• Табыс септік (кімді? нені?) — заттың әсер етуші рөлін немесе іс-әрекетке қатысуын білдіреді. Мысалы, қаланы, кітапты.

• Жатыс септік (кімде? неде?) — заттың орналасқан жерін білдіреді. Мысалы, қалада, кітапта.

• Шығыс септік (кімнен? ненен?) — заттың шыққан, шыққан жерін білдіреді. Мысалы, қаладан, кітаптан.

• Көмектес септік (кіммен? немен?) — заттың бірге әрекет ететін адамын немесе құралын көрсетеді. Мысалы, қаламен, кітаппен.

2. Көптік жалғау

Көптік жалғауы сөздің көпше түрін көрсетеді. Ол сөздің соңына қосылып, заттың көп екенін білдіреді.

Мысалдар:

• қала → қалалар (қала + -лар).

• кітап → кітаптар (кітап + -тар).

3. Тәуелдік жалғау

Тәуелдік жалғауы заттың кімге немесе неге тиесілі екенін көрсетеді. Ол сөздің соңына қосылып, заттың иесін білдіреді.

Мысалдар:

• қала → қалам (қала + -ым) — менің қалам.

• кітап → кітабың (кітап + -ың) — сенің кітабың.

4. Жіктік жалғау

Жіктік жалғауы сөздің кімге немесе неге қатысты екенін көрсетеді. Ол сөздің соңына қосылып, сөздің иесін немесе оны қолданатын тұлғаны білдіреді.

Мысалдар:

• қала → қалада (қала + -да) — мен қалада тұрамын.

• кітап → китапты (кітап + -ты) — сен кітапты оқыдың.

5. Туынды жалғаулар

Туынды жалғаулар сөздің мағынасын өзгертіп, жаңа сөздер жасайды. Мысалы, қазақ тілінде -шы/-ші (кәсіп атаулары үшін), -лық/-лік (заттың қасиетін білдіру үшін), -дай/-дей (ұқсастықты білдіру үшін) сияқты жалғаулар бар.

Мысалдар:

• жаз → жазушы (жаз + -ушы).

• білім → білімділік (білім + -ділік).

• жақсы → жақсыдай (жақсы + -дай).

6. Үстеу жалғауы

Үстеу жалғауы сөзге қосылып, сөздің мәнін толықтырады немесе оның мағынасын өзгертеді. Мысалы, -ша/-ше, -ақ/-ек, -дан/-ден сияқты қосымшалар үстеу жалғауларын құрайды.

Мысалдар:

• жақсы → жақсырақ (жақсы + -рақ).

• жақын → жақында (жақын + -да).

Жалғаулар қазақ тілінің грамматикалық құрылысында маңызды рөл атқарады. Олар сөздердің мағынасын өзгертіп, сөйлемдегі рөлін анықтайды. Септік жалғаулар сөздердің сөйлемдегі қатынасын көрсетсе, көптік, тәуелдік және жіктік жалғаулар заттың түрін, иесін және байланысын айқындайды. Туынды және үстеу жалғаулар сөздердің жаңа формаларын жасап, олардың мағыналық және грамматикалық қызметін кеңейтеді.

37.Жіктік жалғауды айтып беріңіз

Жіктік жалғау — сөздің соңына жалғанып, оның иесін немесе кімге қатысты екенін білдіретін грамматикалық қосымша. Жіктік жалғау зат есімдер мен етістіктерге қосылып, оларды белгілі бір тұлғаға (адамға) қатысты етіп өзгертеді. Ол сөздің кімге немесе неге байланысты екенін көрсетеді және сөйлемде сөздің субъектісін, яғни кім немесе не істеп жатқанын анықтайды.

Жіктік жалғаудың түрлері

Қазақ тілінде жіктік жалғау негізінен зат есімдер мен етістіктерге жалғанады. Ол зат есімдерге қосылып, сол заттың иесін көрсетеді, ал етістіктерге қосылып, етістіктің кімге немесе кімдерге қатысты екенін білдіреді.

1. Етістіктерге жіктік жалғау

Етістіктердің жіктік жалғаулары тұлғаға байланысты өзгеріп отырады. Жіктік жалғау етістіктің соңына қосылып, оның мағынасына сәйкес келетін тұлғаны көрсетеді.

Мысалдар:

• Мен барамын (1-жақ, жекеше).

• Сен барасың (2-жақ, жекеше).

• Ол барады (3-жақ, жекеше).

• Біз барамыз (1-жақ, көпше).

• Сіздер барасыздар (2-жақ, көпше).

• Олар барады (3-жақ, көпше).

2. Зат есімдерге жіктік жалғау

Зат есімдерге жіктік жалғау қосылып, сол заттың кімге немесе кімдерге тиесілі екенін білдіреді.

Мысалдар:

• Кітап → кітабың (сенің кітабың).

• Қала → қалам (менің қалам).

• Үй → үйіміз (біздің үйіміз).

• Жұмыс → жұмысың (сенің жұмысың).

• Мектеп → мектептері (олардың мектептері).

Жіктік жалғаудың қолданылуы

Жіктік жалғау сөйлемде сөздің иесін, сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы қарым-қатынасты, сондай-ақ заттардың немесе іс-әрекеттің кімге тиесілі екенін анықтау үшін қолданылады. Ол сөйлемнің грамматикалық құрылымын толықтырып, оның мағыналық жағынан түсінікті болуына көмектеседі.

Жіктік жалғаудың жіктеу кестесі

Етістіктер мен зат есімдерге қосылатын жіктік жалғаулардың кестесі төмендегідей болады:

Мысалдар:

• Мен оқимын (1-жақ, жекеше).

• Сен оқисың (2-жақ, жекеше).

• Ол оқиды (3-жақ, жекеше).

• Біз оқимыз (1-жақ, көпше).

• Сіздер оқисыздар (2-жақ, көпше).

• Олар оқиды (3-жақ, көпше).

Жіктік жалғау сөздің иесін, тұлғасын және қатынасын анықтауда маңызды рөл атқарады. Ол қазақ тілінде сөйлемнің құрылымын түсінікті әрі толық қылып, сөйлеуші мен тыңдаушының арасындағы қарым-қатынасты айқындайды. Жіктік жалғаулар етістіктер мен зат есімдерге қосылып, сөздердің түрін өзгертіп, олардың мағынасына жаңа сипат береді.

38.Есімдіктің морфологиялық құрылымын мысалмен түсіндіріңіз

Есімдік – сөйлемде заттың, адамның немесе заттың сапасының, белгісінің орнына қолданылатын сөз табы. Есімдіктердің морфологиялық құрылымы олардың сөз таптарына байланысты әртүрлі болады. Есімдіктердің түрлері мен олардың құрылымы бірқатар ерекшеліктерге ие.

Есімдіктің морфологиялық құрылымы:

Есімдіктердің морфологиялық құрылымы негізінен мынадай компоненттерден тұрады:

1. Түбір – есімдік сөздің негізгі мағыналық бөлігі.

2. Жұрнақтар – есімдіктердің түрленуін көрсететін қосымшалар.

Есімдіктер өздеріне тән жалғаулар мен септік формаларын қабылдай алады. Сонымен қатар, олардың адамға, затқа, мезгілге қатысты белгілі бір тұлғаларға бөлінетін түрлері бар.

Мысалдар:

1. Жалпы есімдік: «біреу», «бәрі», «қашан» және т.б.

Морфологиялық құрылымы: Түбірі бар, қосымшалар жоқ. Мысалы: «біреу» – бір + еу (түбір).

2. Сілтеу есімдігі: «осы», «сол», «мынау» және т.б.

Морфологиялық құрылымы: Түбір мен қосымша бірігіп тұрады. Мысалы: «осы» (ос + ы).

3. Сұрау есімдігі: «кім», «не», «қашан» және т.б.

   • Морфологиялық құрылымы: Түбірі арқылы сұрақ қойылады. Мысалы: «кім» (кі + м).

4. Меншіктеу есімдігі: «менің», «сенің», «оның» және т.б.

   • Морфологиялық құрылымы: Түбірге қосымша қосылып, меншіктеу мағынасын

Есімдіктердің морфологиялық құрылымы түбір мен қосымшалардан тұрады. Әрбір есімдік түрінің өзіндік қосымшалары мен тұлғалары болады, олар сөйлемде есімдіктің мағынасын толықтыра отырып, оның қызметін анықтайды.

Есімдіктің морфологиялық құрылымы оның құрамындағы түбір және қосымшалардан тұрады. Есімдіктер сөйлемде заттың, адамның немесе белгісіз заттың орнына қолданылатын сөздер болып табылады және әртүрлі тұлғаларда түрленіп, белгілі бір грамматикалық қасиеттерді көрсетеді. Морфологиялық құрылым есімдіктің қандай қосымшаларға ие екендігін және ол қалай өзгеретінін көрсетеді.

Есімдіктің морфологиялық құрылымы:

1. Түбір: Есімдіктің негізгі мағынасы сақталатын бөлігі. Мысалы, «кім», «не», «мен», «сен» деген сөздердің түбірлері «кім», «не», «мен», «сен» болып табылады.

2. Қосымшалар:

   • Жалғаулар: Есімдіктер септік, тәуелдік, көптік жалғауларын қабылдай алады. Мысалы:

     • Септік жалғаулары: «кім» → «кімді», «кімде», «кімнен» т.б.

     • Тәуелдік жалғаулары: «менің», «сенің», «оның» т.б.

     • Көптік жалғауы: «бәрі», «кімдер» т.б.

3. Тұлғалық өзгерістер: Есімдіктер өздерінің морфологиялық құрылымында тұлғалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Мысалы:

   • Жалпы есімдіктер: «бәрі», «біреу», «ешкім» сияқты сөздер тек түбірден тұрады.

   • Сілтеу есімдіктері: «осы», «сол», «мынау» сөздері түбір мен қосымшадан тұрады.

   • Сұрау есімдіктері: «кім», «не», «қашан» және олардың септік формалары.

Меншіктеу есімдіктері: «менің», «сенің», «оның» сияқты сөздер түбірге тәуелдік жалғауы қосылған.

Мысалдар:

• Меншіктеу есімдігі: «менің» (мен + ін)

• Сұрау есімдігі: «кім» (түбір)

• Сілтеу есімдігі: «осы» (ос + ы)

Есімдіктің морфологиялық құрылымы оның түбірінен және оған қосылатын қосымшалардан тұрады. Қосымшалар есімдіктің грамматикалық тұлғасын анықтап, оның септік, тәуелдік, көптік сияқты формаларын көрсетуге мүмкіндік береді.

39.Есімдіктің түрлерін айтып беріңіз

Есімдіктер - заттың атын, сынын, санын,олардың аттарын білдірмейтін, бірақ солардың (зат есім, сын есім, сан есімдердің) орнына жұмсалатын сөз табы. Есімідіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу арқылы білдіреді. Есімдіктердің нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады.

Есімдіктердің мағыналары

Мағыналарына қарай есімдіктер мынадай топтарға бөлінеді:

1. Жіктеу есімдіктер;

2. Сілтеу есімдіктер;

3. Сұрау есімдіктер;

4. Өздік есімдіктер;

5. Белгісіздік есімдіктер;

6. Болымсыздық есімдіктер;

7. Жалпылау есімдіктері;

Жіктеу есімдіктері

Жіктеу есімдіктеріне мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, сіздер, олар деген сөздер жатады.

Жіктеу есімдіктері үнемі жақтық ұғыммен байланысты келеді. Сол себептен олар ылғи адаммен байланысты, демек, сөйлеуші, тыңдаушы және бөгде кісі деген ұғымдармен байланысты қолданылады.

Есімдіктердің де септеу жүйесі басқа есімдерімен негізінде бір ізді болғанымен, олардың әр тобына тән кейбір ерекшеліктері де жоқ емес. Мысалы: жіктеу есімдіктерінің жекеше түрлері төмендегінше септеледі:

Бұл үлгіден, басқа есімдерге қарағанда, жіктеу есімдіктерінің ерекшелеу септелетіні көрінеді. Бірақ бұл ерекшелік олардың көпше түрлеріне және сіз деген есімдіктерде кездеспейді, соңғылар (сіз, біз, сендер, сіздер) септеу жағынан басқа есімдерге ұқсас келеді.

Сілтеу есімдіктері

Нұсқау және көрсету мағыналарын білдіреді.

Сілтеу есімдіктеріне бұл, осы, сол, анау, мынау, сонау, осынау, ана, мына, сона, әні, міне деген сөздер жатады. Бұл есімдіктер негізінен алғанда, сілтеу, көрсету, нұсқау сияқты ишараттарды білдіріп, қай? қайсы? деген сұрауларға жауап беретін аттрибутивтік сөздер.

Сұрау есімдіктері

Жауап алу мақсатында қойылатын сұрақтар. Сұрау есімдіктері мыналар: кім? не? неше? қай? қандай? қанша? қалай? қашан?

Бұлардан басқа да бірнеше сұрау есімдіктері бар, бірақ олар - белгілі жолдармен жоғарыда көрсетілген негізгі сұрау есімдіктерінен жасалған есімдіктер.

Өздік есімдік

Қазақ тілінде өздік есімдікке жалғыз ғана өз сөзі жатады. Бұл есімдік көбінесе өзім, өзің, өзіңіз, өзі, өзіміз, өздеріңіз деген сияқты оңаша және ортақ тәуелдеулі түрде қолданылады.

Белгісіздік есімдіктері

Белгісіздік есімдіктер деп мағыналары жағынан заттар мен құбылыстарды нақтылы түрде білдірмей, жорамалдап, белгісіз мәнде айтылатын сөздерді айтамыз.

Белгісіздік есімдіктердің жасалауына бір, әр, әлде деген үш сөз ұйытқы болып қызмет атқарады, белгісіздік есімдіктер осы сөздердің кейбір басқа есімдіктермен бірігуі арқылы жасалады. Мысалы:

1. Біреу, кейбіреу, кейбір, қайсыбір, әрбір, бірнеше, бірдеме.

2. Әркім, әрне, әрқайсы, әрқалай.

3. Әлдекім, әлдене, әлдеқайдан, әлденеше, әлдеқалай, әлдеқашан (алдақашан).

Болымсыздық есімдіктері

Болымсыздық мағынаны білдіретін есімдіктің түрі. Болымсыздық есімдіктер негізінде еш деген сөзбен кейбір есімдіктердің бірігуі арқылы жасалады. Мысалы: еш, ешкім, ешбір, ештеме, дәнеңе, ешқашан, ешқандай, ешқайсы. Болымсыздық сөйлемде болымсыздық мағына білдіретін емес, жоқ деген сөздермен және етістіктің болымсыз түрімен байланысты қолданылады (ешкім айтқан емес; ешкім айтқан жоқ; ешкім айтпады т. б.).

Жалпылау есімдіктері

Жалпылау есімдіктері деп мағына жағынан кем дегенде екі я онан көп заттар мен құбылыстарды жинақтау, жалпылау атау үшін қолданылатын сөздерді айтамыз.

Жалпылау есімдіктеріне бәрі, барлық, барша, бар (бар адам), күллі, бүкіл, түгел, бүтін, тегіс деген сөздер ғана жатады

Есімдіктердің түрлері мен олардың қолданылу ерекшеліктері туралы ережелерді мысалдармен түсіндірейін.

1. Жалпы есімдіктер

Ереже: Жалпы есімдіктер белгілі бір затты немесе адамды нақты атамайды, тек жалпы ұғымды білдіреді.

• Мысалдар:

  • «Барлығы мектепке келді.» (мектепке келгендердің барлығын білдіреді).

  • «Ешкім көрмеген фильм өте қызық екен.» (фильмді ешкім көрмеген).

2. Сілтеу есімдіктері

Ереже: Сілтеу есімдіктері белгілі бір затты немесе адамды көрсету үшін пайдаланылады. Олар заттың жақындығы мен қашықтығын білдіреді.

• Мысалдар:

  • «Осы кітапты оқыдың ба?» (көрсетіп тұрған кітап жақын жерде орналасқан).

  • «Сол күнді ешқашан ұмытпаймын.» (кешегі күн туралы айтып тұр).

  • «Мынау менің досым, ал анау – әпкем.» (көрсетілген екі заттың біріншісі жақын, екіншісі алыста орналасқан).

3. Сұрау есімдіктері

Ереже: Сұрау есімдіктері белгісіз затты немесе адамды сұрау үшін қолданылады. Олар сұрақ қою арқылы анықталады.

• Мысалдар:

  • «Кім бүгін мектепке келді?» (кім деген сұрау есімдігі адамды сұрайды).

  • «Не болып жатыр?» (не деген сұрау есімдігі белгісіз затты сұрайды).

  • «Қайда барасың?» (қайда деген сұрау есімдігі орын туралы сұрақ қояды).

4. Меншіктеу есімдіктері

Ереже: Меншіктеу есімдіктері кімнің немесе ненің меншігінде екенін көрсетеді. Олар заттың кімге тиесілі екенін білдіреді.

• Мысалдар:

  • «Бұл менің кітаптарым.» (книга менің меншігімде).

  • «Сенің досың бізге келді.» (дос сенің меншігіңде).

  • «Оның үйі өте үлкен.» (үй оның меншігінде).

5. Көптік есімдіктері

Ереже: Көптік есімдіктер бірден бірнеше затты немесе адамды білдіреді. Олар көптік мағынаны көрсетеді.

• Мысалдар:

  • «Барлығы келіп, ойын ойнайды.» (барлығы деген көптік мағынада).

  • «Көптеген адамдар бұл көріністі көрген.» (көптеген адамдардың қатысуын білдіреді).

  • «Бәрі мектепке дайын.» (барлығы көптік санын көрсетеді).

6. Белгісіз есімдіктер

Ереже: Белгісіз есімдіктер белгілі бір затты немесе адамды нақты атамайды, тек белгісіз немесе жалпы мағынада қолданалады.

• Мысалдар:

  • «Біреу қоңырау шалып тұр.» (кім екенін нақты білмейміз).

  • «Бір нәрсе дұрыс болмады.» (не екенін нақты айтпайды).

  • «Ешкім білмейді, бұл не болды.» (ешкім деген белгісіздік мағынасында қолданылған).

Есімдіктердің әр түрі сөйлемде өз қызметін атқара отырып, белгілі бір мағына мен тұлғалық ерекшеліктерді көрсетеді. Оларды дұрыс қолдану тілдің түсініктілігі мен грамматикалық дұрыстығына көмектеседі.

40.Шақ, жақ, рай категориясын мысалмен түсіндіріңіз

Шақ, жақ, рай — тіл білімінде сөздердің грамматикалық категориялары болып табылады. Олар сөйлемдегі етістік формаларының белгілі бір сипаттамаларын анықтайды. Әрқайсысына жеке-жеке тоқталып өтейік.

1. Шақ категориясы

Ереже: Шақ категориясы етістіктің іс-әрекеттің қандай уақытта жүзеге асатынын немесе болатынын көрсетеді. Қазақ тілінде шақ категориясы үш негізгі шақ түрімен сипатталады: өткен шақ, қазіргі шақ және болашақ шақ.

• Өткен шақ: Іс-әрекеттің өткен уақытта болғанын білдіреді. Мысалы:

  • «Мен кітап оқыдым.» (өткен шақтағы етістік: «оқыдым»).

• Қазіргі шақ: Іс-әрекеттің қазіргі уақытта болып жатқанын білдіреді. Мысалы:

  • «Мен кітап оқып отырмын.» (қазіргі шақтағы етістік: «оқып отырмын»).

• Болашақ шақ: Іс-әрекеттің болашақта болатынын білдіреді. Мысалы:

  • «Мен кітап оқимын.» (болашақ шақтағы етістік: «оқимын»).

2. Жақ категориясы

Ереже: Жақ категориясы сөйлемдегі етістіктің кімге қатысты болып жатқанын көрсетеді. Қазақ тілінде үш жақ бар: 1-жақ, 2-жақ және 3-жақ.

• 1-жақ (өзім, біз): Іс-әрекеттің сөйлеушіге қатысты екенін білдіреді. Мысалы:

  • «Мен кітап оқимын.» (1-жақ, дара).

  • «Біз кітап оқимыз.» (1-жақ, көптік).

• 2-жақ (сен, сендер): Іс-әрекеттің тыңдаушыға немесе тыңдаушыларға қатысты екенін білдіреді. Мысалы: «Сен кітап оқисың.» (2-жақ, дара).

  • «Сендер кітап оқисыңдар.» (2-жақ, көптік).

• 3-жақ (ол, олар): Іс-әрекеттің сөйлеуші мен тыңдаушыдан тыс тұлғаға немесе тұлғаларға қатысты екенін білдіреді. Мысалы:

  • «Ол кітап оқиды.» (3-жақ, дара).

  • «Олар кітап оқиды.» (3-жақ, көптік).

3. Рай категориясы

Ереже: Рай категориясы етістіктің іс-әрекетінің түрін, оның орындау мәнін, мақсатқа қатысын білдіреді. Қазақ тілінде негізгі үш рай түрі бар: ашық рай, бұйрық рай және көндіру рай.

• Ашық рай: Іс-әрекеттің нақты түрде, шынайы түрде жүзеге асатынын білдіреді. Бұл рай етістіктің деректі немесе анықталған мағынада қолданылуын көрсетеді. Мысалы:

  • «Мен кітап оқимын.» (ашық райдағы етістік: «оқимын»).

• Бұйрық рай: Іс-әрекеттің орындалуын өтініш, нұсқау немесе бұйрық түрінде білдіреді. Бұл рай етістіктің бұйрық немесе кеңес мағынада қолданылуын көрсетеді. Мысалы:

  • «Кітап оқы!» (бұйрық райдағы етістік: «оқы»).

  • «Кітап оқыңыздар!» (көпшілікке арналған бұйрық).

• Көндіру рай: Іс-әрекеттің орындалуын басқа біреуді сендіру, үгіттеу арқылы білдіреді. Бұл рай арқылы істің орындалуын сұрау немесе өтіну мағынасы беріледі. Мысалы:

  • «Кітап оқысын.» (көндіру райдағы етістік: «оқысын»).

  • «Кітап оқиық.» (қосымша ұсыныс немесе шақыру).

Шақ, жақ, рай категориялары етістіктің белгілі бір қасиеттерін анықтап, сөйлемде оны дұрыс қолдануға мүмкіндік береді. Шақ іс-әрекеттің уақытын, жақ кімнің іс-әрекетпен байланысын, рай іс-әрекеттің түрін, оның орындалу мәнін көрсетеді

Рай категориясы - модальдік (арай) категорияның етістік формалары арқылы берілетін амал-тәсілдерінің жүйесі.^[1]

Етістіктің райы - мазмұн жағынан да, форма жағынан да - аса бай категория.

Мысалы: мен барайын; мен барайыншы; мен барсамшы; мен бара алмаймын; мен бара қояйын; мен бара салайын; мен барып көрейін; мен барып та қалармын; мен барсам етті; мен барып едім ғой; мен барар ма екенмін; мен барсам керек; мен барған екенмін; менің барғым келеді, ...

тәрізді жай сөйлемдердегі етістік формаларын алсақ, олардың әрқайсысында өзіне ғана тән, өзгелерінде жоқ моральдік мән (реңк) бар.

Ашық рай

Ашық рай (индикатив) деп амал-әрекеттің өткенде, қазірде және келешекте болу я болмауын білдіретін негативті грамматикалық категорияны айтамыз. Ашық райдың мәні етістіктің шақ мағынасын білдірумен тікелей байланысты. Өйткені етістік белгілі шақта жұмсалғанда, сол қимылдың болуы арқылы сөйлеушінің ақиқат шындықты баяндауы байқалады. Мейлі ол өтіп кеткен қимыл, іс-әрекет болсын (өткен шақ), мейлі ол болып жатқан іс-әрекет, қимыл болсын, мейлі ол әлі бола қоймаған, бірақ келешекте болуға тиісті қимыл, іс-әрекет болсын, ашық райдағы етістік әйтеуір ол туралы сөйлеушінің шындық деп баяндауын білдіреді.

Мысалы: Әркім өз ойымен отыр (Ғ. М.). Келемін тау ішінде түнделетіп (С. С). Мақсатым тіл ұстартып, өнер шашпақ (А). Жер жырттық, қайнады еңбек, егіс салдық (Ж. Ж.). Берілген мысалдағы отыр, келемін, шашпақ, жырттық, қайнады, салдық деген етістіктер белгілі бір шақты білдірумен қатар сөйлеушінің соған байланысты пікірін, шындық деп баяндауын білдіріп тұр: әркімнің өз ойымен отыруы, (нақ осы шақ); сөйлеушінің тау ішінде түнделетіп келе жатуы (ауыспалы осы шақ); сөйлеушінің мақсаты тіл ұстартып, өнер шашпақ болуы (мақсатты келер шақ); сөйлеушінің жер жыртуы, егін салуы және еңбектің қайнауы (жедел өткен шақ). Сөйтіп, етістіктің үш шақтың (осы шақ, келер шақ, өткен шақ) бірінде қолданылып, сөйлеушінің шындық деп баяндауын білдіруді ашық рай дейміз.

Неғайбыл райлар

Неғайбыл (ирреальды) райлар Амалдың реальді емес екенін білдіретін негативтік сипат - неғайбыл райлардың бәріне де тән жалпы қасиет.

Бұйрық рай

Бұйрық рай етістігі бұйрықты, насихатты, тыйымды және т.б. білдіреді: «Сіз барыңыз!» «Бала кетсін» «Ол жаққа барма!» «Мүмкін, мен барармын» Хинди тілінде бұйрық рай көпше және жекеше түрде 2-ші жаққа ғана қолданылады. Бұйрық рай бірнеші түрде болады: бұйрық, өтініш, қалау, рұқсат, сақтандыру, т.б. Жекеше түрдің 2-ші жағында етістік түбіріне сәйкес келеді:

айту, -айт!

оқу, - оқы!

қарау, - қара!

Бұл форма балаларға, патшаларға және жақын адамдарға қолданады, сондай-ақ бұл сыпайы түрде де және анайы түрде де қолданыла береді. 2-ші жақта көпше түрде бұйрық рай үшін етістіктіңтүбіріне –о жалғауы жалғану арқылы жасалады.

- айту, - сендер айтыңдар!

- алу, - алыңдар!

- беру, - беріңдер

- егу, - егіңдер

О-жалғауы тікелей етістіктің бірінші әрпіне жалғасады.

үшін бұйрық рай түрі – бұйрық беру үшін, өтініш, әдептілік үшін көп қолданылады және бір адамға, сондай-ақ бірнеше адамға бірдей айтылады.

үшін, көпше түрдің 2-ші жағы, етістіктің түбіріне

жалғану арқылы жасалады. Бұл сыпайы түр бір адамға, сондай-ақ бірнеше адамға бірдей айтылады.

сөйлеу! Сіз сөйлеңізші!

айтыңыз, өтінем!

оқу, оқыңыз, өтінем!

оқыңыз, өтінем!

Бұйрық рай етістіктерімен мынадай болымсыз жалғаулықтар жалғанады:

-жоқ, көбінесе етістіктің алдында қойылады.

- (жоқ), сыпайы қарым-қатынас кезінде айтыладыжәне инфинитивпен бірге бұйрық рай түрінде. Сондай-ақ қалау рай түрінде қолданылады.

- (жоқ )болымсыз жалғау, тек бұйрық рай формаларымен және инфинитивпен бұйрық рай мағынасында қолданылады. Мысалы:

Ол жаққа барма! Үстелге жазбаңдар! Оған ақша бермеңіз!

Қалау рай

Қалау райы сөйлеушінің белгілі бір амалды я әрекетті жүзеге асыруға бағытталған ниетін, ынта-тілегін, үміт-арманын білдіреді. Бұл райдың көрсеткіштері есебінде -ғы (+м, +ң) сы кел; -са игі еді; ғай еді; -са екен (аналитикалық) форманттары қызмет етеді.^[2]

Мысалы:	Менің	бар-ғы-м келеді	Біздің	бар-ғы-мыз келеді
	Сенің	бар-ғы-ң келеді	Сендердің	бар-ғы-лары-ң келеді
	Сіздің	бар-ғы-ңыз келеді	Сіздердің	бар-ғы-лары-ңыз келеді
	Оның	бар-ғы-сы келеді	Олардың	бар-ғы-лар-ы келеді

Бұл форма мазмұны жағынан жүзеге асу я аспауы неғайбыл келер шақ мәнінде жұмсалумен қатар, өткен шақ пен осы шақ түрлеріне де қолданыла береді. Бірақ олар нақтылы амалдың жүзеге асқан я асып жатқан шағын емес, тек өткен шақта я қазіргі шақта сөйлеушінің көкейінде болған арман-ынтаны ғана білдіреді.

Күрделі -ғай еді форманты арқылы сөйлеуші басқа(II, III жақ) субъектінің бегілі бір амалды жасағанын я орындағанын аңсайды, іздейді, бірақ одан амалдың қалай тынғаны көрінбейді де, білінбейді.

Мысалы: сен барғай едің; ол барғай еді т. б.

Күрделі -са игі еді форманты арқылы да сөйлеуші басқа (II, III жақ) субъектінің амалды орындауын тек тілек ретінде атайды. Бірақ амалдың нақтылы орындалатыны я орындалғаны аңғарылмайды.

Мысалы: сендер барсаңдар игі еді; олар барса игі еді т. т.

Бірақ сендер барса игі едіңдер дегеннен тілек я қалаудан гөрі күдік я күмән мағынасы күштірек білінеді.

Күрделі -са еді форманты амалға тек арман мәнін үстейді, бірақ оның орындалуы я орындалмауы жөнінде ешқандай мәлімет білдірмейді.

Мысалы: ол келсе еді; сіз барсаңыз еді т. т.

Күрделі -са екен форманты да болашақта істелінетін амалды тек аңсап тілейді, бірақ оның жүзеге асу я аспауы тіпті ескерілмейді я ілтипатқа алынбайды.

Мысалы: сен ертең жүрсең екен; ол пікірін айтса екен т. т.

Шартты рай

Шартты рай формасы етістіктің жалаң (түбір, туынды), күрделі негіздеріне -са (-се) жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Шартты райдың бұл формасы мағына жағынан басқа бір амалдың я істің жүзеге асу-аспау шартын білдіреді. Осы мағынасына орай, шартты рай формалары етістік дәйім құрмалас сөйлемнің шартты бағыныңқысының баяндауышы болады да, басыңқы сөйлемнің баяндауышының істелу-істелмеу шартын көрсетеді.^[3]

Шартты рай формасы үнемі жіктеліп жұмсалады. Оның жіктелу үлгісі өткен шақ формасына ұқсас.

Мысалы:	Мен	бар-са-м	(бар-ды-м)	Біз	бар-са-қ	(бар-ды-қ)
	Сен	бар-са-ң	(бар-ды-ң)	Сендер	бар-са-ңдар	(бар-ды-ңдар)
	Сіз	бар-са-ңыз	(бар-ды-ңыз)	Сіздер	бар-са-ңыздар	(бар-ды-ңыздар)
	Ол	бар-са	(бар-ды)	Олар	бар-са	(бар-ды)

41.Морфологиялық құрылыстың дамуында ұшырасатын тілдік процестерді түсіндіріңіз

Морфологиялық құрылыстың дамуында тілдік процестерге мыналар жатады:

• Морфемикалық процес. Бұл процесте сөздердің құрылымдық бөлігіне (морфологиялық бөлікке) қатысты өзгерістер жүзеге асырылады. 

• Морфонологиялық процестер. 15 Олар морфологиялық тәртіпті қалыптастырады.  Мысалы, қазақ тіліндегі үстеулердің түрлері мен олардың қолданылуы. 

Морфология — тілдегі сөз табының бөлігін білдіруге арналған ғылыми пәнді.

Морфологиялық құрылыстың дамуында ұшырасатын тілдік процестер тілдің құрылымдық өзгерістеріне алып келеді. Бұл процестердің негізгі мақсаты — тілдің ішкі заңдылықтарына сәйкес жаңа сөздер мен грамматикалық формаларды қалыптастыру. Тілдегі морфологиялық құрылысқа әсер ететін тілдік процестер мыналар:

1. Морфема арқылы сөз жасау (деривация)

Деривация — сөз түбіріне қосымша қосу арқылы жаңа сөздер мен грамматикалық формаларды қалыптастыру процесі. Бұл процестің нәтижесінде жаңа лексикалық немесе грамматикалық мағынасы бар сөздер пайда болады.

• Мысалдар:

  • «оқы» (түбір) → «оқушы» (деривация арқылы жасалған сөз).

  • «жаз» (түбір) → «жазушы» (деривация арқылы жасалған сөз).

2. Сөздің қысқаруы (аббревиация)

Аббревиация — сөздің қысқару процесі, нәтижесінде толық сөздің орнына қысқартылған немесе бастапқы әріптерден құралған жаңа форма пайда болады.

• Мысалдар:

  • «қазақ радиосы» → «ҚР» (қысқартылған форма).

  • «мектеп» → «мект.» (қысқартылған түрі).

3. Сөздің бірігуі (композияция)

Композияция — екі немесе одан көп сөздің бірігіп, жаңа сөз жасалуы. Бұл процесс арқылы жаңа сөздер бір-бірімен бірігіп, жаңа мағына қалыптастырады.

• Мысалдар:

  • «су + тас» → «сутаз» (жасанды сөз).

  • «күн + сәуле» → «күнсәуле» (құрамды сөз).

4. Сөздің қосарлануы (редупликация)

Редупликация — сөздің қайталануы арқылы жаңа сөздің немесе мағынаның пайда болуы. Бұл процесс көбінесе балалар тілінде, әдебиетте немесе тілдің ерекше жағдайларында кездеседі.

• Мысалдар:

  • «көне-көне» (еске алу, бір нәрсенің ескі екенін көрсету).

  • «шошқа-шошқа» (құстардың шуын білдіру).

5. Сөздің өзгеруі (флексия)

Флексия — сөздің түбіріне жалғаулар қосылып, оның грамматикалық формаларын өзгерту процесі. Бұл процесс арқылы сөздің тұлғалық өзгерістері (септік, көптік, тәуелдік, шақ, тұлға, рай және т.б.) жүзеге асырылады.

• Мысалдар:

  • «кітап» (түпкі сөз) → «кітаптар» (көптік жалғауы).

  • «оқы» (түбір) → «оқып» (қазіргі шақ).

6. Кеңейтудің (экспансия) пайда болуы

Кеңейту — сөздің мағынасын жаңа мағыналық шектерге дейін кеңейту процесі. Бұл арқылы сөздің мағынасы кеңейіп, жаңа тұжырымдамалар мен түсініктер қосылады.

• Мысалдар:

«құс» сөзі әдетте құс деп аталатын жануарды білдіреді, бірақ уақыт өте келе «құс» сөзі жаңа мағынада да қолданылуы мүмкін, мысалы, «құстар» дегенде белгілі бір жандар немесе топтар да меңзелуі мүмкін.

7. Сөздің қарыз алу және кірігуі (заимствование)

Заимствование — басқа тілдерден сөздер мен сөз тіркестерінің алынып, оларды өзінің тілінде қолдану процесі. Бұл тілдің жаңа сөздермен және формалармен толығуына ықпал етеді.

• Мысалдар:

  • «компьютер», «интернет» (орыс немесе ағылшын тілінен алынған сөздер).

  • «телевизор» (заимствование арқылы келген сөз).

8. Сөздің семантикалық өзгеруі

Семантикалық өзгеру — сөздің мағынасындағы өзгерістер, оның кеңеюі немесе тарылуы. Бұл тілдің лексикалық құрылымының дамуына әсер етеді.

• Мысалдар:

«құтқару» сөзі бастапқыда тек қауіптен құтқаруды білдірсе, қазіргі кезде ол кеңірек мағынада қолданылады.

«тұрақ» сөзі бастапқыда тек «тоқтайтын орын» дегенді білдірсе, қазіргі таңда «тұрақ» сөзі бизнестің тұрақтылығы мен сенімділігін де білдіреді.

Морфологиялық құрылыс пен тілдің дамуы барысында сөздердің және олардың формаларының өзгеруі, жаңа сөздердің пайда болуы, қосымшалар мен жалғаулар арқылы сөздердің өзгеруі сияқты түрлі тілдік процестердің нәтижесінде тілдің грамматикалық және лексикалық құрылымы байып, күрделенеді. Тілдік процестер арқылы сөздер мен сөйлемдердің мағыналары тереңдеп, тілдің табиғи даму процесі жүреді.

42.Алғашқы түбірлердің сипаты туралы пікір қайшылықтарын ашыңыз

Әрбір тілдік мәселеге қатысты пікірлерді қалыптастырған ғалымдарды нақты көрсету өте маңызды. Алғашқы түбірлердің сипаты туралы пікір қайшылықтарын талдаған ғалымдардың арасында белгілі тілтанушылар, лексикологтар, морфологтар және тіл тарихын зерттеушілер бар. Төменде олардың кейбіреулерін атап өтейін:

1. Морфология мен тілдің құрылымы туралы ғалымдар

• Лев Владимирұлы Щерба — орыс тіл білімінің көрнекті өкілдерінің бірі. Ол морфология мен сөз жасаудың құрылымдық принциптерін зерттеген және түбірлердің сөз жасау процесіндегі рөлін талдаған.

• А. А. Потебня — тілдің семантикасы мен құрылымын зерттеуші ғалым. Ол тілдің ішкі құрылымындағы морфемалардың маңызы мен олардың қалай қалыптасатыны туралы пікірлерді айтқан.

• И. А. Бодуэн де Куртенэ — морфология мен тілдің динамикасын зерттеген ғалым. Ол түбірлердің тілдің құрылымындағы рөлін және олардың даму процесін қарастырған.

2. Қазақ тіл біліміндегі ғалымдар

• Ә. Қайдаров — қазақ тілінің морфологиялық құрылымын зерттеген ғалым. Ол қазақ тіліндегі түбірлердің және олардың морфемалармен қарым-қатынасының ерекшеліктерін зерттеді.

• С. Аманжолов — қазақ тілінің лексикасы мен морфологиясын зерттеген тілтанушы. Ол түбірлердің құрылымын, олардың басқа морфемалармен байланысын және сөз жасау процесіндегі рөлін анықтауға қатысты зерттеулер жасаған.

• Қ. Жұбанов — қазақ тіл білімінің негізін қалаушылардың бірі. Ол қазақ тіліндегі түбірлер мен қосымшалардың құрылымын және олардың қалыптасу тарихын зерттеген.

3. Тілдің даму тарихы мен құрылымын зерттеген ғалымдар

• Ф. де Соссюр — тілдің құрылымдық сипатын зерттеген ғалым. Ол тілдің бірліктерінің өзара байланысы мен олардың даму процесін түсінуге ықпал етті. Түбірлердің семантикалық және құрылымдық рөлін талдауда маңызды ғылыми көзқарастар ұсынған.

• Н. С. Трубецкой — тіл құрылымының теориясына үлкен үлес қосқан ғалым. Ол тілдің морфологиялық аспектілерін және түбірлердің құрылымын зерттеуде маңызды пікірлер айтқан.

4. Сөз жасаудың теориясын зерттеген ғалымдар

• М. Р. Куприянов — сөз жасаудың теориясын зерттеген орыс ғалымы. Ол сөздердің қалыптасу процесіндегі түбірлердің рөлін түсіндірген.

• Л. С. Бархударов — тіл білімінің әртүрлі салаларын зерттеген ғалым. Ол түбірлер мен қосымшалардың сөз жасаудағы маңызына назар аударған.

Алғашқы түбірлердің сипаты туралы пікірлерді қалыптастыруда көптеген ғалымдар өз ғылыми зерттеулері мен теорияларын ұсынған. Олар арасында орыс және қазақ тіл білімінің көрнекті өкілдері, сондай-ақ жалпы тілтанудың негізін қалаушылар бар. Бұл ғалымдардың еңбектері тілдің құрылымы мен дамуын түсінуде маңызды үлес болып табылады.

Алғашқы түбірлердің сипаты туралы пікір қайшылықтары тіл білімінде ұзақ уақыт бойы талқыланған мәселелердің бірі болып табылады. Бұл мәселе, негізінен, тілдің даму тарихы, түбірлердің пайда болуы және олардың құрылымдық ерекшеліктері туралы сұрақтарды қамтиды. Ғалымдар арасында алғашқы түбірлердің сипаты мен олардың басқа морфемдерден айырмашылығы туралы түрлі пікірлер бар. Төменде олардың негізгі пікір қайшылықтарын қарастырайық:

1. Түбірдің анықтамасы мен табиғаты туралы пікір қайшылықтары

• Бірінші пікір: Кейбір ғалымдар алғашқы түбірді тек сөздің негізгі мағынасын білдіретін элемент ретінде анықтайды. Бұл пікір бойынша, түбір — тілдегі ең қарапайым және бөлінбейтін бөлік, ол сөздің мағыналық негізін құрайды. Мысалы, «жаз», «оқ» сияқты сөздерде түбір — сөздің негізгі мағынасын білдіреді.

• Екінші пікір: Басқа ғалымдар түбірлердің морфологиялық тұрғыдан күрделі құрылымдарға ие болатынын айтады. Олар алғашқы түбірлердің бірқатар қосымшалар мен жұрнақтардан пайда болғанын және олардың қарапайым түбірлерден бөлек даму кезеңдерінен өткенін дәлелдейді. Мысалы, «құрылыс» сөзі «құру» түбірінен және «-ыс» қосымшасынан құралған.

2. Түбірлердің шығу тегі мен қалыптасу процесі туралы пікір қайшылықтары

• Бірінші пікір: Тілтанушылардың бір бөлігі алғашқы түбірлердің табиғаты мен шығу тегін бір сөздерден (қарапайым түбірлерден) басталатын негіз ретінде қарастырады. Олар алғашқы түбірлердің уақыт өте келе дербес мағынаға ие болғанын және кейінгі тілдік даму барысында күрделі сөздер мен сөз тіркестерінен бөлініп шыққанын айтады.

• Екінші пікір: Басқа ғалымдар алғашқы түбірлердің өте көне сөздерден қалыптасқанын, олардың дамуы барысында сөздердің бірігуі, қысқаруы және өзгеру процестері болғанын айтады. Бұл пікір бойынша, алғашқы түбірлердің қалыптасу процесі өте ұзақ кезеңдерді қамтиды және алғашқы тілдік құрылымдардың әлеуметтік-мәдени факторларға тәуелді екенін көрсетеді.

3. Алғашқы түбірлердің құрылымы туралы пікір қайшылықтары

• Бірінші пікір: Бірқатар тілтанушылар алғашқы түбірлердің тек бір морфемадан тұратынын, яғни олар тек негізгі мағынаны білдіретін қарапайым бөлшектер екенін айтады. Бұл түсінік бойынша, түбірлер тек бір бөліктен (мысалы, «кит» немесе «оқ») тұрады және сөздің күрделі формаларының негізін құрайды.

• Екінші пікір: Басқа зерттеушілер алғашқы түбірлердің күрделі құрылымдардан пайда болғанын және оларда бірнеше морфемалардың бірігуі байқалатынын айтады. Мұндай жағдайда, «құрылыс» сияқты сөздер қарапайым түбірден қалыптасқан құрылым ретінде қарастырылады.

4. Алғашқы түбірлер мен сөздердің қарым-қатынасы туралы пікір қайшылықтары

• Бірінші пікір: Кейбір ғалымдар алғашқы түбірлер мен сөздердің бір-бірінен айқын айырмашылығы бар екенін айтады. Бұл пікір бойынша, алғашқы түбірлер тек сөздердің құрамындағы мағыналық және грамматикалық негіз ретінде әрекет етеді, ал сөздер тұтас мағынаны білдіретін тілдік бірліктер болып табылады.

• Екінші пікір: Басқа зерттеушілер алғашқы түбірлер мен сөздердің арасындағы шекараның айқын болмайтынын, олардың бір-біріне айналуы мүмкін екенін айтады. Мұндай жағдайда, алғашқы түбірлердің сөздерге айналу процесі және олардың функционалдық өзгерістері қарастырылады. Мысалы, «оқ» түбірі бастапқыда тек етістік ретінде қолданылғанымен, кейін «оқулық» сияқты сөздердің құрамында зат есімге айнала алады.

5. Алғашқы түбірлердің тілдің басқа элементтерімен қарым-қатынасы туралы пікір қайшылықтары

• Бірінші пікір: Кейбір ғалымдар алғашқы түбірлердің тек морфологиялық құрылымдардың негізі екенін, олардың басқа тілдік элементтермен байланысы тек грамматикалық формаларға қатысты екенін айтады. Бұл пікір бойынша, түбірлер сөздердің ішіндегі негізгі құрылымдар ғана.

• Екінші пікір: Басқа ғалымдар алғашқы түбірлердің сөздердің лексикалық және семантикалық құрамына әсер ететінін, олардың жаңа сөздер мен сөз тіркестерін қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын айтады. Бұл пікір бойынша, түбірлердің мәні сөздердің мағыналық өзгерістеріне себеп болуы мүмкін.

Алғашқы түбірлердің сипаты туралы пікір қайшылықтары тіл біліміндегі ең маңызды және қызықты мәселелердің бірі болып табылады. Бұл пікірлердің әрқайсысы өз дәлелдері мен тұжырымдарына негізделген және тілдің даму тарихы мен құрылымы туралы түсінікті кеңейтеді. Түбірлердің табиғаты, олардың пайда болуы, құрылымы мен басқа тілдік элементтермен қарым-қатынасы туралы пікірлердің әртүрлілігі тіл ғылымының көпқырлылығын көрсетеді.

43.Сөз таптары туралы мәселенің тіл білімінде қарастырылуын түсіндіріңіз

44.Сөз таптарының шығуын ашыңыз

Сөз таптары — өздеріне тән лексика-семантикалық, морфологиялық және синтаксистік ортақ белгілердің негізінде қалыптасқан категориялары бар сөз топтары. Сөз таптары үш түрлі белгісімен сипатталады:

• а) Белгілі топқа жататын сөздердің семантикалық жағынан бірыңғайластығы (мысалы, зат есімге заттық атаулар, етістікке қимылдық атаулар жатады);

• ә) Сөз түрлендіруші грамматикалық категорияларының ортақтығы;

• б) Синтаксистік қызметінің ұқсастығы. Бірақ бұл үш белгі сөз таптарының бәрінен бірдей табыла бермейді. Мысалы, зат есім, етістіктен үш белгінің үшеуі де табылады, ал одағайға екінші (морфологиялық) белгі тән емес.

Сөз таптарының саны тілдерде бірдей емес. Мысалы, қазіргі орыс тілі грамматикасында 10 сөз табы, ал қазақ тілінде 9 сөз табы көрсетіліп жүр:

Зат есім Сын есім Сан есім Есімдік Етістік Үстеу Еліктеу сөздер Шылау Одағай

Еліктеу сөздер қазақ тілінде бөлек сөз табы болса, орыс тілінде одағайлардың құрамына кіреді. Қазақ тілінде предлог жоқ, союз, частицы орыс тілінде бөлек сөз таптары, ал қазақ тілінде олар шылау сөзтабына біріктіріледі.

Сөз таптары толық мағыналы сөздер (зат есім, сын есім, етістік, үстеу) және көмекші сөздер (шылау, демеулік, частицы, артикль т. б.) болып табылады. Типологиялық тұрғыда есімдік пен сан есімді жеке сөзтабы ретінде қарастыру күмәнді деп есептеледі. Олар синтаксистік функциясы мен мағынасы жағынан әр текті және басқа сөз таптарына қатысты болып келеді. Кейбір тілдерде басқа сөз таптарының құрамында қаралады. Мысалы, үш, төрт есептік сан есімдері — зат есім-сан есімдер, үшінші, төртінші реттік сан есімдері сын есім-сан есім түрінде қаралады. Есімдік пен сан есім дәстүр бойынша толық мағыналы сөз таптарына жатқызылып жүр. Сөздерді тапқа бөлу мәселесі өте көне дәуірлерден басталады (Аристотель, т. б. грек ғалымдары, үнді ғалымдары Панини, Яска т. б.). Тіл білімінде сөз таптарын жіктеу мәселесі күні бүгінге дейін талас тудырып келеді. Оған байланысты проблемалар аз емес.

Сөз таптары — тілдің лексикалық және грамматикалық құрылымындағы маңызды бірлік болып табылады. Тіл білімінде сөз таптары туралы мәселе тілдің ішкі құрылымын, сөздердің мағыналық және грамматикалық байланыстарын зерттеу үшін маңызды орын алады. Бұл мәселе тілдің пайда болуы мен дамуының түрлі кезеңдерінде зерттеліп, әртүрлі ғалымдардың теориялары мен көзқарастарының қалыптасуына себеп болды. Төменде сөз таптары туралы мәселенің тіл білімінде қарастырылуы мен негізгі ғылыми бағыттарын қарастырамын.

Сөз таптары дегеніміз — тілдегі сөздердің мағынасы мен қызметіне байланысты топтастырылған санаттар. Сөз таптары тілдің грамматикалық құрылымында маңызды рөл атқарады және сөздердің өзара қарым-қатынасын анықтайды. Әр тілдің өзіне тән сөз таптары бар және олар тілдің құрылымына, дамуына және тарихына байланысты өзгеріп отырады.

2. Тіл білімінде сөз таптарын зерттеу тарихы

• Ежелгі тіл біліміндегі зерттеулер: Сөз таптарын зерттеу мәселесі ежелгі тіл білімінде де қарастырылған. Антикалық дәуірде, мысалы, ежелгі грек филологтары мен лингвистері сөздердің табиғаты мен олардың категорияларын зерттеп, грамматикалық категорияларды классификациялады. Аристотельдің «Поэтика» атты еңбегінде сөз таптарының алғашқы классификациясы туралы айтылады.

• Орта ғасыр мен жаңа замандағы зерттеулер: Орта ғасырда, әсіресе, араб тіл білімінде сөз таптарын классификациялау жұмыстары жүргізілді. Мысалы, әл-Фараби мен Ибн Сина сияқты ғалымдар тілдің құрылымына қатысты ойлар айтып, сөздердің грамматикалық құрылымын зерттеді.

• Еуропа тіл білімінде: 19-20 ғасырларда тіл білімінде сөз таптарын зерттеу бағытында елеулі жұмыстар атқарылды. Орыс лингвистикасында, әсіресе, А. А. Потебня, Л. В. Щерба, В. В. Виноградов сияқты ғалымдар сөз таптарының құрылымын және олардың тілдің лексикалық және грамматикалық жүйесіндегі рөлін зерттеді. Олар сөз таптарын классификациялау мен олардың грамматикалық формаларын талдады.

3. Қазақ тіл білімінде сөз таптары

Қазақ тіл білімінде сөз таптарының мәселесі өз ерекшеліктерімен сипатталады. Қазақ тілінде сөз таптарының саны, олардың құрылымы мен қызметі зерттеліп, әртүрлі ғалымдардың зерттеулерінде айқындалды.

• Қазақ тіліндегі сөз таптарының жіктелуі: Қазақ тілінде сөз таптары көбінесе негізгі және туынды сөздер, лексикалық мағынасына қарай жіктеледі. Қазақ тілінің сөз таптары көбінесе зат есім, сын есім, сан есім, етістік, үстеу, шылау, жалғаулық, одағай сияқты негізгі санаттарға бөлінеді.

• Қазақ тіл білімінің ғалымдары: Қазақ тіл білімінде сөз таптары мәселесін зерттеген ғалымдардың ішінде Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Ә. Қайдаров, Н. Сауранбаев сияқты тұлғаларды атап өтуге болады. Олар қазақ тілінің грамматикалық құрылымын, соның ішінде сөз таптарының маңызын және олардың өзара байланысын зерттеп, сөз таптарының классификациясын жасаған.

4. Сөз таптарының қазіргі тіл біліміндегі зерттелуі

Қазіргі тіл білімінде сөз таптарының классификациясы мен олардың функциялары туралы зерттеулер жалғасуда. Бұл зерттеулерге лексикалық және грамматикалық, семантикалық және морфологиялық аспектілер кіреді. Сөз таптарын зерттеудің қазіргі ғылыми бағыттары мен әдістері мыналардан тұрады:

• Сөз таптарының семантикалық жіктелуі: Бұл бағытта ғалымдар сөз таптарының мағынасына қарай классификациясын жүргізеді. Сөздердің мағынасы мен олардың контекстегі қызметі негізге алынады.

• Сөз таптарының морфологиялық зерттеулері: Сөздердің құрылымын, морфемалық құрамын, грамматикалық формаларын зерттеу арқылы сөз таптарының ерекшеліктері айқындалады.

• Сөз таптарының функционалдық аспектілері: Сөз таптарының сөйлемдегі қызметі мен олардың сөйлем мүшелері ретіндегі рөлі қарастырылады.

5. Ғалымдардың сөз таптары туралы пікірі

• Л. В. Щерба: Ол сөз таптарының классификациясын зерттеп, олардың тілдің грамматикалық жүйесінде алатын орнын анықтады. Щерба сөз таптарының функционалдық және семантикалық мағынасына ерекше назар аударды.

• А. А. Потебня: Потебня сөз таптарының шығу тегін және олардың тілдегі дамуын зерттеген ғалымдардың бірі болды. Ол сөз таптарының тілдің ішкі заңдылықтарына сәйкес қалыптасатынын атап өтті.

• С. Аманжолов: Қазақ тіліндегі сөз таптарының классификациясы мен олардың грамматикалық құрылымы туралы пікірлерін білдірді. Ол қазақ тіліндегі сөз таптарының өзіндік ерекшеліктерін зерттеген.

• Қ. Жұбанов: Қазақ тілінің грамматикалық құрылымын және сөз таптарының тілдік қызметін зерттеп, олардың классификациясын жасаған.

Сөз таптары туралы мәселе тіл білімінде көп қырлы әрі көпжақты қарастырылған. Әр ғалымның сөз таптарын зерттеуге қатысты өзіндік көзқарасы, теориялық бағыттары мен әдістері бар. Бұл зерттеулер тілдің құрылымын, сөздердің грамматикалық және лексикалық жүйесін түсінуге және тілдің даму заңдылықтарын анықтауға маңызды үлес қосады.

Сөз таптарының шығуы — тіл біліміндегі маңызды мәселелердің бірі, өйткені сөз таптары тілдің құрылымдық негізін құрайды. Бұл мәселе сөздердің табиғи даму процесінде қалыптасып, тілдің грамматикалық құрылымын түсінуде үлкен рөл атқарады. Сөз таптарының шығуы мен олардың қалыптасу процесі тілдің эволюциясы мен социолингвистикалық факторларға тәуелді. Төменде сөз таптарының шығу процесіне байланысты негізгі тұжырымдар мен ғалымдардың көзқарастарын қарастырамын.

Сөз таптарының шығуы туралы түрлі теориялар мен көзқарастар бар. Олардың ішінде ең маңыздысы тілдің дамуындағы лексикалық және грамматикалық процестер арқылы сөз таптарының пайда болуы туралы теориялар.

• Лексикалық және грамматикалық өзгерістер: Ғалымдардың көпшілігі сөз таптарының қалыптасуы мен дамуында лексикалық және грамматикалық өзгерістердің маңызды рөл атқаратынын айтады. Мысалы, зат есімдер мен етістіктердің түзілуі өзара әрекеттесу нәтижесінде болған. Бұл процесс барысында сөздер бастапқыда бір мағынада қолданылып, кейіннен жаңа грамматикалық категорияларға айналған.

  • Ғалымдардың пікірі: А. А. Потебня, С. Аманжолов, Қ. Жұбанов.

• Сөздердің мағыналық кеңеюі: Сөз таптарының қалыптасуында сөздердің мағыналық кеңеюі маңызды рөл атқарады. Бір сөздің мағынасы өзгеріп, ол жаңа сөз таптарына айналуы мүмкін. Мысалы, етістік ретінде қолданылатын сөздердің кейбірі кейіннен зат есімге немесе сын есімге айналған.

  • Ғалымдардың пікірі: Л. В. Щерба, Н. С. Трубецкой.

2. Тілдің дамуындағы социолингвистикалық факторлар

Сөз таптарының қалыптасуында социолингвистикалық факторлар да маңызды рөл атқарады. Бұл тілдің әлеуметтік қызметіне және қоғамдағы тілдік жағдайларға байланысты. Мысалы, сөздер мен сөз таптарының өзгеруі, даму процесі әлеуметтік жағдайлар мен тілдік қарым-қатынастарға әсер етеді.

• Сөз таптарының әлеуметтік әсері: Тілдің даму барысында сөз таптары жаңа әлеуметтік қажеттерге сәйкес қалыптасқан. Мысалы, адамзат қоғамы жаңа ұғымдар мен заттарды танып, оларды сипаттау үшін жаңа сөздер мен сөз таптарын қалыптастырған. Бұл әсіресе, ғылым мен техниканың дамуы кезеңінде байқалады.

  • Ғалымдардың пікірі: Ф. де Соссюр, М. Р. Куприянов.

3. Сөз таптарының түзілу жолдары

Сөз таптарының түзілу жолдары тілдің өз ішіндегі даму процестері арқылы жүзеге асырылады. Бұл процестер мыналарды қамтиды:

• Сөздердің бірігуі мен қосарлануы: Тілде екі немесе бірнеше сөздің бірігуі арқылы жаңа сөз таптарының пайда болуы мүмкін. Мысалы, қос сөздер мен күрделі сөздердің құрамында жаңа сөздер мен сөз таптары қалыптасады.

• Сөздің түрленуі: Бір сөздің грамматикалық түрленуі оның жаңа сөз таптарына айналуына себеп болады. Мысалы, етістік түбірі зат есім немесе сын есім болып түрленуі мүмкін.

  • Ғалымдардың пікірі: И. А. Бодуэн де Куртенэ, А. А. Потебня.

• Сөздердің мағыналық түрленуі: Сөздің бастапқы мағынасы уақыт өте келе өзгеріп, ол жаңа сөз таптарына айналуы мүмкін. Мысалы, қазақ тілінде «жаз» етістігі (әрі етістік, әрі зат есім ретінде) мағынасының өзгеруі арқылы әр түрлі сөйлем мүшелерінде қолданылады.

4. Қазақ тіліндегі сөз таптарының шығуы

Қазақ тілінде сөз таптарының қалыптасуы мен дамуы тілдің тарихи даму кезеңдерінде орын алған. Қазақ тілінде сөз таптарының қалыптасу процесі көбінесе сөздердің мағынасының өзгеруінен, жаңа грамматикалық формалардың пайда болуынан және сөздердің бірігуінен көрінеді.

• Зат есімдер мен етістіктер: Қазақ тілінде зат есімдер мен етістіктер ең негізгі сөз таптары болып табылады. Олар көп жағдайда түбір сөздер мен қосымшалардың бірігуінен, мағыналық кеңею мен өзгерістерден пайда болған.

• Сын есімдер мен сан есімдер: Сын есімдер мен сан есімдердің қалыптасуы сөздердің мағыналық өзгеруінен, белгілі бір түбірлердің грамматикалық қосымшалар арқылы түрленуінен байланысты.

  • Ғалымдардың пікірі: С. Аманжолов, Ә. Қайдаров, Қ. Жұбанов.

5. Сөз таптарының дамуындағы теориялық пікірлер

• Динамикалық көзқарас: Кейбір ғалымдар сөз таптарының қалыптасуын динамикалық процесс ретінде қарастырады. Бұл көзқарас бойынша, сөз таптары тек бір кезеңде ғана пайда болмайды, олар уақыт өте келе, тілдің даму процесінде қалыптасады және өзгеріп отырады.

  • Ғалымдардың пікірі: Н. С. Трубецкой, И. А. Бодуэн де Куртенэ.

• Тұрақты және өзгермелі сипат: Басқа зерттеушілер сөз таптарының тұрақты және өзгермелі сипатта болатынын айтады. Бұл олардың бірқатар тарихи кезеңдерде өзгеріп, жаңа формаларға ие болуымен байланысты.

  • Ғалымдардың пікірі: Л. В. Щерба, А. А. Потебня.

Сөз таптарының шығуы мен қалыптасуы тілдің даму тарихына, оның ішіндегі грамматикалық және лексикалық өзгерістерге, сондай-ақ әлеуметтік және мәдени факторларға байланысты. Бұл процесс барысында сөздер бір-бірімен қосылып, мағыналық өзгерістерге ұшырап, жаңа сөз таптарына айналуы мүмкін. Тіл біліміндегі ғалымдардың зерттеулері мен теориялары сөз таптарының қалыптасу жолдары мен олардың тілдің құрылымындағы рөлін түсінуге үлкен үлес қосады.

45.Қосымшаның сипаттамасы, қосымшаның зерттелуін түсіндіріңіз

Қосымша – түбірге жалғанып, оның лексикалық немесе грамматикалық мағынасын өзгертетін, сөздерді өзара байланысқа түсіретін морфема. Мағыналық, тұлғалық дербестігі, арнаулы лексикалық мағынасы жоқ. Сөздерден бөлек, жеке қолданыста болмайды, түбір сөзге тіркесіп ғана қолданылады. Қосымшалар түбірге белгілі бір грамматикалық категорияларға тән заңдылықтар бойынша жалғанады. Түбір сөзбен дыбыстық, әуездік жағынан үйлесіп тұрады. Бір қосымша әр түрлі түбірге жалғанғанмен, түрлі мағына бермейді. Мысалы, кел-ді, тұр-ды, айт-ты, кет-ті; ауыл-ға, жер-ге, ат-қа, т.б. Қазақ тілінде мағыналық және қолданыс ерекшеліктеріне қарай жұрнақ және жалғау болып бөлінеді.

Қосымша (аффикс) — сөздің түбіріне қосылып, оның мағынасына, грамматикалық формасына өзгеріс енгізетін тілдің құрамды бөлігі. Қосымшалар сөздің құрылымын, мағынасы мен грамматикалық сипатын өзгертіп, сөздің басқа сөз таптарына айналуына себеп болады. Қосымшалар тілдің морфологиялық құрылымындағы маңызды элемент болып табылады. Қосымшалардың зерттелуі тіл білімінде көп уақыт бойы талқыланып келеді және көптеген ғалымдар олардың қызметі мен түрлерін, қалыптасу ерекшеліктерін қарастырған.

1. Қосымшаның сипаттамасы

Қосымшалар сөздің түбіріне қосылып, оның грамматикалық немесе мағыналық қасиеттерін өзгертетін элементтер. Қосымшалар негізінен екі негізгі түрге бөлінеді:

• Жұрнақ (суффикс): Сөздің түбірінің соңына қосылып, жаңа сөз жасаушы немесе сөздің грамматикалық формасын өзгерту үшін қолданылады. Мысалы, «жаз» (түбір) + «ушы» (жұрнақ) → «жазушы».

• Қосымша (постпозитив немесе аффикс): Сөздің түбіріне қосылып, оның грамматикалық формасын, негізінен, сөздің қай грамматикалық категорияға жататынын көрсетеді. Мысалы, «қала» (түбір) + «да» (қосымша) → «қалада».

2. Қосымшаның түрлері

Қосымшалар мағынасы мен қызметіне қарай бірнеше түрге бөлінеді:

• Туынды жұрнақтар: Жаңа сөздер жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, «үй» (түбір) + «ші» (жұрнақ) → «үйші».

• Септік жалғаулар: Зат есімнің сөйлемдегі басқа сөздермен байланысын көрсетеді. Мысалы, «қала» + «да» (жақсы, қосымшаның септік жалғауы) → «қалада».

• Көптік жалғаулар: Зат есімнің көптік мағынасын көрсетеді. Мысалы, «кітап» (түбір) + «тар» (көптік жалғауы) → «кітаптар».

• Тұлға өзгерту қосымшалары: Етістіктің түрленуіне әсер етеді (мысалы, шақ, рай, есімшенің тұлға өзгеруі). Мысалы, «жаз» (түбір) + «ды» (өткен шақ) → «жазды».

3. Қосымшаның зерттелуі

Қосымшалардың зерттелуі тіл білімінің маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Ғалымдар қосымшалардың түрлі аспектілерін зерттеп, олардың құрылымы мен қызметін, дамуын талдады.

• Қосымшалардың құрылымын зерттеу: Қосымшалардың грамматикалық құрылымы мен мағыналық сипаты көптеген тіл білімінің зерттеушілері тарапынан зерттелді. Мысалы, қазақ тілінде қосымшалар сөздердің соңына қосылып, грамматикалық категориялардың түрленуін көрсетеді. Бұл мәселеге арналған зерттеулерге Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Ә. Қайдаров сияқты ғалымдардың еңбектері жатады. Олар қосымшалардың сөздің морфологиялық құрылымындағы рөлін және олардың түрлерін түсіндірген.

• Қосымшалардың тарихи дамуы: Қосымшалардың тарихи дамуы мен олардың тілдің эволюциясындағы орны зерттелді. Бұл мәселеге қатысты А. А. Потебня, Л. В. Щерба сияқты ғалымдар қосымшалардың даму жолдарын, олардың сөздің түбірімен өзара қарым-қатынасын қарастырды. Бұл зерттеулер тілдің ішкі құрылымын түсінуге және оның өзгеруінің заңдылықтарын анықтауға көмектеседі.

• Қосымшалардың қызметі мен олардың семантикасы: Қосымшалардың негізгі қызметі — сөздердің грамматикалық формасын өзгерту және жаңа сөздер жасау. Сонымен қатар, олар сөздің мағынасына да өзгеріс енгізеді. С. Аманжолов пен Қ. Жұбанов қосымшалардың мағыналық және грамматикалық аспектілерін зерттеп, олардың сөз таптарымен өзара байланысын қарастырды.

4. Қосымшаның тіл біліміндегі қазіргі зерттеулері

Қазіргі тіл білімінде қосымшалардың қызметі, олардың сөздің құрылымындағы рөлі және түрлері терең зерттелуде. Қосымшалар тек грамматикалық емес, сонымен қатар лексикалық мағынаға да әсер етеді. Зерттеушілер қосымшалардың сөздердің мағыналық құрылымында қандай рөл атқаратынын, сондай-ақ олар арқылы жаңа сөздер мен жаңа грамматикалық формалардың қалай пайда болатынын қарастырады.

• Қосымшалардың функционалды зерттеулері: Қосымшалардың сөйлемдегі қызметі, олардың жаңа сөздер жасау мүмкіндігі мен сөз таптарын түрлендіруі қазіргі зерттеулердің тақырыптарына жатады. Ғалымдар қосымшалардың сөйлемде сөздер арасындағы қатынасты қалай анықтайтынын және сөздердің семантикалық қасиеттерін қалай өзгертуін талдайды.

• Салыстырмалы зерттеулер: Әр тілде қосымшалардың өз ерекшеліктері болады. Қосымшалардың салыстырмалы зерттеулері әртүрлі тілдердің құрылымын, олардың арасында ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік береді.

Қосымша — тілдің морфологиялық құрылымындағы маңызды элемент, ол сөздердің грамматикалық формасын өзгертіп, жаңа сөздер жасауға мүмкіндік береді. Қосымшалардың зерттелуі тіл білімінде көпқырлы әрі терең процесс болып табылады. Ғалымдар қосымшалардың құрылымы, қызметі, тарихи дамуы және семантикасы туралы көптеген теориялар мен зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер тілдің құрылымын, оның ішкі заңдылықтарын және сөздердің қолданылу ерекшеліктерін түсінуге ықпал етеді.

46.Қазіргі және бұрынғы түркі тілдеріндегі септік жалғауларының арасындағы

Қазіргі түркі тілдері салыстырмалы морфологиясында сөз таптары, жұрнақ, жалғаулардың даму тарихы, қазіргі тілдердегі сипаты сияқты мəселелер қарастырылады да, айтылған мəселелерді қарастыруда тарихи-салыстырмалы зерттеудің маңызы зор екендігі шындық. Туыстас түркі тілдеріндегі олардың ортақтығын дəлелдейтін, тектестігін көрсететін мəселенің бірі — септік жалғаулары. Қазіргі түркі тілдеріндегі септік жалғауларының сипатын өзара салыстыру барысында қосымшалардың варианттарындағы фонетикалық ерекшеліктерді, септік жалғауларының санына байланысты айырмашылықтарды, жай септеу мен тəуелді септеудегі өзгешеліктерді айтуға болады. Кез келген тілдің даму, қалыптасуында өзгешеліктің болатыны сияқты көне ескерткіштерде жеті септік ретінде көрінген септік жалғауларының саны қазіргі тілдерде алтыдан тоғызға дейін болып отыр жəне олардың жалпы сипатына қатысты да ортақтықтармен қоса, айырмашылықтар орын алған. Атау септігі. Атау септігінің арнайы тұлғасы қазақ тілінде ғана емес, барлық түркі тілдерінде жоқ. Бірақ соған қарамастан, өзіне тəн арнайы грамматикалық формасы болмаса да, атау септігінің өзіне тəн грамматикалық мағынасы, ол нольдік формада тұрған сөздің өзіне тəн синтаксистік қызметі бар. Ілік септігі. Ескерткіштерде ілік септігі заттың, қимылдың белгілі біреуге тəн екендігін білдіреді. Ілік септігіндегі сөз еш уақытта жеке айтылмайды. Олар үнемі тəуелді жалғаулы сөздермен тіркесіп келеді. Мұндай ерекшелік жалпы түркі тілдеріне тəн. Ілік септік тұлғасының көне жазбалар тілінде мына сияқты фонетикалық варианттары бар: -ың, -ің, -уң, -үң, -ның, -нің, -нуң, -наң, -нең. Осы тұлғалар қазіргі түркі тілдерінің көпшілігінде кездеседі. Ілік септігінің тарихы туралы əр түрлі пікірлер қалыптасқан. М.Томанов ілік септігінің тарихы жайында мынадай көзқарастарды келтіреді: В.В.Радлов ілік септігінің алғашқы тұлғасы -ың деп қарайды да, бұның өзі о баста тəуелдік жалғауы болған, жіктеу жəне сілтеу есімдіктеріне жалғанан дейді. Ал -ның формасының шығуын есімдіктің өзгеру ерекшелігімен байланыстырады. Əуелі есімдіктің құрамында қолданылуымен байланысты есімдіктің соңғы дыбысы морфологиялық ығысудың нəтижесінде аффикстің құрамына ауысып кетуі мүмкін деп қарайды. В.А.Богородицкий морфологиялық ығысу арқылы есімдіктер құрамында қалыптасқан -ның аналогия жолымен басқа есім сөздерге де ауысты. Кейін есім сөздерде осы -ның аффиксін қабылдайтын болды деген. Г.Рамстедт былайша түсіндіреді: алғашында -н түрінде болған ілік жалғауы дауыссыз дыбыстарға біткен түбірге жалғанғанда алдынан жалғастырушы дауысты дыбыс қосып алса керек. Содан кейін түбірдің соңғы дыбысы қосымшаға ығысудың нəтижесінде -ның қалыптасады. Э.В.Севортян ілік септігі мен табыс септігі бір негізден тараған дейтін жорамал айтады. Н.А.Баскаков бұл жалғауды нене — нен дене — тəн дейтін сөзден тараған деп қарайды. Осы пікірлерді қорытындыласақ, ілік септігінің алғашқы формасы -ың болу керек, ығысудың нəтижесінде -ның пайда болған. Ілік септігі мен табыс қосымшасының алғашқы дыбыстарының бірдей болуы бір негізден тарағандығын дəлелдейді [1]. Қазіргі түркі тілдеріндегі ілік септігінің сипатында да бірінші көзге түсетін ерекшелік те қосымшаның дауыстыдан немесе дауыссыздан басталуында. Э.В.Севортян «Категория падежа» мақаласында ілік септігі жалғауларын екі топқа бөліп қарастырады да, оңтүстік-батыс тобындағы тілдерде қолданылатындарға -ын, -ин, -ун, -үң қосымшаларын, Орхон-енисей ескерткіштерінде жəне түрікмен тіліндегіге -ың, -иң, -уң, -үң қосымшаларын, басқа түркі тілдеріндегіге -ның, -ниң, -нуң, -нүң, -тың, -тиң, -дың, -диң, -нын, -нин, -нун, -нүн, -тын, -тин, -дын, -дин қосымшаларын (варианттарымен) жатқызады [2]. Көне жазбалардағы сияқты қазіргі түркі тілдерінде де ілік септігі бір топ тілдерде дауыстыдан, бір топ тілдерде дауыссыздан басталып тұр. Көне ескерткіш ретінде саналатын Орхон-Енисей жазбаларындағы қолданысында аталған септік дауыстыдан басталатындықтан, қазіргі кей тілдердегі сондай қолданыс көне тілдің заңды жалғасы іспетті. Дауыссыздан басталатын жəне ілік септігі жалғауының толық түрі кездесетін тілдер ретінде қазақ, қарақалпақ, ноғай, қырым татарлары, татар, алтай, башқұрт, ұйғыр, өзбек, тофалар, хақас, шор сияқты тілдерді айтуға болады. Бұл тілдерде -ның жалғауы үндестік заңына байланысты бірнеше варианттарымен қолданылады. Өзбек тілінде ілік септігі жалғауының -нинг деген варианты бар да, ол үндестік заңына қатысты ерекшеленбей, барлық жағдайда бір ғана нұсқада жалғанады. Ілік септігі жалғауының дауыссыз дыбыстан басталғанымен, басқа тілдердегідей ң дыбысы емес, н дыбысы арқылы келетін түрі қырғыз, қарайым, əзербайжан, гагауз тілдеріне тəн. Қырғыз тілінде ілік септігі жалғаулары -нын, -нин, -нун, -нүн, -дын, -дин, -дун, -дүн, -тын, -тин, - түн, -тун, қарайым тілінде -нын, -нин, -нун, -нюн, əзербайжан, гагауз тілідернде -нын, -нин, -нун, -нүн варианттары басқа түркі тілдеріндегідей ң арқылы емес, н-мен беріледі. Ілік септігіне қатысты бұл тілдердегі осы ерекшеліктер қырғыз тілін қырғыз-қыпшақ тобына енетін тілдің бірі алтай тілінен, қарайым тілін басқа түркі тілдерінен айырмашылығын көрсетеді. Ал əзербайжан, гагауз тілдерінде ілік септігі жалғауының дауысты дыбыстан басталатын вариантымен қоса, сөз дауысты дыбысқа біткен жағдайда жалғанатын ілік септігінің қосымшасы ретінде қолданылады. Айта кететін бір жағдай, бұл тілдерде оғыз тобындағы түрікмен тілімен салыстырғанда ерекшелік ң дыбысының болмауына да қатысты болып отыр. Ілік септігі жалғауының келесі варианты дауысты дыбыстан басталуымен ерекшеленіп, оғыз тобындағы түрік, түрікмен, гагауз, əзербайжан тілдерінде кездеседі. Бұл тілдерде ілік септігі жалғауының дауыстыдан да, дауыссыздан да басталатын түрлері бар жəне ол сөздің соңғы дыбысына қатысты өзгеріп жалғанады. Яғни сөз дауыстыға бітсе, қосымша дауыссыздан дауыссызға бітсе, дауыстыдан басталуы түркі тілдерінде екі дауыстының қатар келмеуіне байланысты болып тұр. Оғыз тобындағы тілдердегі ілік септігі жалғауының варианттары дауысты немесе дауысыздан басталуымен жəне н-ң дыбыстарының сəйкестігі арқылы көрінеді де түрік тілінде -(n) in; түрікмен тілінде -ың, -иң, -уң, -үң, -ның, -ниң, -нуң, -нүң; гагауз, əзербайжан тілдерінде -ын, -ин, -ун, -үн, -нын, -нин, -нун, -нүн варианттары арқылы беріледі. Түркі тілдерінде ілік септігі жалғауының соңғы дауыссызы жоқ, яғни дауысыздан басталып дауыстымен аяқталатын нұсқасы да орын алып, ол құмық, қарашай-балқар, салар тілдерінде кездеседі. Бұл тілдерде ілік септік -ны жалғауы жəне оның -ни, -ну, -ню /-нү/ варианттары арқылы беріліп, табыс септігі қосымшаларымен сəйкес келеді: баланы-баланың, терезени-терезенің, уьйнюүйдің, коьльню-көлдің (құмық), тауну-таудың, къойгъа-қойға, эшекни-есекті (қарашай-балқар), ташны-тастың, ініні-інінің, сусыны-суының, қолымны-қолымның (салар). Қарашай-балқар тілінде ілік септігі жалғауы жай септеу мен тəуелді септеуге байланысты ерекшеленеді. Көптеген түркі тілдерінде барыс, табыс, жатыс септіктерінде тəуелдік жалғаудың І-, ІІ-, ІІІ-жақтарынан кейін қосымша жай септеуден ерекшеленіп жалғанатыны белгілі. Ал қарашай-балқар тілінде бұл көрініс ілік септігінде де орын алып, тəуелдік жалғаудың І-, ІІ-жағынан кейін ілік септігінің қосымшасы -ы, -и түрінде жалғанады: жашым-жашымы, жашынг-жашынгы-ұлымұлымның, ұлың-ұлыңның; кёзим-кёзими, кёзинг-кёзинги-көзім-көзімнің, көзің-көзіңнің т.б. Чуваш тіліндегі ілік септігі -ăн/-ĕн, -нăн/-нĕн, -(йăн)/-йĕн қосымшалары арқылы беріледі [3]. Якут тілінде де сегіз септік болғанымен, басқа түркі тілдерінде қолданылатын ілік септігі жоқ. М.Томанов бұл туралы: «Түркі тілдерінің ішінде ілік септік жалғауы кездеспейтін — якут тілі. Якут тілінде -та қосымшасы арқылы біздің тіліміздегі ілік пен «жасырын» табыс септік мағыналарын береді. Якут тілінің бұл ерекшелігі, монғол тілінің ықпалы деп түсіндіріледі. Якут тілінің қалыптасу, даму тарихында монғол тілінің ықпалының басым болғандығы белгілі. Ондай ықпалдың нəтижесі бұл ыңғайда ғана емес, тілдің басқа салаларында да байқалады. Сонымен, бұл жағынан якут тілі — түркі тілдерінің ерекше түрі», — деп атап көрсетеді [4]. Сондай-ақ якут тілінде ілік септігінің болмауы түркі тілдерінің тарихында аталған септіктің болмауына да қатысты деген пікірлер де бар. Бұл туралы: «Есть все основания предполагать, что родительный падеж на ранних стадиях существования тюркского праязыка полностью отсутствовал. Его заменила так называемая изафетная конструкция. Из современных тюркских языков только один якутский сохранил это древнейшее состояние, поскольку в нем отсутствует оформившийся родительный падеж», [5] — деген зерттеушілер пікірі ілік септігінің тарихына қатысты мəліметтердің бірі болып саналады. Ілік, табыс септік жалғауларының жасырын түрде де кездесуі жəне меншіктілікті -нікі/-дікі/-тікі жұрнақтарының беретінін ескерсек, пікірлердің мүмкін екендігін де көруге болады. Түркі тілдерінде ілік септік қосымшасының ерекшелігінің бірі есімдіктердің септелуіне қатысты көрінеді. Мен, сен, ол сөздерінің ілік септігіндегі тұлғасы қазақ тілінде -н дыбысының түсіп қалуымен байланысты: менің, сенің, оның. Осы қолданыстың басқа түркі тілдеріндегі көрінісін айтпас бұрын көне жазбалардағы қолданысқа зер салсақ, көне ескерткіштерде мен, сен есімдіктерінің септелу үлгісі бенің, менің түрінде кездесетіндігін көруге болады. Қазіргі түркі тілдерінде мен, сен, ол сөздеріне ілік қосымшасы жалғанғандағы негізгі формасы менің, сенің, оның (фонетикалық өзгерістерімен) тұлғасына келіп саяды: мəн-мəним, сəн-сəнин, о-онун (əзербайжан); мин-минем, син-синең, ул-аның (татар); мен-мээң, сен-сээң, ол-ооң (тува), мен-мениң, сен-сениң, ол-оның (түрікмен); мен-меним, сен-сенинъ, ол-онынъ (ноғай) т.б. Барыс септігі. Ескі түркі жазбаларында барыс септігі бет алысты, мекенді білдіріп, мына жалғаулар жалғану арқылы жасалады: -а, -е. Барыс септігінің бұл көрсеткіштері жіктеу есімдіктері мен тəуелдік жалғаулы сөздерге жалғанады: оғлыма-ұлыма, түркіме-түркіме, қағаныма-қағаныма, ініме-ініме, қызыма-қызыма; -ға, -ге, -қа, -ке: йерке-жерге, будунқа-халыққа, тағқа-тауға, бегімке-бегіме, оғлумқа-ұлыма, йірімке-жеріме; -ғары, -гері, -ғару, -геру, -қару, -керү, -ңару, -ңерү. Барыс септігінің осы жалғаулары көне ескерткіш жазбаларында жиі қолданылған: қағанғару-қағанға, ебгерү-үйге [6; 121]. Кейбір ғалымдар барыс септіктің бұл тұлғасын құранды жəне -ру аффиксінен тараған деп біледі де, -ру қосымшасына кейбір сөздердің құрамында ертеден келе жатқан өлі тұлға ретінде қарайды. Шынында да -ру, -рү қосымшалары жалғанып, істің бағытын, бет алысын көрсететін кейбір сөздер де кездеседі. Мысалы: баңару (маған қарай), ебгерү (үйге қарай) [7; 101]. -ра, -ре, -ру, -рү: ташра, ічре, баңару, асра (төменде); -ғары, -гері, -керү, -ңару, -ңерү құранды қосымша деген пікір бар. Екі сыңары да барыс септігінің -ға, -ге, -қа, -ке (тағқа, йерке) жəне -ра, -ре, -ру, -рү (ташра, ічре) қосымшаларының бірігуінен жасалып тұр. -ғару бағыттың алшақтығын білдірсе, -ра, -ре, -ру, -рү қосымшасы баратын жердің алшақ еместігін білдіреді. Ал тілімізде екеуі де барыс септігінің мағынасын толық береді. Сондай-ақ -ғары қосымшасының қызметі мен мағынасын беретін -йа, -йе жалғауы да кездеседі: қурыйа (батыстан), бірійе (оңтүстіктен). Көне жазбадағы барыс септігінің -ғары (варианттарымен), -йа, -йе жалғауларын қарай шылауы меңгереді: оғузғару (оғызға қарай), тарқанғару (тарқанға қарай), қурыйа (артқа қарай), бірійе (оңға қарай), йырайа (солға қарай) т.б. [6; 122]. Көне ұйғыр жазбаларында -қа, -ке, -ға, -ге (улуғқа, йірке, сөзке), -ғару, -геру, -қару, -керу (йіркерү-жерге қарай, біргерү-бері қарай, йоқару-жоғары) ғана кездескен. «Кодекс Куманикуста» да жиі қолданылатын барыс септігі жалғаулары: -қа, -ке, -ға, -ге (атқа, білімге). Тəуелдік жалғауынан кейін барыс септігі -а, -е болып келеді: балама, балаңа, балаларыма. Үшінші жақ тəуелдік жалғауынан кейін барыс жалғауы түбірмен -н дəнекері арқылы байланысады. Тəуелдік жалғауының І, ІІ-жақтағы көпше түрінен кейін -а, -е жалғауы емес, -ға, -ге жалғанады: балаларымызға, балаларыңызға. -а, -е жалғауы кейде тəуелдік жалғауынсыз түбір сөзге тікелей жалғана береді. Ондай реттерде негізгі форма -қа, -ке, -ға, -ге-лермен кейде жарыса жүреді: бармаққа-бармаға (баруға), атқа-ата (атқа). Ерте кезден белгілі -ра, -ре, -ры, -рі жəне кейбір сөздермен кірігіп кеткен -қа, -ке, -ға, -ге формалары ташқары-тысқары, сонра-соңыра, йоғары-жоғары сияқты сөздердің құрамында кездескенімен, қыпшақ тілінде жалғаулық қызмет атқармайды [7]. Сондай-ақ көне жəдігерлерде кейбір сөздердің құрамында кездесетін -йа, -йе қосымшалары қазіргі оғыз тобындағы тілдерде де кездеседі: масайа (үстелге), ғапыйа (есікке), Москвайа (Москваға) т.б. Қазіргі түркі тілдерінде барыс септігі жалғауы негізінен -ға, -ге, -қа, -ке нұсқаларында болып келгенімен, салар, түрікмен, əзербайжан, гагауз, хақас, чуваш тілдерінде дауысты дыбыстан басталатын варианты да бар. Басқа тілдерде -а, -е қосымшасының барыс септігі сипатында жұмсалуы тəуелдік жалғаудың І, ІІ-жағынан кейін жалғанса, аталған тілдерде тəуелді септеуге қатысты бола қоймайды. Қазіргі түркі тілдерінде барыс септігі жалғауына қатысты ерекшеліктердің біріне жай септеу мен тəуелді септеуге қатысты болады. Қыпшақ тобындағы тілдерде екі түрлі үлгі бойынша септелсе, қарлұқ тобындағы тілдерде ондай септеу үлгісі орын алмаған. Қазақ немесе басқа түркі тілдеріндегідей барыс, табыс, жатыс септіктері қосымшаларында жай септеу мен тəуелді септеу арасындағы айырмашылық өзбек, ұйғыр тілдерінде жоқ, яғни тəуелді жалғаудан кейін септік жалғау өзгеріссіз жалғана береді. Мысалдар: Кунига он сум топади. — Күніне он сом табады. Туған атасына барды. — Туған атасына барды. Мана шу куйнинг шохиди булиб хозир хам Абайнинг қабри бошига тумонатдек халқ йиғилиб қолибди. — Осы күйдің куəсі боп қазір де Абай қабірінің басына қалың елдің өзгеше көп-көп жаны жиылып қалыпты… Түркі тілдерінің көне дəуірлерінде де жай септеу мен тəуелдеулі септеу тұлғаларының өзіндік ерекшеліктері болғаны белгілі. Көне ескерткіштердегі оғлыма, түркіме, қызыма, апама сөздерінде барыс септігі тəуелдеулі сөзден кейін жалғанатын -а, -е қосымшалары болса, будунумқа, елімке, оғлумқа сияқты мысалдарға барыс септігі қосымшасы тəуелдеулі сөз болса да -қа, -ке түрінде жалғанып тұр. Барыс септігі қосымшасының жалғануындағы түркі тілдерінде көзге түсетін елеулі ерекшеліктің бірі — есімдіктердің барыс септігіндегі тұлғасы. Есімдік сөздердің септелуінде, əсіресе жіктеу, сілтеу есімдіктерінің септелуінде, септеу жүйесінің заңдылығынан біраз ауытқып кететін орындары бар. Бұл ерекшеліктер негізінде есімдіктердің бойында көне формалар мен көне грамматикалық көрсеткіштердің молырақ сақталып қалуымен тікелей байланысты. Жіктеу есімдіктерінің барыс септігіндегі формасы көне жазбалар тілінде де, қазіргі түркі тілдерінде де ерекшелігімен көзге түседі. Қазіргі қазақ тіліндегі маған, саған түріндегі қолданыс көне мұраларда баңа, маңа, саңа, маа, мана, маға, манға, маға, саһа, санға, саа [6] сипатында болып келсе, қазіргі түркі тілдеріндегі қолданысты төрт топқа ажыратуға болатын сияқты: Маңа, саңа түріндегі қолданыс (фонетикалық варианттарымен): əзербайжан — мəнə, сəнə; чуваш — мана, сана; түрікмен, ұйғыр — маңа, саңа; татар — миңа, сиңа; тува — меңээ. Мага, сага түріндегі қолданыс (фонетикалық варианттарымен): ноғай, құмық, қырғыз, шор — мага, сага; хақас — маға, саға; алтай — меге, сеге. Маған, саған түріндегі қолданыс: қазақ, қарақалпақ — маған, саған. Менга, сенга түріндегі қолданыс: өзбек — менга, сенга. Осыларды топтай келгенде, байқалатын басты ерекшелік мен, сен сөздерінің кейбір тілдерде түбір күйін сақтаса, кей тілдерде ма, са ретінде өзгеруі. Бұл жіктеу есімдіктерінің шығу төркінімен байланысты екені белгілі. Себебі жазба мұралар арқылы, зерттеушілердің еңбектері арқылы мен, сен сөздерінің ма, са тұлғаларында болғандығы бізге мəлім. Маңа, саңа түріндегі қолданыстар көне жазбаларда кездесетінін жоғарыда айттық, ал мана, сана сипатын фонетикалық сəйкестікке, яғни түркі тілдерінде орын алған н-ң алмасуларына жатқызуға болатын сияқты. Мен, сен жіктеу есімдіктерінің барыс септіктегі мага, сага, меге, сеге сипаты ма, ме, са, се түбірлеріне жалғанған барыс септігінің нақты көрсеткіші. Бұл, əсіресе, өзбек тілінде анық көрінеді. Аталған тілде ешбір өзгеріссіз мен, сен есімдіктеріне -га барыс септігінің қосымшасы жалғанып тұр: менга, сенга. Қазақ, қарақалпақ тілдеріндегі қолданыс өзіндік ерекшелігімен көзге түседі жəне бұл туралы зерттеушілер пікірлері əр түрлі. Бұл туралы Ə.Ибатов өзінің «Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихынан» деген еңбегінде мынандай түсінік береді: «... Бұл келтірілген пікірлерді жүйелей келгенде, негізінде үш салаға топтауға болатын сияқты; 1) барыс септік жалғауы басында -ғару болған да, кейіннен -ғар формасына түсіп, одан -ған түріне ауысқан. Сонда -ғару>-ғар> -ған боп қалыптасқан; 2) барыс септік жалғауының соңғы н дыбысын ингредиент деп тану, бұл негізінде оғар>оға>оған дегенге тура келеді; 3) шалғай метотезис арқылы н жəне ғ дыбыстарының орын алмасуы, яғни онға>оған боп қалыптасу» [8]. Айта кететін бір жайт, Ə.Ибатов осы пікірлердің əрқайсысына талдау жасай отырып: «... қазіргі қолда бар материалдарда кездесетін жəне барлық ғалымдардың ең көне форма деп жүрген -ғару//-ғары формасының бір кездерде -ғану//-ғаны сияқты варианттарының болуы да мүмкін. Бұл варианттар бертін келе екі түрлі бағытта ықшамдалып, -ғару// -ғары>-ғар; -ғану//-ғаны>-ған деген сияқты қатар формалар тудыруы да ықтимал. Олай болса, -ғар сияқты -ған формасы да барыс септігінің көне жалғауларының бір түрі есебінде танылуы шарт», — деп қорытындылайды [7; 70]. Егер біз өз пікірімізді білдіретін болсақ, ма, са түбіріне өзімізге белгілі -ға барыс септігі жалғанған, ал -н дыбысы біздің сөйлеу тілімізге байланысты орнығып қалған сияқты. «Маға» деп қолданғанның өзінде дəнекер -н дыбысы естіледі. Осыған ұқсас құбылыс тəуелді септеуде де орын алған. Жатыс септігінде жай септеуде -да, -де қосымшасы, тəуелді септеуде -нда, -нде болатыны белгілі. Бұндағы -н да дəнекер дыбыс болса керек, олай дейтініміз, баласыда, əкесіде деп айтқанның өзінде -н дыбысы естіліп тұрады. Маған, саған сөздеріндегі -н дыбысын дəнекер дыбыс деп жəне оны жатыс септігінің тəуелді септеуімен байланыстыруымыз соған байланысты. Түркі тілдері барыс септік жалғауындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар фонетикалық ерекшеліктер мен туыстас тілдердің осы кезеңге дейінгі дамуына қатысты болған өзгерістерімен байланысты. Табыс септігі. -ғ, -г, -ығ, -іг, -уғ, -үг. Адакығ, ебіг, иліг, йағығ, йылкыг, қағанлығығ, кісіг, беглеріг; -н, -ын, -ін, -ун, -үн: Түрк беглерін будунын ертеңү еті мағ ітді. — Түрк бектерін, халқын мақтан етті. Ебін, баркын буздым. — Үйін, мазарын бұздым. Қағанын өлүртім, илін алтым. — Қағанын өлтірдім, елін бағындырдым [7; 124]. Көне ұйғыр жазбаларында табыс септігі -ны, -ні, -ну, -нү, -ығ, -іг, -ғ, -г, -ын, -ін, -н қолданылған: атны, ілні, беглеріг, адағларығ (аяқтарды), боғузын (тамағын), йірін (жерін). «Кодекс Куманикуста» да -ны, -ні, -ну, -нү жай септікте, ал -ын, -ін, -н тəуелдік септікте қолданылған. Мысалы: кішіні (кісіні), ананы (ананы), төресін (төресін), тізін (тізесін). -ны мен -н формаларының алмасып қолданылатын орындары да бар: оң қолын — оң қолыны, сөзін — сөзіні. М.Қашқари сөздігінде де табыс жалғауы -ғ, -г, -ны, -ні, -н түрінде кездеседі: сөзүг (сөзді), атын (атын) [6]. -ығ, -іг, -ғ, -г жалғаулары қазіргі түркі тілдерінде кездеспейді, ол тек монғол тілінде қолданылады. Табыс септігінің түркі тілдерінде қолданылатын қосымшаларының барлығы -ны/ні вариантының айналасына топталады. Табыс септігінің басқа тілдермен салыстырғанда ерекше болып көрінетін қосымшасы чуваш тілінде бар. Ол тілде бұл қосымша -а, -на түрінде, яғни ашық дауыстылармен айтылады. -ығ, -уғ, -іг, -үг тұлғалары қазіргі кездегі түркі тілдерінде кездеспейді. Бірақ монғол тілінде табыс септігінің көрсеткіші түрінде жиі ұшырасады. Қазіргі қазақ тілінде кездесетін табыс септігінің ашық, жасырын түрде қолданылуы көне түркі тілінде болған құбылыс. Мысалы: қарығ секім — қарды тазаладым, сү йорытдым — əскер жүргіздім. Табыс септігінің -ны жалғауы, негізінен, қыпшақ тобына жататын тілдерге тəн. Алайда бұл көрсеткіш оғыз тобына жататын тілдерде де қолданылады. Қазіргі түркі тілдерінде табыс септіктің -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті варианттары негізінен түркі тілдерінің басты варианты болса, -а, -на, яғни ашық дауыстыдан келуі чуваш тіліне тəн, себебі қазіргі түркі тілдерінің бірде-бірінде табыс септік қосымшасы мұндай ашық дауыстыдан келуі кездеспейді. Ал гагауз, түрік тілдерінде, əзербайжанның кей говорларында табыс септік тек дауысты дыбыстан -ы, -у қосымшаларынан тұрады, бірақ дауысты дыбысқа аяқталған негіздерге -йы, -йі, -йу түрінде жалғанады. Жатыс септігі. Көне жазбаларда жатыс септігінің жалғаулары: -да, -де, -та, -те түрінде кездесіп, жатыс септігіндегі сөздер мекендік жəне мезгілдік мағыналарда жұмсалады: оғузда (оғызда), балықда (қалада), қағанта (қағанда), көңүлте (көңілде), иерінте (жерінде), йашымда (жасымда), йашда (жаста), сүңүште (соғыста), йолта (жолда) т.б. [7; 124]. Тəуелдіктің үшінші жағынан кейін -нда, -нде, -нта, -нте түрінде жалғанады: йерінте, артында, йанында, баласында. Жатыс жалғауының тарихи бір ерекшелігі мынада болса керек: ең ежелгі деп саналатын V–VІІІ ғасыр жазбалары тілінде де бұл жалғаудың ұяң жəне қатаң варианттары бар. Жатыс септігінің -да, -де, -та, -те, -дə, -дя жалғаулары қазіргі түркі тілдерінің көпшілігіне тəн. Чуваш тілінде жалпы түркі тілдеріне ортақ қосымшалардан басқа жатыс септік -ра, -че қосымшаларымен беріледі, -ра қосымшасын көне түркі жазбаларында кездесетін осындай қосымшалармен салыстыруға болады. Қазақ тіліндегі үстеулердің құрамында кездесетін жатыс септігі — жалпы түркілік құбылыс. Шығыс септігі. Көне жазба ескерткіштерінде шығыс жалғауы сирек кездеседі, оның қызметін басқа септік жалғаулары атқарады. Шығыс септігінің формасы кейіннен пайда болған деген пікір бар. Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде шығыс жалғауы кеңінен жұмсалмаса да кездесетінін көреміз. Текстерде шығыс септік қимылдың шығу орнын білдіріп, -тан, -тен, -дан, -ден қосымшалары арқылы беріледі: оғуздантан (оғыздан), өңден (шығыстан), беріден (оңтүстіктен), йырдан (алыстан, солтүстіктен). Оғуздантан көрүг келті. — Оғыздан тыңшы келді. Чынтан ығач келіріп өз йараш. — Чын ағашынан (табыт) жасап келді. Ескерткіште септік жалғаулары бірінің қызметін екіншісі атқарады: Түргес қағанта көрүг келті. — Түргеш қағанынан тыңшы келді. Йеріме, йыта субыма адырылдым. — Халқымнан, туғандарымнан айрылдым. Шығыс септігі жасырынып та кездеседі: Бісінч ай ыды келті. — Бесінші айда соңымнан келді [7; 126]. Көне ұйғыр жазбаларында негізінен -дын, -дін, -тын, -тін, кейде -дан жалғауы арқылы жасалады: күнтін-күннен, теңріден-тəңріден, улустын-ұлыстан. М.Қашқари сөздігінде шығыс септік жалғауы бірнеше вариантта ұшырасады: -дан, -ден, -тан, -тен, -дын, -дін, -дун, -дүн, -тын, -тін: Мен аны аттын түшірдім. — Мен оны аттан түсірдім. Ер евдін чықды. — Ер үйден шықты. «Кодексте» де ашық, қысаң варианттары қатар қолданылғанымен, қысаң дауысты варианты сирек кездеседі: сөзүмден-сөзімнен, йолдан-жолдан, йоғартын келген-жоғарыдан келген, теңрідінтəңріден. Қазіргі түркі тілдерінде шығыс септік қосымшаларын шамамен үш түрге бөліп қарауға болады. 1-ші түрі деп қазақ тіліндегі -дан, яғни ашық дауыстымен келетін варианттар. Бұлар ұйғыр тілінен басқа тілдердің бəрінде бар. 2-ші түрі қысаң дауыстымен келетін варианттар -дын, дін, -тын, -тін. Бұл тек қана ұйғыр тілінде кездеседі. Аффикстің соңғы дыбысына қарай 3-ші түрі деп алтай тіліндегі нұсқасын көрсетуге болады. Түркі тілдерінің барлығында шығыс қосымшасы -н дыбысына, ал алтай тілінде айқын мұрын жолды -ң дыбысымен аяқталып, -даң, -дең, ал хақас, шор тілдерінде -даң, дең, -наң, -нең түрінде қолданылады. Көмектес септігі. Орхон-Енисей жазбаларында көмектес септігі -ын, -ін, -ун, -үн. Іңгек көлүкін Тоғлада оғуз келті. — Сиыр көлігімен Тоғладан оғыздар келді. Көзін көрмедүк кулкакын есідмедүк. — Көзбен көрмедік, құлақпен естімедік. Улуғ Іркін ерін тезіп барды. — Ұлы Еркін ерлерімен қашты. Көне жазба ескерткіштерде көмектес септігінің мағынасын беретін, қызметін атқаратын бірле шылауы жұмсалады: Бу йірде олурып, табғач будун бірле. — Бұл жерде отырып, өмірімді табғач халқымен байланыстырдым. Ечім қаған бірле ілгерү Йашыл үгүз Шаңтуң йазыка тегі сүледіміз. — Ағам қағанмен бірге Йашыл өзеніндегі Шаңтуң жазығына дейін соғыстым. Інім Күлтегін бірле сөзлешдіміз. — Інім Күлтегінмен сөйлестім [7; 128]. Көне ұйғыр ескерткіштерінде, М.Қашқаридың сөздігінде осы сипатта болып келгенімен, «Кодекс Куманикус» ескерткішінде көмектес септік жалғауы екі түрлі: -ла, -ле, -ын, -ін. Мұның екеуі де сирек қолданылады: йайын-жазын, көңүлін-көңілмен, йаңыла-жаңамен. Сондай-ақ көмектес септік көбінесе біле, білен шылауларымен іліктесіп келеді: егі көңүл біле — игі көңілмен, йазуқы біле — жазығымен, сені білен — сенімен [6]. Көмектес септік арнаулы грамматикалық тұлғасымен қазақ тілінде кездесіп, өзіндік ерекшелігі ретінде көрінсе, қарайым тілінде құралдық септік -ба, -бе қосымшалары арқылы кіммен? немен? сұрақтарына жауап береді. Басқа түркі тілдерінде бұл септік жалғаудың қызметін біле (білен) шылауы атқарады. Көмектес септіктің мəніне жақын септік жалғауы хақас (-наң, -нең: арғызынаңжолдасымен), тофалар (-ша, -ше: бо оруқша-бұл жолмен, аң изинше-аңның ізімен), чуваш (-па, -пе: самахпа-сөзбен) тілінде бар. Якут тілінде көмектес септігіне ұқсас септік ретінде құралдық (-ынан, -инэн, -унон, -үнөн: быһағынан-пышақпен) жəне біргелік (-лыын, -тыын, -дыын, -тыын: оғотунуун-баламен) септіктерді айтуға болады. Қорыта келгенде, қазіргі қазақ тіліндегі септік жалғаулары тұлғалық тұрғыдан аса көп өзгеріске түспей, көне түркі дəуірінен сақталған. Олардың іштерінде қолданудан шығып қалғандары да бар. Ертедегі ескерткіштер тіліндегі бір септіктердің өзге септіктер қызметін атқарып, жүйесіз қолданылу ерекшеліктері өзінің ізін бірден жоғалта қойған жоқ. Түркі тілдері тарихының өте ежелгі кезеңінде есімдіктердің септелуі мен есімдердің септелуінің, сондай-ақ тəуелдеулі септеудің арасында болған жіктеліс қазіргі тілдерде сол сипатында сақталмаған.

47.Сын есімнің табиғатын түсіндіріңіз

Сын есімдер – заттың салмағын, сапасын, сипатын, түр-түсін, көлемін, аумағын, басқа да түрлі сындық белгілерін білдіретін сөз табы. Осыған орай сын есімдер басқа сөз таптарынан өзіндік мағынасы, морфологиялық белгілері және синтаксистік қызметі жағынан ерекшеленеді. Сын есімдердің сөз табы ретіндегі ерекшелігін, өзіне тән белгілерін айқындауға қатысты түрліше көзқарастар да бар. Мәселен, «Қазақ тілінің грамматикасында» (І б, 1934) І. Кеңесбаев, С. Аманжолов анықтауыш қызметіндегі сөздердің барлығын (күміс, шай (қасық)) сын есім деп, сын есімдерді мағыналық жағынан бөлгенде де, екі зат есімнің тіркесіндегі анықтауыш қызметін атқарып тұрған алдыңғы зат есімді тек сыны және функционалдық сын деп қарастырды. Сондай-ақ зат есімнің грамматикалық категорияларын сын есімге де ортақ деп қарайтын пікірлер болды. Мұндай пікірлердің қалыптасуына сын есімнің зат есімнен толық бөлініп шығуына және оны жеке сөз табы ретінде тануға негіз болатын басты белгілердің анықталмауы себеп болды. Сын есімді өз алдына жеке сөз табы ретінде тануға Ғ. Мұсабаев, Ж. Шәкенов т.б. ғалымдардың пікірлері негіз болды. Ғ. Мұсабаев, біріншіден, сын есімді зат есімнен бөліп алуға негіз онда форманттың жоқығы, екіншіден, сын есімнің синтаксистік қызметі, негізінен анықтауыш екендігін айта отырып, осы белгілер оны жеке сөз табы ретінде тануға негіз болатындығын көрсетеді /. Ал Ж. Шәкенов сын есім мәселесінде бұрын-соңды айтылған пікірлерді қамти отырып, қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясын белгілі жүйеге түсіріп қарастырады. «Қазақ грамматикасында» сын есімнің бірнеше маңызды белгілері атап көрсетіледі (2, 460). Сын есімді мағынасына қарай жүйелеуде де түрлі көзқарастар болды. Мәселен, А. Байтұрсынов оны тек сыны, сыр сыны деп екіге бөлсе, Н. Сауранбаев оның сыр сыны, қатыстық сын, өнер сыны, салыстырмалы сын тәрізді төрт түрін көрсетеді. Қатыстық сын есімдер негізінен сөз тудырушы жұрнақтар арқылы басқа сөз таптарынан жасалады. Бірақ бұдан қатыстық сын есімдер ғана туынды түбірлі болып келеді, ал сапалық сын есімдер тек негізгі түбірлерден ғана жасалады деген ұғым тумауы керек, Ы. Маманов туынды сын есімдердің барлығын жаппай қатыстық деп танитын жалаң формальды көзқарасты сынға ала отырып, сапалық сынды қатыстық сыннан ажыратудың басты белгісі ретінде сын есімдердің шырай формаларымен түрлену-түрленбеуін ұсынады /3, 11/. Сондықтан шырай жұрнақтарын қабылдайтын негізгі және туынды сын есімдер сапалық, ал шырай шырай жұрнақтарын қабылдамайтын сын есімдер қатыстық болып табылады. Сын есімнің мағыналық топтарының арасындағы айырмашылық сапалық сындардың заттың түрлі белгісімен қатар қимылды да анықтауы және түрленуі, ал қатыстық сындардың тек заттың ғана түрлі затқа не қимыл-әрекетке қатысты белгілерін анықтаумен сипатталады.

48.Сын есімнің морфологиялық құрылымын ашыңыз

Сын есімдер морфологиялық құрамы жағынан жалаң және күрделі болып бөлінеді. Жалаң сын есімдер негізгі және туынды түбірлі болып бөлінеді. Күрделі сын есімдер кем дегенде екі сөзден құралып, бір бүтін күрделі тілдік бірлік ретінде қолданылады. Шырай категориясы – заттың бір түрлі сындық белгісінің түрлі дәрежеде болуын білдіретін грамматикалық категория. Грамматикалық категорияның бұл түрі сапалық сын есімге тән. Тіл үнемі даму үстінде болды. Соған орай тілдік бірліктер, оның ішінде сөз таптары, оның лексика-семанитакалық топтарының арасында өзара ауысулар болып отырады. Бұл құбылыс қатыстық сын есім мен сапалық сын есімдерге де тән. Қатыстықтан сапалыққа ауысқан сын есімдер өзгеріске ұшырап, яғни қатыстық мағынадан сапалық мәнге ауысып, соның нәтижесінде шырай жұрнағын қабылдайды. Сонымен шырай категориясы сапалық сын есімнің семантикалық және грамматикалық жағынан түрленуіне негіз болып, бастапқы мағынасы түбегейлі өзгертпегенмен, оған сәл де болса қосымша реңк, мән үстейді. Шырай жұрнақтарының қызметіне қатысты да түрліше көзқарастар кездеседі. Ғ. Мұсабаев -ғыл, -ғылт, -ғылтым, -шыл, -шіл жұрнақтарын шағын шырай деп қараса, Ы. Маманов оларды «сөз тудырушы қосымшаға жатқызады. Ғалым оған «аталған қосымшалардың, біріншіден, сапалық сын есімдердің бәріне жалғана бермей, сөз тудырушы жұрнақтар тәрізді сөзге талғап жалғанатынын, екіншіден, бұл қосымшалардан соң -лау, -леу, -рақ, -рек формаларының жалғана беретіндігін» дәлел ретінде келтіреді [3, 10]. «Қазақ грамматикасында» аталған қосымшаларды салыстырмалы шырай жұрнақтары ретінде қарастырып, одан кейін шырай жұрнақтарының жалғануын тілдік құбылыстардың, заңдылықтардың өзгеріп отыруымен байланысты түсіндіреді. Сондықтан сапалық сын есімнің шырай категориясының түрлері, шырай формалары, олардың қызметіне қатысты кейбір мәселелер әлі де болса нақтылауды қажет етеді. Сөз таптарының өзара қарым-қатынасы мәселесінде сын есімдердің зат есіммен және үстеумен байланысын да ескерген жөн. Бұл байланыс тілде субстантивтену және адвербиалдану құбылыстарымен түсіндіріледі. Сын есім, зат есім, үстеу сөз таптарының бірінің орнына бірі алмасып қолданылуы бір жақты құбылыс емес. Жоғарыда аталған құбылыстарға қарама-қарсы, яғни басқа сөз таптарынан сын есімге ауысатын сөздер де бар. Субстантивтену – сын есімнің және басқа да сөз таптарының зат есім орнына қолданылуы. Адъективтену – зат есімнің және басқа да сөз таптарының сын есім орнына қолданылуы. Адвербиалдану – сапалық сын есімдердің үстеу орнына жұмсалуы. Адъективтену құбылысы сын есімнің семантикалық тәсіл арқылы жасалуы ретінде де қарастырылады /4 262/. Оған тілдегі алаған, береген, қабаған тәріздес сөздер дәлел бола алады. Сондай-ақ бастапқы мағынаның делексикалануы немесе бастапқы тұлғасының өзгеруі, яғни деформалануы арқылы да қалыптасқан сын есімдер осы құбылыстың нәтижесі. «Қазақ грамматикасында» (2002) адъективтену құбылысын құрамына қарай жалаң, күрделі, шығу тегіне қарай сын есімді, етістік негізді және аралас түрдегі адъектив деп бөледі. Ал сын есімдерге септік, көптік, тәуелдік жалғауларының бірі жалғанып қолданылуы субстантивтену, яғни заттану құбылысымен байланысты. Н. Оралбаева сын есімнің заттануын контекстік және лексикалық заттану деп екіге бөледі /5, 159/. А. Ысқақов кейбір сын есімнің әрі анықтауыш, әрі пысықтауыш болуын, сондай-ақ оның әрі зат есімге, әрі етістікке тіркесуін сын есімге тән ерекшеліктің бірі деп танып, онда (сын есімде) әрі адъективтік, әрі адвербиалдық қызмет бар екендігін айтады. Сондықтан аталған сөз табының бойында субстантивтенумен қатар адвербиалдануға да бейімділік бар. Бұдан адвербиалдану құбылысының сын есімдердің сапалық түріне ғана тән екендігі белгілі. Алайда қатыстық сын есімдер адвербиалданбайды деуге де толық негіз жоқ. Ол тілдің үнемі даму үстінде болатын құбылыс екендігімен түсіндіріледі. Сын есімдердің морфологиялық сипаты Академик В.В.Виноградов сөз табын морфологияның нысаны, сонымен тығыз байланысты, оған тікелей қатысы бар екендігін айтады. Олай болса, сын есімнің грамматикалық белгілерінің сырын ашпай, сын есімнің өз алдына сөз табы екендігін дәлелдеу мүмкін емес. Сөз таптарын бір-бірінен ажыратуда керекті бір белгі — сөздердің формалық белгісі. Бірақ тіл фактісінде бұл барлық тілдерде бірдей дәрежеде бола бермейді. Қазақ тіліндегі сын есімдердің аффикстерін шолғанда, назар аударатын бір ерекшелік − есім түбірден сын есім жасайтын қосымшалардың қазіргі тілімізде түгелге жақын өнімді тәсіл есебінде сақталуы.

49.Өлі түбір мен қосымшадан құралған етістік негіздерін түсіндіріңіз

Қазақ тіл білімінде аффикстік етістік жасау мəселесі бойынша зерттеулердің ішінде проф. А.К. Хасенованың еңбегі айрықша орын алады [89]. Ғалымның сондай-ақ етістік жасаудағы етіс тұлғасының рөлі, -ла, -ле жұрнақтары жалғанған туынды етістіктер, етістіктің лексика-грамматикалық сипаты туралы жəне т.б. еңбектерінде де бұл үдерісті зерттеу ары қарай жан-жақты дамытыла түседі [90]. Аффикстік морфемалардың шығу тегі туралы мұндай пайымдаулар түркітанудағы белгілі көзқарасқа негізделіп отыр. Ол – «барлық» аффикстер белгілі бір дербес сөздерден шыққан деген пікір, мұнда грамматикалық мағына «анықтауыш – анықталушы» арақатынасындағы сөз тіркесі арқылы беріледі» деген көзқарас. Дегенмен бұл мəселе бойынша пікірлер ең алғаш рет сонау Махмұд Қашғаридың сөздігінде орын алып, қазіргі кезде оны жақтаушылар əрі жалғастырушылар болса-дағы, əлі де даулы тұстары баршылық екендігін ескерген жөн [91]. Бұлайша жасауға барлық аффикстердің этимологиясы ыңғай бере бермейді. Г.И. Рамстедт барлық қосымшаларды суффикстер жəне аффикстер деп бөледі. Оның пікірінше, аффикстердің бастапқы мағынасын жоғалтып, қолданыс белсенділігінен айрылуының нəтижесінде олар түбір морфемамен кірігіп, өлі түбірге айналады да, сосын барып оларға жаңа аффикстер жалғанады [92]. Қандай да бір аффикстің шығу тегі туралы мəселелерді шешудің ең бір сенімді жолы деп, А.М. Щербак төмендегі жайларды атайды: «біздің ойымызша, ол аффикстік морфемалардың барлық жасалу тəсілдері, оның ішінде агглютинация, бейімделу, секреция, фонемалық алмасым, дауыстылар үндестігі жəне «фузия» тəрізді тəсілдерге сүйенген көзқарастан туындайды» [93]. Морфологиялық жүйе дамуындағы сан түрлі тұлғаларды қолданыстағы бір тұлғаға ғана теңестіруге келмейді. Өлі түбірлердің этимологиялық зерттеулерінде сөзжасамдық модельдерге жасалған талдау танымдық рөл атқарады. Аффикстік морфемаларға оларды бөліп алу арқылы жасалған талдау морфемаларға жасалған талдаумен тығыз байланыста болады. Атап көрсетілгендей, сөзжасамдық модельдердің нəтижесінде түбірдің лексикалық мазмұны басқа сөздермен нақтылана, толыға түседі жəне т.б., түбірдің аффикстермен күрделене түсуі оның дамуы болып саналады. Тіл дамуының барысында бірбуынды түбірлерге түбір морфемамен бірте-бірте тұтасып кеткен аффикстер жалғанады. Көптеген екібуынды етістік түбірлері түркі тілдеріндегі ең өнімді сөзжасамдық тəсіл – агглютинацияның нəтижесінде пайда болған тарихи категория болып табылады. Бастапқы түбірлерге жалғанатын негіздің екінші бөлігі фонетикалық жағынан да жəне қызметі жағынан да сөзжасамдық аффикске ұқсас. «Тарихи өлі түбірлерді немесе қарапайымданған негіздерді анықтаудың өзіндік тəсілі бірнеше туынды негіздерді бірдей аффикстермен салыстыру болып табылады» [94]. Бірнеше лексикалық бірліктердің мағынасы ретінде түсінілетін жалпы грамматикалық мағына сөзжасамдық модельдер ортақтығының алғышарты болып саналады. Бізқарастырыпотырғанморфологиялықжағынанкүңгірттенген негіздер көне өнімсіз сөзжасамдық модельдер бойынша жасалған алуан түрлі қатарға жатады. Этимологиясы анықталып отырған негіздегі жорамалданып отырған аффикстік морфемаға ғылымда белгілі сөзжасамдық модельдердің арасынан сəйкес көрсеткіш табуға болады. «Қазіргі тілде айтушы əдетте жеке өзінің қабылдауы бойынша əрқашан дыбысқа еліктей бермейді, тілдегі бар дайын сөздерді еліктеу модельдері ретінде қолданады» [95]. Көп жағдайларда түбірлер оларға өлі немесе өнімсіз аффикстер жалғаудың нəтижесінде өлі түбірге айналады, осы мəселеге деген мұндай көзқарас қазақ тіліндегі екібуынды императив тұлғаларды бөлудің басты принциптерінің бірі болып табылады. Мысалы, қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам жүйесінде -ра, -ре, -а//е, -на//-не, -қа//-ке жəне т.б. аффикстері өнімсіз болып табылады. Соған сəйкес мұндай аффикстер жалғанған негіздер туынды емес немесе тарихи жағынан туынды болып табылады. Бұл негіздер шығу тегі жағынан алғашқы түбір мен сөзжасамдық қосымшаның бірігуінен жасалса да, қазіргі тілде олар түбір мен қосымшадан тұратын туынды негіздер ретінде емес, бөлінбейтін, ыдырамайтын, тұтас бір түбір ретінде қабылданады. Бұл түркілік түбірдің өзіндік айырмашылықтарына сəйкес келеді, өйткені үндіеуропа тілдерімен салыстырғанда көп жағдайда сөздіктегі басқа бірліктермен қатар сөз ретінде қарастырылады. Түркілік түбірдің тарихи нақтылығы, оның сөздік бірлігі ретіндегі лексикалық қызметі жөніндегі мəселе əлі де болса түпкілікті шешілген жоқ. Түркі тілдерінің қазіргі даму кезеңінде *са-, *ба-, *о-, *-қа жəне тағы басқалар тəрізді элементтер түбір бола алмайды, өйткені олардың морфологиялық көрсеткіштері болмағандықтан толық мəнді сөз бола алмайды, сол тілде сөйлеушілерге түсініксіз болып қалады. Көптеген этимологиясы көмескіленген сөздерге жасалған талдаудан мынаны аңғаруға болады. Бұрын белсенді түрде қолда нылған түбір морфемалар қосымша морфемалардың жалғануы нəтижесінде өлі түбірге айналған. Тілдің келесі даму кезеңдерінде бірқатар өнімді қосымшалар бірте-бірте өнімсіз қосымшаға айнала бастайды немесе өнімділігін тіптен жоғалтты деуге болады. Кейбір түбір морфемалардың пассив болуы тілдің ары қарай даму барысында оларды жаңа тұлғалардың ығыстыруына да байланысты болды. «Келесі туынды, яғни кейінгі қосымшалардың жалғануына негіз болатын қосымша ғана көне болып табылатындығы» белгілі [96]. Дəл осы дерек өлі түбірлердің пайда болуына, қосымшалардың түбірді өнімсіз түбірге айналдыра отырып, олардың құрамында тұрақтануына ықпал етті. Соңғылары, өз кезегінде өздері жалғанған түбірлердің өлі түбірлерге айналуына əсер етті. Г.И. Рамстедт бастапқы сөзжасамдық элементтерді анықтаудың қиындығын былайша түсіндіреді: «Қосымша өте қысқа жəне əсіресе, өзінің дамуында қатаң фонетикалық өзгерістерге ұшыраған, ары қарай дамуының нəтижесінде ол белгілі бір дəрежеде қайта жөнделді немесе жаңа қосымша жалғау арқылы нақтыланды» [97]. Мысалы, етістіктердің сөзжасамдық модельдерінің арасында -т қосымшасы жалғанған модель өзінің көнелігімен ерекшеленеді. Бұл модель бойынша көптеген екібуынды етістіктер жасалды. Бұл форманттың көне болуының мəні мынада, ол бірқатар түбірлерді өлі түбірлерге айналдыра отырып, сақтап, тұрақтандырып қалды. Мысалы: *ай-т=, *ар-т=, *бар-т=, *жор-т=, *қай-т=, *кер-т= жəне тағы басқалар. Мұнда «өлі» атауының шартты сипаты бар, себебі олардың бірқатары жазба ескерткіштерінде жəне қазіргі түркі тілдерінің кейбіреуінде дербес сөз ретінде қолданылатындығын дəлелдеудің қажеті жоқ. Біздің жұмысымызда аффикстік морфемалар етістік негіздің құрамынан түбір морфеманы анықтау үшін бөліп алынады (көп жағдайда бұл морфема этимологиялық түбір болып табылады). Қазақ тілінде бұйрық рай категориясын тудыратын модельдер, сонымен қатар, мынадай да мағыналар береді: əрекет-қимылдың қарқындылығы, жиілігі, ұзақтығы, қайталануы, үздіксіздігі, ортақтығы, көптігі, өзара қарым-қатынасы, үлкейту-кішірейткіш мағыналары, т.б. Мұның барлығы етістікке ғана тəн мағыналар. Сон дықтан бұл етістіктердің құрамындағы жұрнақтар көбіне тарихи тұрғыдан сөз тудырушы қызмет атқарады. Сөзжасамдық тұлғалар ретінде оны тек қана морфемалық талдау арқылы диахрондық тұрғыдан анықтауға болады. Оны нақты түрде қазақ тіліндегі етістіктердің императив тұлғасындағы 35 модель бойынша көрсетуге болады.

50.Шартты рай тұлғасының шығуы туралы көзқарастарды ашыңыз

1960 жылы К.Неталиеваның «-У тұлғалы қимыл есімі» деген еңбегінде бұл мәселеге назар аударылып: «-у тұлғалы етістіктер осы кезге дейін қазақ тілі оқулықтарында, ғылыми еңбектерде рай категориясы ішінде жіктеліп келді. – у тұлғалы етістіктер рай категориясына енетін басқа ашық рай, бұйрық рай, қалау рай, шартты райлардай рай категориясына негізгі түйін болатын жақтық, шақтық, шарттық белгілерді білдіре алмайды. Сондықтан да осы –у тұлғалы етістіктерді рай категориясы ішінде емес, етістіктің есімше, көсемше формалары сияқты жеке тақырып негізінде қарасақ дейміз», – деп көрсетіледі. Осыдан бастап бұл тұлға қазақ тілі оқулықтарында «тұйық етістік» деп сөз алдында жеке бөлек тақырыпшада қаралатын болды. Ал, рай категорияларының қатарына төрт рай – бұйрық рай, ашық рай, қалау рай, шартты рай кіретін болды. Қазақ тіл білімінде тұйық етістіктің рай қатарына қосылып есептелуіне әуелдегі П.М.Мелиоранский сияқты ғалымдардың райларды жіктеудегі үлгісі әсер етсе керек. Оның үстіне елуінші жылдары жалпы түркітануда рай категориясы мен тұйық етістіктің ара жігі айқын ажырап, дербес қарастырылмағандығы да ықпал жасаған тәрізді. Алайда, рай тұлғаларын зерттеген ғалым К.Ищанов осы төрт райдың қатарына қажет және ниет райын қосады, ал профессор Ы.Маманов өзінің 1966 жылы жазған «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында аталған райлардың (ашық рай, бұйрық рай, қалау рай, шартты рай) үстіне шарттылық рай, өкініш рай деген тағы екі түрін қосады [6, 15-20; 151-154]. Мұны профессор С.Исаев «ғалымның шарттылық рай деп отырғаны ашық райдың бір түрі де, өкініш райы деген ниет, тілек мәніндегі қалау райдың бір түрі сияқты» деп түсіндіреді [7,169]. Сонымен, қазіргі қазақ грамматикаларының барлығында дерлік етістіктің райлары қимылдың, іс-әрекеттің жүзеге асу, орындалу мүмкіндігіне қарай төрт түрге бөлінеді: ашық рай, бұйрық рай, шартты рай және қалау рай. Ең алғаш рай категориялары туралы өзінің 1860 жылы жазған «Материалы к изучению киргизского наречия» деген еңбегінде Н.И. Ильминский қазақ тілінде төрт рай: ашық рай, бұйрық рай, шартты рай, тұйық рай бар деп тұжырымдаса, 1894 жылы жарық көрген «Краткая грамматика казах-киргизского языка» атты еңбегінде П.М.Мелиоранский рай категориясын бес түрге бөледі: бұйрық рай, қалау рай, шартты рай, ашық рай, тұйық рай [9, 138; 10, 51]. 1897 жылы миссионерлер қоғамы басып шығарған В.В.Катаринский еңбегінде рай категориясының сегіз түрін көрсетеді: бұйрық рай, ашық рай, қалау рай, тұйық рай, шартты рай, күмән рай, шарттылық рай, қарсылықты рай [21, 9]. Шартты рай

Етістіктің шартты райы қимылдың, іс-әрекеттің болу-болмау, іске асу-аспау мүмкіндігінің шартын білдіреді. Шартты рай етістіктің негізгі және туынды түбіріне, етіс және болымсыз етістік тұлғаларына -са, -се жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы: бар-са, жүр-се, оқыт-са, айтпа-са.

Шартты рай тұлғасына жіктік жалғауы жалғанып қолданылады. Бірақ шартты рай тұлғасы тиянақты бола алмайды. Сондықтан шартты райдағы етістік жіктелгенмен, сөйлемді тиянақтап, аяқтап тура алмайды: басқа бір етістікпен кейде көмекші етістікпен іліктесіп, тіркесіп келеді, я бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы болып тұрады. Мысалы: …Жарқырап бір көрінсек дейміз (Ғ. Мұст). Жақсымен жанассаң, жетерсің мұратқа, жаманмен жанассаң, қаларсың ұятқа (мақал). Бірінші мысалда көрінсек деген шартты райлы етістік дейміз көмекші етістігімен тіркесіп келуі арқылы ғана сөйлемді аяқтап, тиянақтап, ойдың шартын білдіріп тұрса екінші мысалда жанассақ деген шартты райлы етістік II жақта жұмсалып бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметінде қолданылған, басыңқы сөйлемнің шартын білдіреді, бірақ өзі сөйлемді тиянақты ете алмай тұр.

Сөйтіп, қимылдың, іс-әрекеттің болу-болмау мүмкіндігінің шартын білдіріп, белгілі жұрнақтар арқылы жасалатын рай түрі шартты рай деп аталады.

Шартты рай етістіктің жедел өткен шақ тұлғасы сияқты жіктеледі: I жақта жекеше -м, көпше -қ, -к, II жақта анайы жекеше -ң, көпше -ңдар, -ндер, сыпайы жекеше -ңыз, -ңіз, көпше -қыздар, -қіздер жалғаулары жалғанады да, III жақтың арнайы жалғауы болмайды.

Шартгы райдың жіктелу үлгісі.

Жақ жекеше көпше

I. барсам, көрмесем, оқытсам барсақ, көрмесек, оқытсақ

II. барсаң, көрмесем, оқытсаң барсаңдар, көрмесеңдер, оқытсаңдар

барсаңыз,көрмесеңіз,

оқытсаңыз

барсаңыздар, көрмесеңіздер, оқытсаңыздар

III. барса-, көрмесе-, оқытса- барса-, көрмесе-, оқытса-,

Ескерту: 1. Шартты рай жұрнағы -са, -се жалғанған етістік әрқашан қимылдың, іс-әрекеттің болу шартын білдіре де бермейді. Мысалы: Мен болсам ауылда калдым. Оның окуы бітсе керек еді ғой. Бұл мысалдағы болсам, бітсе деген етістіктер шартты рай тұлғасында жіктеліп (I және III жақ) тұрса да, ол іс-әрекеттің ешбір болу шартын білдіріп тұрған жок.

2. Шартты рай тұлғасындағы етістік бағыныңқы сөйлемнін баяндауышы кызметінде келіп, мезгілдік мағынаны және да, де, та, те шылаумен тіркесіп, қарсылықты мағынаны білдіреді. Мысалы: Мен келсем, сен кетіп қалыпсың. Сен айтпасаң да, мен оны біліп отырмын. Берілген мысалдағы келсем, айтпасаң да деген шартты рай тұлғалы етістіктер өздері бағыныңқы сөйлемнін баяндауышы болып, келесі басыңқы сөйлемнің мезгілін және оған қарсы мағынаны білдіріп тұр.

3. Шартты райлы етістік I жақ жіктік жалғауында тұрып, оған -шы, -ші жұрнағы жалғанса, ол кейде өкіну, налу мағынасын білдіреді. Мысалы: Оның атын сұрасамшы. Оның осында келетінін білсемші. Ауылға барғанша, кұрылысқа қалсаңшы.

51.Ескі түркі тіліндегі үстеу қызметінде қолданылған сөздерді тұжырымдаңыз

Үстеу- сөз таптары сияқты үстеулердің мағыналарында да, тұлғаларында да, сөйлемде атқаратын қызметінде де өзіне тән ерекшеліктері болады. Үстеулер, ең алдымен, етістіктің (баяндауыштың) алуан түрлі белгілерін білдіреді.Мысалы: 1. Сәтжан бірде тік жүріп, бірде тасқа жабыса өрмелеп, жартастыңкеудесіне таман келді (С.Бегм.). 2. Жас ұшқыштың жауынгерлік жолы осылайша басталды (С.Б.). 3. Ендеше дәл осы Оразбайға істеген істі мен сені сынау үшін істедім (М.Ә.). 4. Өмірұзақ өте жақсы оқиды.

Үстеулер негізінде етістікпен тіркесе алатын сөз табы деп қаралады.

Алайда қазіргі тілдің фактілері олардың қимылды ғана пысықтап қана қоймай, есімдерге де қатысты қолданылатындығын көрсетеді. Бұл тілдің стильдік мүмкіндігінің кеңеюінің жемісі. Үстеулер форма жағынан көнеленген, мағына жағынан әуелгі төркіндерінен (зат есімнен, сан есімнен, есімдіктерден) алшақтанған сөздер.Мысалы: 1.Ол менімен бірге жарысып келеді. 2. Оның есіне бұл сөз бірден түспеді.

Бірінші және екінші, сөйлемдегі бірге, бірден деген сөздердің түрлері бірдей болғанымен, мағыналары әр басқа. Олардың түрлері жағынан бірдей болғанымен, қызметі бірдей емес, екі басқа. Олардың түрлері бірдей болатын себебі- екеуінің бастапқы түбірі- бір, бірінші сөйлемде барыс септігінің жалғауы –ге болса, екінші сөйлемде табыс септігінің жалғауы –ден. Бірақ бұл сөздер, қолданылу ерекшелігіне қарай, мағына жағынан екі жарылып сараланған. Алғашқы сөйлемдегі бірге деген сөз -пысықтауышмағынасында қолданылса, келесі сөйлемдегі бірден— сөзі де үстеу сөз (сөйлем мүшесі жағынан қарасақ- пысықтауыш) болып тұр. Ендеше, алғашқы сөйлемдегі бірге сөзімен бірден деген сөзі үстеу сөздері болады.

Сонымен бұл фактіден үстеулер ілік септік жалғауы тұлғада қалыптасуымен меңгеріле байланысатын тіркестер қалыптасты. Онымен бірге, үстеулердің шылаулар жетегінде тіркесетін түрлері де пайда болды. (Бүгінге дейінгі өмір т.б) Ал күшейткіш үстеулер сын есім, үстеулерге күшейткіш мағына үстеумен бірге өздері де дербес қолданылатын дәрежеге жетті, өте асықты, өте ұрысты, өте кейіді, тым мақтады т.б. Бұл құбылыс тіл құрамында болып отыратын ықшамдаулы процесінің нәтижесі екендігі айқын. Бұл әрине, үстеулердің тіркес құрау қабілетінің кеңеюі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің басыңқы сыңары қызметінде есімдер мен етістік жұмсалатыны қалыптасқан заңдылық. Ал, үстеулер негізінде бағыныңқы сыңар қызметінде жұмсалатын сөздер табына жатады. Алайда, қазіргі әдеби тілімізде үстеулердің басыңқы сыңар қызметінде жұмсалу процесінде пайда бола бастағанын көруге болады.Мысалы: Көзін уқалап ашқан халық бұған аң-таң. Әрине, одан қатқабатта нақтылы жауап нүкте қою әзір ертеректеу (М. Дүзенов) тәрізді сөйлемдер құрамындағы аң-таң, ертеректеу үстеулері басыңқы қызметте қолданылған. Бұл әдеби тіл құрамындағы тілдік элементтердің функциялық дамуының нәтижесі болса керек.

Формасы жағынан азды-көпті ерекшелігі бола тұрса да үстеу сөздерге жүре-жүрлеп, айт-айттап, тез-тездеп, кес-кестеп сияқты көсемше формалы қос сөздер де жатады. Көсемшелерге –ба,-бе,-па,-пе,-ма,-ме жұрнақтарының бірін қосып, болымсыздық мағынасын алуға болады. (сөйлеймін, сөйлемеппін) аздап,аз-аздап сөздеріне қосылмайды. Кейбір түркі тілдерінде үстеу сөздерге негізгі екпін сөз тудырушы және сөз түрлендіруші формалардың бірінші (буынында) буынына түседі немесе басқа сөз таптары сияқты үстеу сөздер дыбыстың жылжуына қарай сөздің соңғы буынына түседі.Мысалы: түркі үстеулерінде şímdi –енді, yárin-кеше, démin-қазір ғана, жақында, yázin — жаздыгүні, kişin -қыстыгүні, güzün -күздігүні, ílkin-алғашқы азб. дүнән — кеше. Дифференциялық үстеу мен сын есімнен көмекші сөздердің қолданылу кезінде бұл қабылдаулар кездеседі. Салыстыра қарасақ, тур. sadé – простой — қарапайым (жай), (сын есім) yálniz – лищь — солай, однако — бұлай дегенде (үстеу) және yalniz один-бір, одинокий – жалғыз (бір өзі), ártik – уже — енді, (үстеу) және artik –излишек — артықтан, (зат есім) yéni – только – что — жаңа ғана, (үстеу) және yení – жаңа (сын есім) осындай қолданыстарды байқауға болады.

Сонымен бірге, зат есімнен, сын есімнен, сан есімнен, есімдіктен, шылаудан жасалынған үстеулер арнайы жұрнақ арқылы жасалынады. Мысалы: са -ша жұрнағы арқылы ,,вence — меніңше, sizce — сізше, шылау арқылывunun iςin — сондықтан,, т.б.

Түркі тілдерінде сөздердің лексика — грамматикалық классификациясыкезінде, және туынды сөздердің классификациясы, басқа сөздердің негізгі тұлғасы ретінде ешқандай формальды көрсеткіші болмайды және сол сөзге байланысты болғандықтан бірінші олардың лексикалық, грамматикалық мағыналары болуымен және әр сөз таптары лексика-грамматикалық мағыналарыменмеңгеріліп анықталынады.

Мысалы: бір түбірлі сөзді алсақ, ат — лощадь, (зат есім) ақ-белый, (сын есім) бес-пять, (сан есім) мен-я, (есімдік) ал-бери, (етістік) тез-быстро, (үстеу).

Үстеулердің мағыналық сипаты олардың негізгі морфологиялық ерекшеліктері мен олардың сөз түрлендіретін релятивтік формаларының жоқтығымен, болмау қасиетімен байланысты. Жалпы үстеулердің сөз түрлендіретін формаларды қабылдамау себебі, олардың өзге сөз таптарынан тиісті қосымшалар арқылы қосымшалы сөздер ретінде ауысып келгендіктерінен деп қарау керек. Үстеулердің көбі түрленбейді, өйткені олар көне септік формалар қосылуынан жасалған сөздер: бірге, босқа, текке, абайсыздан, лажысыздан, түнде, қырынан, деген сөздерді алсақ, бұлар үстеулер қатарына ауысқан кездің өзінде-ақ белгілі бір грамматикалық формалар арқылы (қайт-а, тіке-ле-й, он-да-п, бос-қа, бір-ге ) деген сияқты тұлғалар арқылыауысып келген.

Морфологиялық тұлғасы жағынан олар белгілі бір формалардың көнеленуінен барып, өз алдына жеке лексикалық топқа бөлінген. Тарихи жасалуы басқа бір сөз таптарымен төркіндес: осында, сонда, бірде сөздері- есімдіктерден бөлініп, қалыптасқан үстеулер болса, қайта, сүріне, жығыла, аз-аздап, жата-жастана сияқты сөздер етістік төркіндес сөздер.Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер құрамы жағынан әр алуан. Демек, үстеулер, негізінде, өзге сөз таптарынан әр түрлі тәсілдер арқылы ауысып келген сөздер болғандықтан, құрамындағы сөздер де ала-құла болып тұрады.

Атап айтсақ, үстеулер-төмендегідей әрқилы сөз таптарынан (зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік т.б.) демек, барлық негізгі сөз таптарынан ауысып құралған сөздер.Қорыта айтқанда, үстеу сөздердің тілімізде алатын орны өте зор.

52.Одағай сөздердің семантикалық құрылымына қарай түрлерінің қалыптасуын тұжырымдаңыз

Одағай сөздер — сөйлемде эмоциялық мән білдіретін, адамның көңіл-күйін, сезімін, таңданысын, ашу-ызасын, қуаныш, қайғысын, т.б. көрсететін сөздер. Одағайлар көбінесе сөйлемнің басқа мүшелерімен грамматикалық байланыссыз, өздігінен тұрып, эмоциялық мағынаны білдіреді. Олар сөйлеушінің ішкі дүниесін, психологиялық күйін көрсету үшін қолданылады.

Одағай сөздердің семантикалық құрылымы

Одағайлардың семантикалық құрылымы, яғни мағыналық тұрғыдан бөлінуі, олардың сөйлеушінің қандай эмоциялық күйін білдіріп, қандай мәнді жеткізетіндігіне байланысты әртүрлі болады. Одағай сөздер бір ғана мағына емес, бірнеше мағыналық аяны қамтуы мүмкін.

1. Таңданыс, таңқалу:

• Одағайлардың бұл түрі адамның бір нәрсеге қатты таң қалғанын, таңданыс білдіргенін көрсету үшін қолданылады.

• Мысалдар: “Ойбай!”, “Мәссаған!”, “Апырым-ай!”

• Семантикалық мағынасы: таңдану, шошу, күтпеген жағдайға қатысты таңқалу.

2. Қуаныш, шаттық:

• Бұл одағайлар адамның қуанышқа, шаттыққа, бақытқа бөленген кезіндегі сезімдерін білдіреді.

• Мысалдар: “Жарайсың!”, “Керемет!”, “Әп-әдемі!”

• Семантикалық мағынасы: қуаныш, риза болу, мақтау.

3. Қайғы, өкініш:

• Бұл түрі адамның қайғылы немесе өкінішті көңіл-күйін білдіреді.

• Мысалдар: “Өһ!”, “Құдай-ай!”, “Не қылған күй!”

• Семантикалық мағынасы: қайғы, өкініш, өкпе, күрсіну.

4. Ашу, реніш:

• Адамның ашу-ызасы, ренішін білдіретін одағайлар.

• Мысалдар: “Қойш!”, “Тыңдашы!”, “Өтірік-ай!”

• Семантикалық мағынасы: ашу, наразылық, реніш, көңіл толмаушылық.

5. Қорқу, үрей:

• Бұл одағайлар адамның қорқу, үрейлену сезімін білдіреді.

• Мысалдар: “Аяқ!”, “Құдай сақтасын!”, “Қап!”

• Семантикалық мағынасы: қорқу, үрейлену, қауіптену.

6. Тосын жағдай немесе әзіл-оспақ:

• Мұнда адамның күлкілі, әзіл немесе ойын күлкісін білдіретін одағайлар жиі қолданылып, күлкілі жағдайды бейнелейді.

• Мысалдар: “Аха!”, “Ей!”, “Шіркін-ай!”

• Семантикалық мағынасы: әзіл, ойын, күлкілі жағдайға байланысты таңданыс.

Одағай сөздердің негізгі ерекшеліктері:

1. Сөйлемнің құрылымында еркін тұр: Одағайлар сөйлемде тәуелсіз тұрады, яғни сөйлем мүшесі болмайды және ешқандай грамматикалық байланысқа түспейді.

2. Эмоция мен көңіл-күйдің күшті көрінісі: Одағайлар тілде эмоциялық, психологиялық күйді өте күшті әрі айқын білдіреді.

3. Көбінесе бір буынды сөздер болып келеді: Олар негізінен бір ғана буыннан немесе бірнеше буыннан тұратын қарапайым сөздер болады.Одағай сөздер — тілдегі ерекше бір категория болып табылады, себебі олар эмоциялық мәндерді білдіріп, сөйлеушінің ішкі дүниесін, сезімін, күйін ашып көрсетеді. Одағайлар сөздердің мағыналық құрылымында ерекше орын алады және тілдің сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы қарым-қатынасты тереңдететін маңызды құрал болып саналады.

53.Орта ғасыр ескерткіштері тіліндегі одағайлардың сипаттамасын түсіндіріңіз

Орта ғасыр ескерткіштерінің тіліндегі одағайларды зерттеу – түркі тілдерінің тарихи грамматикасы мен лексикасын түсінудегі маңызды бағыттардың бірі. Бұл кезеңдегі одағайлар көне түркі жазба ескерткіштерінің, соның ішінде «Орхон-Енисей жазбалары», «Құтты білік», «Диуани лұғат ат-түрік» сияқты шығармалар тілінде ерекше орын алады.Ғылыми зерттеу бағыттары:

1. Одағайлардың семантикалық ерекшеліктері:

Орта ғасыр ескерткіштеріндегі одағайлар көбіне эмоцияны, көңіл-күйді білдіретін сөздер ретінде қарастырылған.Одағайлардың семантикалық топтары (қуаныш, қайғы, таңдану, қорқу т.б.) зерттеледі.

2. Функционалдық қолданылуы:

Одағайлардың мәтіндерде қолданылу ерекшеліктерін, олардың сөйлемдегі рөлі мен синтаксистік қызметін анықтау.Олар көбіне диалогтық қатынастағы коммуникативтік элемент ретінде қолданылған.

3. Фонетикалық және морфологиялық ерекшеліктері:

Орта ғасырдағы одағайлардың қазіргі түркі тілдеріндегі қолданысымен салыстырылуы.Фонетикалық өзгерістердің тарихи эволюциясы.

4. Этнолингвистикалық қырлары:

Одағайлардың белгілі бір мәдени контексттегі мағынасы.Қоғамдық-әлеуметтік өмірге байланысты қолданылуы.

5. Типологиялық байланыстар:

Одағайлардың басқа түркі тілдеріндегі және жалпы алтай тілдеріндегі ұқсастықтары мен айырмашылықтары.Мысалдар: Орта ғасыр жазбаларында кездесетін «аһ», «ой», «үһ», «еһ» сияқты одағайлар адамның эмоциясын білдіретін құралдар ретінде жиі кездеседі. Олардың көпшілігі қазіргі түркі тілдерінде де қолданылады, бірақ кейбіреулері қолданылудан шығып қалған.Бұл зерттеулер түркі халықтарының тілдік және мәдени тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді және қазіргі тілдердегі эмоционалдық-экспрессивтік құралдардың шығу тегін анықтауға көмектеседі.

54.Одағай сөздердің тіл білімінде қарастырылуын ашыңыз

Г. Бегалиев пен Н. Сауранбаевтың 1948 жылы педагогикалық училищелерде арналып басылып шыққан «Қазақ тілінің грамматикасында» оқшау сөздерге «Сөйлемде сөйлем мүшелерінің ешбір грамматикалық байланысы жоқ тек сӛйлемдегі ойдың кімге, неге айтылғанын, айтушының сол ойға көзқарасын, ішкі сезімін білдіру үшін айтылған сөздер» деген анықтама беріп, оны іштей үш топқа бөлген: қыстырма, қаратпа, одағай. Осы оқулықта одағай сөздерге мынадай анықтама берген: «Оқшау сөздердің бірі – одағай. Одағай сөйлемдегі айтылған ойдағы сөйлеушінің ішкі сезімін, көңіл-күйін білдіреді. Қаратпа сөз сияқты одағай да сөйлем мүшесі бола алмайды

Қазақ тіл білімінде одағай терминін алғаш қолданған А. Байтұрсынов болатын. «Одағай дейміз одағайланып, оңашаланып айтылатын сөздерді», - деп ғалым анықтама береді. Кейінгі тілші ғалымдардың да, одағайды синтаксистік тұрғысынан зерттеуі А. Байтұрсынов тағылымынан аса алмағандығын кӛрсетеді. Мысалы «одағай дегеніміз кісінің сезімін, кӛңіл-күйін, еркін білдіретін дербес грамматикалық тұлғалары жоқ сөздер» - деп, М. Балақаев пен Т. Сайрамбаев «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында одағайға синткасис тұрғысынан анықтама берсе, Ә. Төлеуов «сөз таптарында» - «семантикалық ерекшелігі, морфологиялық белгілері, синтаксистік қызметі жағынан өздеріне тән мәні бар сөз таптарының бірі - одағай» - деп, одағай сӛздердің мағынасын ашып бере алмаған.

Н. Оралбаева өзінің «Қазіргі қазақ тілінің морфологиясында» - «Одағай – адамның сезімін, көңіл-күйін, бұйрығын, шақыру мәнін білдіретін сөз табы» - десе. А. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» еңбегінде одағайдың лингвистикалық сӛздікте берілген өзіне тән ерекшеліктерін атап кеткен. Бірақ, одағайға нақты анықтама бермеген. Қазіргі қазақ тіл білімінде жас тілші ғалымдардың еңбектерінен одағайға анықтама іздеп көрер болсақ А. Салқынбайдың «Қазіргі қазақ тілін» алуға болады.

Ол одағайға былай деп анықтама береді: «Сөйлеу тілімізде, лебіз де одағайлардың прагматикалық қолданысы мен қызметі ерекше. Сөйлеушінің не тыңдаушының іс-әрекетке, болған не болатын жағдайға қатысты өзінің эмоциясын, қуанышы мен таңғалысын, сүйініші мен өкінішін білдіру мақсатында жұмсалатын тұлғалар одағайлар»,-деп, одағайдың грамматикалық, семантикалық, функционалды-семантикалық сипатын белгілейді.

Одағайлардың грамматикалық сипаты: 1. Сөйлемде эмотивтік, экпрессиялық мағынада жұмсалады; 2. Жеке тұрып сөйлем мүшесі қызметін атқармайды; 3. Сөз тіркесінің сыңары бола алмайды; 4. Ерекше номинативті мағына бермейді; 5. Белгілі сұраққа жауап бермейді; 6. Көмекші етістіктермен тіркесіп, кейде сөйлем мүшесі қызметін атқарады; 7. Сөйлемнен ерекшеленіп, одағайланып тұруына байланысты, одан үнемі үтір арқылы ажыратылады: егер сөйлемнің басында келсе, одан кейін, ортасында келсе екі жағынан, соңында келсе алдынан үтірмен ажыратады; Ал, семантикалық сипаты туралы былай дейді: 1. Лебізде сөйлеуші мен тыңдаушының әр түрлі көңіл-күйін анықтау үшін жұмсалады; 2. Одағайлардың мағыналық құрылымы мәтіндегі ой мен пікірдің ауанына байланысты өзгеріп, көп мағыналылыққа ие болады;

3. Одағай мағынасы сөйлемдегі интонацимен тікелей байланысты анықталады; 4. Көптеген одағайлардың ішкі терң мағыналық құрылымы халық тіршілігімен біте қайнасқан төрт түлік мал мен үй жануарларына қатысты қалыптасқан;

5. Одағайдың ерекше және арнайы семасы контекст арқылы көрініс табады; Одағайдың үшінші функционалды-семантикалық сипатын жетіге жіктейді: 1. Ішкі мағыналық құрылымына сай, одағайлар сӛйлемге белгілі интонациялық ырғақ береді;

2. Сөйлемнің ішкі мазмұны мен мәнін анықтап, оның бұйрықтық, лептік, сұраулық сипатын жасайды;

3. Кей одағайлар мәтінде зат есім тұлғаларын қабылдап, заттануы және етістік тұлғаларын қабылдап, етістіктенуі мүмкін;

4. Мәтінде жеке тұрғанымен, одан кейінгі келетін сөйлемнің мағыналық және мазмұндық сипатын айқындай алады; Айталық, «бәрекелді» одағайынан соң, риза болу, қуану, қштасу мағынасындағы сөйлем келеді т.б.

5. Одағайлардың дені түрленбейді, жеке қолданылады; Тек «ойбайым» (айғайымнан ойбайым тыныш), ой-пірім-ай, шырағым-ай түріндегі одағайлар түрленеді;

6. Одағайлардың мәтіндегі мазмұны арқылы өкіну, таңғалу, сүйіну, риза болу, ренжу, күйіну, сүйсіну мағыналары кӛрініс табатындықтан, әдетте сөйлемде осы мәндегі көңіл-күй етістіктері жұмсалмайды, оның орнына көңіл-күй одағайлары келіп ойды ұштайды; 7. Одағайлар, негізінен диалогтар түрінде кездеседі. Одағай – адамның көңіл-күйін, сезімін білдіру мақсатында ғана емес, амандасу, қоштасу, басқа біреуге бұйыру, ишара білдіру, үй хайуандарын шақыру мағынасында қолданылатын интонацияға бай сөздер.

Одағайдың мағыналық топтарын ажыратуда да зерттеушілер арасында бірізділік жоқ. Мысалы, тұңғыш ғалымымыз А. Байтұрсынов «Ілезік одағайы, елікту одағайы, шақырыс одағайы», Қ. Жұбанов «шаруашылық оджағайлары, қатынас одағайлары, кӛңіл одағайлары» деп бөлсе, кейінгі лингвистеріміздің бірі А. Ысқақов «көңіл-күй, ишарат одағайлары», Ш. Ш. Сарыбаев пен Ә. Төлеуов «Көңіл-күй одағайлары, императивтік одағайлар, тұрмыс-салт одағайлары», деп ажыратады. Ал, С. Исаев «Көңіл-күй, жекіру, шақыру» деп мектеп оқулықтары бойынша береді. Осыған байланысты әр жерде одағайдың да түрлері әр түрлі. Көріп отырғанымыздай, бірінішден, одағай сөздерді мағыналық топтарға ажыратуда зерттеушілер арасында бірізділік жоқ болса, екіншіден ғалымдардың одағайға жатқызуында бір ғана принципті, яғни синтаксистік принципті ғана басшылыққа алғандықтары байқалады. Яғни, бұдан оқшау сөз ретінде қолданылатын әр бір сөзді одағай деп танимыз деген тұжырым шығады. Ал, осы синтаксистік белгісі арқылы одағай сөз тобына жатқызылып отырған кейбір мағыналық топтар (көңіл-күй одағайларынан басқалары) әдебиеттерде одағайларға адамның көңіл-күйіне байланыстырыла берілетін жалпы анықтаманың аясына сыймайды. Осыдан келіп, пікір қайшылығы туады, бұның себебі ғалымдардың одағайға анықтама бергенде семантикалық тұрғыдан келгенімен (одағай сөздер адамның әрқилы сезім күйімен байланысты айтылатын сөздерді атаймыз) нақты одағай сөздерді басқа сөз таптарынан ажыратқанда бір ғана көңіл-күй одағайларына қатысты мағыналық белгіні ескеріп, басқа топтарына келгенде тек синтаксистік тұрғыдан ажыратқандарында болып отыр.

Одағайды осылайша морфология аясында сөз табы ретінде, синтаксис аясында синтаксистік категория ретінде екі жақты қарастыру қазақ тіл білімінде жалғасып келеді.

Сонымен одағай сөз табы. Жоғарыда айтылғандай одағай сөздерге берілген нақты анықтама жоқ. Одағайға анықтама берушілердің тек семантикалық тұрғыдан келуі, ал, оларды топтастыру кезінде синтаксистік принципке бағынуы түсінбеушілікке әкеліп отыр. Осы жағдайды ескере отырып біз одағай сөздерге мынадай анықтама беруді шештік: Түрліше кӛңіл-күйді білдіретін, адамға не жануарларға бұйыру, шақыру мақсатында айтылатын, сонымен бірге күнделікті тұрмыстағы қарым-қатынас мақсатында жұмсалатын дәстүрімізге енген, өзгермейтін, әрдайым оқшау сөз ретінде қолданылатын сөз немесе сөз тіркесін одағай деп атаймыз. Одағайдың тіл білімін зерттеуші ғалымдардың кӛпшілігі келіскен мынадай үш түрі бар: 1. Көңіл-күй одағайы; 2. Императивтік одағай (адамға не жан-жануарларға бағышталған); 3. Тұрмыс-салт одағайлары (Хош!, Хайыр!, Рахмет!, Ассалаумағалейкум!, Кеш жарық!, Құп», Ләббай! Дат! т.б.сөздер).

Одағайлар негізгі және туынды болып екіге бөлінеді.

Негізгі одағайлар. Негізігі одағайларға: ау, па, ей, әй, е, уа, уау, уай, я, пай, ә, о, оһо, ой, ие, аһа, ау, беу дегендер жатады. Бұл одағайлар қайталанып қолданылмайды

Туынды одағайлар Туынды одағайларға: мәссаған, бәрекелді, әттегенай, жаракімалла, масқарай, о тоба, астапыралла, япырмай, ойпырмай, о дариға ... сияқтағандар жатады.

Ишарат одағайлар Бұйрық, сұрау мәнді сөздер (кәне, кәнеки, ал, әйда). Мысалы: Кәне, коллектив боламыз дегендерің қол көтеріңдер (Б.Майлин).

Жекіру одағайлары Адамға арнайы айтылатын одағайлар. Көрсету я нұсқау сөздері (кәні, міне, әні ) Ұсыну сөздері (мә, айда) Тыю сөздері (жәй, тәй, тек, тәйт) Жануарға арнап айтылатын одағайлар Шақыру одағайлары

55.Грамматикалык категория туралы қысқаша мағлұматты тұжырымдаңыз.

Грамматикалық негізгі ұғымдардың ішінде грамматикалық сипаты, жасалу жолы мен тұлғалық жүйесі жағынан ерекшеленетіні – грамматикалық категория. Грамматикалық категория ұғымы грамматикалық мағына жəне грамматикалық форма ұғымдарынан тыс қарастырылмайды. Бұл ерекшелік грамматикалық категорияның грамматикалық мағына мен грамматикалық форма жүйесінің жиынтығы ретінде сипатталуымен айқындалады. Ғылыми еңбектерде грамматикалық категория ұғымына зерттеушілер тарапынан түрлі анықтамалар беріледі. Мəселен, А. Ысқақов грамматикалық категория ұғымын «тілдегі өзіне тəн грамматикалық формасы бар жалпы грамматикалық мағына» ретінде қарастырады. Грамматикалық категория ұғымына ғалым К. Аханов мынадай анықтама береді: «Грамматикалық категория – сөйлемдегі сөздердің тіркесі мен сөздерге тəн жəне мұнымен бірге сол сөздердің нақты мағыналарынан дерексізденген, жалпылаушы сипаты бар грамматикалық мағына». Бірінші тұжырымда «жеке сөздердің түрленуі арқылы туатын жалпы грамматикалық мағына» ретінде анықталса, екінші тұжырымда «сөздердің сөйлемдегі тіркесі, сөздерге тəн жəне сол сөздердің нақты мағыналарының жалпылануы» нəтижесінде туған грамматикалық мағына ретінде сипатталады. Грамматикалық категория ұғымына берілген анықтамалардың ішінде ғалым Н. Оралбайдың анықтамасына назар аударсақ, зерттеуші грамматикалық категория деп «біртектес жүйелі грамматикалық мағыналардан тұратын жəне оларды білдіретін арнайы грамматикалық көрсеткіштері бар тілдік құбылыстарды» атайды. Бұл анықтаманың ерекшелігі: грамматикалық категорияның біртектес жүйелілігі жəне ол жүйеліліктің арнайы грамматикалық көрсеткіштер арқылы жүзеге асатындығы айқындалады. Ғалымдар А. Ысқақов, Н. Оралбай грамматикалық категорияларды ішінара морфологиялық жəне синтаксистік категориялар деп екі түрге бөліп қарастырады. Соның ішінде морфологиялық категория морфология саласында, синтаксистік категория синтаксис саласында қарастырылады. А. Ысқақов морфологиялық категорияны «жеке сөздердің өзгеруі (түрленуі) арқылы туатын жалпы грамматикалық мағыналар» деп атаса, Н.Оралбай морфологиялық категорияларды «грамматикалық мағына мен грамматикалық мағынаны білдіретін тілдік бірліктерден, көрсеткіштерден құралып, сөйлемдегі сөздерді бір-бірімен байланыстыратын» категория ретінде түсіндіреді. Ғалымның пайымдауынша, морфологиялық категория – грамматикалық мағына мен оны білдіретін тілдік бірліктердің бұлжымас бірлігі. Грамматикалық категория грамматикалық мағына жəне грамматикалық форма ұғымдарымен тығыз байланысты. Грамматикалық категорияның грамматикалық мағынамен байланысы оның, яғни грамматикалық категорияның білдіретін мағынасымен анықталса, сол грамматикалық категориялар арқылы берілетін грамматикалық мағынаны білдіретін тұлғалардың белгілі бір грамматикалық формаға қатысты болуы грамматикалық категорияның грамматикалық формамен байланысына негіз бола алады. Грамматикалық мағына грамматикалық категориядан тыс, грамматикалық категорияға байланыссыз болмайтындықтан, ол грамматикалық категорияның құрамында оның бір бөлшегі ретінде өмір сүреді. Сол сияқты грамматикалық категорияның біртектес грамматикалық мағыналар жиынтығынан тұруы оның, кем дегенде, екі немесе бірнеше грамматикалық формалар арқылы берілуімен шарттасады. Грамматикалық категорияның аталған грамматикалық ұғымдармен байланысындағы мұндай белгілер К. Аханов, Н. Оралбай, т.б. зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылады. Грамматикалық категорияның грамматикалық мағына жəне грамматикалық формамен арақатынасы, байланысы оның өзіне тəн заңдылықтарымен белгіленеді. Ғалым Н. Оралбай грамматикалық категорияға қатысты мынадай заңдылықтарды бөліп көрсетеді: 1) категорияның өзіндік грамматикалық мағынасы болуы керек, 2) категорияның мағынасын білдіретін ең кемі екі көрсеткіші, яғни сөздің грамматикалық категориясының екі тұлғасында қолданылу мүмкіндігі болу керек, 3) сөздің құрамында тек бір категорияның көрсеткіші болуы міндетті емес, сөйлемдегі сөздің құрамында бірнеше категорияның көрсеткіші бола береді, 4) бір сөзде бір грамматикалық категорияның көрсеткіші қабаттаса қолданылмайды, 5) сөз сөйлемде, ең кемі, бір грамматикалық категорияның тұлғасында қолданылады, 6) грамматикалық категория сөз табына қатысты, сөз табынан тыс морфологиялық категория жоқ, 7) грамматикалық категория бір сөз табына ғана тəн, бірнеше сөз табына ортақ грамматикалық категория жоқ, 8) сөз табының грамматикалық категориясы болуы да мүмкін, болмауы да мүмкін. Бұл заңдылықтардың əрқайсысында грамматикалық категорияның грамматикалық мағына жəне грамматикалық форма ұғымдарымен байланысты болатындығы, олардан тыс өмір сүрмейтіндігі анық көрінеді. Грамматикалық категория сөз таптарымен тікелей байланысты. Бірақ олардың сөз таптарына қатысы бірдей емес. Нақтылай айтсақ, барлық сөз таптары грамматикалық категорияға ие бола алмайды. Бұл сөз таптарының морфологиялық тұрғыдан түрлену я түрленбеу қасиетімен анықталады. Сөз таптарының ішінде грамматикалық категориялар зат есім, сын есімнің сапалық түрі жəне етістікке ғана тəн. Бұлардың ішінде грамматикалық категорияға бай сөз табы – етістік. Қазақ тіліндегі грамматикалық категориялардың мағынасы біртектес, бір-бірімен байланысты бола тұра, əртүрлі сипатымен ерекшеленеді. Мұндай сипат грамматикалық категориялардың сөз таптарының түрлену жүйесіндегі көрінісімен, қолданысымен, аясымен анықталады. Əрбір грамматикалық категория белгілі бір арнаулы грамматикалық көрсеткіштер арқылы беріледі. Сол көрсеткіштер арқылы сөз белгілі бір жүйеде грамматикалық өзгеріске түседі. Грамматикалық категориялардың сөз таптарына қатысы туралы кейбір қарама-қайшы пікірлер де бар. Ондай қарама-қайшылық аталған грамматикалық ұғым сөздерді таптастырудың басты белгісі бола ала ма деген көзқарастан туындайды. Ғалым А. Ысқақов сөздерді сөз таптарына бөлуде «ең алдымен олардың грамматикалық категорияларына қарап, топ-топқа бөліп, грамматикалық сөз таптары деп танитындығымызды» айтса, Н. Оралбай қазақ тілінде грамматикалық категориялары бар жəне грамматикалық категориялары жоқ сөз таптары да кездесетіндігін ескеріп, грамматикалық категорияны «сөз табының міндетті белгісі емес» деп көрсетеді. Егер қазақ тілінде зат есім, сапалық сын есім жəне етістіктен басқа сөз таптарының арнаулы грамматикалық категорияларының жоқ екендігіне жəне соған қарамастан олардың сөз таптары ретінде танылатындығына назар аударсақ, екінші пікірді негізді деуге болады. Сөз таптарының грамматикалық категориялары өзара қарымқатынаста болады. Тілдің грамматикалық ерекшеліктері осындай қарым-қатынастардан туындап, нəтижесінде тілдің грамматикалық құрылысына тəн əр алуан грамматикалық құбылыстар пайда болады. Сонымен, тіл ғылымында грамматикалық категория ұғымына берілген түсініктер жəне грамматикалық категорияның мəні мен түрлеріне қатысты тұжырымдар біркелкі емес. Ондай əркелкілік грамматикалық категория ұғымының бірде тек грамматикалық мағынаға ғана қатысты түсіндіріліп, енді бірде «ортақ грамматикалық сипаттағы мағынаны білдіретін сөз формаларының жүйесі» немесе «бірыңғай мағыналы грамматикалық формалар қатарының бір-біріне қарама-қайшы жүйесі» ретінде сипатталуынан көрінеді. Грамматикалық категорияға қатысты осындай тұжырымдарды саралай отырып, оның грамматикалық ұғымдар қатарындағы ерекшелігі мен тілдік табиғатын, ең алдымен, аталған ұғымның грамматикалық басқа негізгі ұғымдармен, атап айтқанда, грамматикалық мағына жəне грамматикалық форма ұғымдарымен тығыз байланыста анықтауға болады. Грамматикалық мағына мен грамматикалық форманың болуы – грамматикалық категорияның грамматикалық ұғым ретіндегі қызметін жүзеге асырудың басты шарты, негізі. Бірақ кез келген грамматикалық мағына мен грамматикалық форма грамматикалық категория құрауға негіз бола алмайды. Бұл жағдайда олар жүйелі, тектес, мəндес жəне бір-біріне қарама-қайшы мəнде болуы шарт. Грамматикалық категория осындай əрі өзара тектес, мəндес, ыңғайлас, əрі бір-біріне қарама-қайшы мəндегі бірнеше грамматикалық мағынада тұрып, белгілі бір грамматикалық топтағы сөздердің түрлену жүйесі ретінде ерекшеленеді. Жалпы тіл білімінде грамматикалық категориялардың бірнеше түрлері көрсетіледі. Бірақ əрбір тілде олардың қолданысы əртүрлі. Бұл қазақ тілінің морфологиялық жүйесіне де тəн.

56.Жыраулар поэзиясындағы сөз тіркестерінің берілуін түсіндіріңіз

Сөз тіркестері – тарихи құбылыс. Олардың жасалуы ғасырлар бойы қалыптасқан тілдің ішкі заңдылықтарына негізделеді. Тіл құрамында болып отыратын әртүрлі өзгерістердің салдарынан жаңа сөз пайда болуымен байланысты жеке сөздің қолданылуының кеңеюі, не тарылуына сәйкес сөздердің тіркес құрау қабілеті де белгілі бір өзгерістерге ұшырап отырады. Соған лайық бір дәуірде қолданыста болмаған тіркестер тілдің екінші бір дәуірінде жиі кездесетін болады.

«Бұхарекең сөйлеген уақытында сөзі мұндай жүз есе, мың есе шығар. Бізге келіп жеткен тамыры ғана, бұл кісінің сөзін түгел жазамын деушіге Нұқтың өмірі, Айыптың сабыры, Аплатонның ақылы керек» - деп жазады жыраудың тұңғыш библиографы Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Жыраудың шығармаларының текстологиясы әлі күнге ретке келтірілмеген. Ең қажетті таңдамалы сөздер, сөз тіркестері, сөйлемдер іріктеліп, сұрыпталып алынбаған, дұрыс, түзу, мұқият салыстырулар жүргізілмеген. Бұл – болашақтың ісі. Бұқар жырау мұрасын жинауда, жариялауда және зерттеуде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Қ.Халид, Г.Потанин, Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, М.Мағауин, Р.Сыздықова секілді ұлт зиялылары еңбек сіңірген.

Жырау көшпенділердің шынжырбалақ шұбартөс әскери аристократиясынан шыққан сияқты. Халық аңыздарында ол қолбасы батыр.

Өзіне арнаған мадақ жырында Қазтуған былай толғайды:

Бұдырайған екі шекелі,

Мұздай үлкен көбелі,

Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті,

Адырнасы шәй жібек оққа кірісті,

Айдаса қойдың көсемі,

Сөйлесе қызыл тілдің шешені,

Ұстаса қашағанның ұзын құрығы,

Қалайлаған қасты орданың сырығы,

Билер отты би соңы,Би ұлының кенжесі,

Буыршынның бұта шайнар азуы,

Бидайықтың көл жайқаған жалғызы,

Бұлыт болған айды ашқан,

Мұнар болған күнді ашқан,

Мұсылман мен кәуірдің

Арасын өтіп бұзып дінді ашқан,

Сүйінішұлы Қазтуған

сауыт киген батыр көтермелеу үшін өзін номадтың түсінігіндегі ең әлуетті, ең құрметті деген заттарға балайды. Тарпаң тағыны ұстар ұзын құрық, ақ орданы сүйеп тұрған әшекейлі сырық, жас бураның тал қайзар өткір азуы, қыранның ең қуатты тырнағы,-алтын да, күміс те, алмас та емес, бірақ алтыннан да, алмастан да салмақты, іріктеліп, екшеліп алынған образдар. Осы жолдардан Қазтуғанның жорықшы, жауынгер жырау болғандығы көрінеді. Сонымен бірге жыраудың эпосшы болғандығы да аңғарылады. Ноғайлы цикліндегі жырлардың біразынан Қазтуған поэзиясының әсері байқалады. Бұл тұрғыдан алғанда Қазтуған — қазақ эпосын жасаушылардың бірі.

Бұлыт болған айды ашқан,

Мұнар болған күнді ашқан,-

деп шалқыған Қазтуғанның білегінің күші қаншалық болғанын біз білмейміз, ал ақындығына келсек, оның мұндай сөздерді айтуға толық хақысы болғандығы көрінеді. Алдымызда кеудесі тола жыр, көмейі күмбірлеген ортағасырлық жыраудың таза үлгісі тұр. Шығармалары сақталмай, біздің заманымызға аттары ғана жеткен, өздері аңыз кейіпкерлеріне айналған ұлы жырау Кет-Бұға, Жұма-Құл, Сыпыралардың поэзиясы жайында ештеңе айта алмаймыз. Бізге шығармаларымен жеткен бірінші ақын-осы Қазтуған. Қазтуғанға дейінгі жыраулық поэзия қандай дәрежеде еді, оның туу, қалыптасу, даму кезеңдері қандай болды — бұл жөнінде, өкінішке қарай, белгілі бір пікір айту мүмкін емес. Алайда, тақырға шөп шықпайтыны сияқты суреткер де өз бетімен, өзінен өзі туа салмайды. Қазтуған нәр алған әдебиет — әрине, көшпенділердің көне поэзиясы

57. Көне ескерткіштер тіліндегі синтаксис мәселелерін ашыңыз

1. Қазақ тілінің синтаксистік жүйесі жайлы тұңғыш филологиялық еңбек жазған ғалым П.М.Мелиоранский.

Көне түркі ескерткіштерінің синтаксистік құрылымының даму жолдары Н.З.Гаджиева еңбектерінде қарастырылған. Ғ.Айдаров еңбектерінде көне түркі тіліндегі сөз тіркестері, жай, құрмалас сөйлем түрлері қарастырылған болса, Е.Ағманов зерттеулерінде көне түркі ескерткіштерінің тіліндегі сөз тіркестері, олардың түрлері, жай сөйлем түрлерінің дамуы сөз етіледі.

Түркі халықтары мен тілдерінің дамуындағы жаңа түркі кезеңіне тән жазба ескерткіштер тілінің синтаксисі («Түрік шежіресі», «Жамиғат тауарих») Т.Қордабаев, Б.Әбілқасымов еңбектерінде зерттелген.

2. Сөз тіркестері – тарихи құбылыс. Олардың жасалуы ғасырлар бойы қалыптасқан тілдің ішкі заңдылықтарына негізделеді. Тіл құрамында болып отыратын әртүрлі өзгерістердің салдарынан жаңа сөз пайда болуымен байланысты жеке сөздің қолданылуының кеңеюі, не тарылуына сәйкес сөздердің тіркес құрау қабілеті де белгілі бір өзгерістерге ұшырап отырады. Соған лайық бір дәуірде қолданыста болмаған тіркестер тілдің екінші бір дәуірінде жиі кездесетін болады.

Есім сөз тіркестерінің күрделі түрі – зат есімдерден құралған тіркестер. Зат есімдер грамматикалық, лексикалық жақтан басқа сөз таптарынан ерекшеленеді. Зат есімді есім сөз тіркестерін ғылымда изафеттік құрылыстағы тіркестер деп атайды.

Изафеттің бірінші түрі – зат есімдер бір-бірімен атау тұлғада қабыса байланысады. Изафеттің бұл түрі көнеден келе жатқан тіркес. Мысалы: табғач будун (табғач халқы), Алтун йыш (Алтын/Алтай тауы), Тардуш шад (Тардуш уәзір), түрк будун (түрік халқы), қой йыл (қой жылы), Аны суб (Аны өзені) т.б.

Изафеттің екінші түрі – бірінші компоненті жалғаусыз (ілік септігінің жалғауынсыз), екінші компоненті тәуелдік жалғауынан жасалған тіркес. Бұл тіркес те көне тіркестер қатарына жатады. Мысалы: эл төрүсү – ел заңы; Будун боғзу тоқ ерті – Халық тамағы тоқ еді (Тоню); Тәңрі күчінә - Тәңрі күшіне; Худай тағала йер йузінде падшалық сеңа бергәй («Жамиғат тауарих»).

Изафеттің үшінші түрі – ілік септігі мен тәуелдік жалғауының ІІІ жағындағы сөздер тіркесі. Бұл үлгі көне, орта ғасыр және кейінгі кезеңдердегі түркі жазбаларында да кездеседі. Мысалы: елімнің бәгүсі Қара сәніртә (Енис.) – елімнің белгісі Қара сеңгірде; менім сөзүм (КК), Түркістанның хакімі («Жамиғат тауарих»).

Сын есімді есім сөз тіркестері. Сын есімдер өздерінің лексика-грамматикалық ерекшелігіне қарай, көбінесе заттың атын білдіретін сөздердің жетегінде айтылады. Ү-ҮІІІ ғасыр ескерткіштері тіліндегі өрүң күмүш (ақ күміс), сарығ алтун (сары алтын) сияқты тіркестердің қазіргі қазақ тіліндегі ақ орамал, сары шаш сияқты тіркестерден еш айырмашылығы жоқ. Қазіргі қазақ тілінде де сын есімдердің бағыныңқы компонент қызметінде қолданылуы ескі түркілік үлгі бойынша қалыптасқан.

Көне түркідегі ұлұқ сү, ұлұқ еб тіркестеріндегі ұлұқ сын есімі бұрын «үлкен, көп» мағыналарын білдірсе, қазір осы ұғымдардың әрқайсысы бөлек-бөлек «көп әскер», «үлкен үй» түрінде кездеседі.

58.Сөздердің орын тәртібінің қалыптасуына сөйлеу тілінің, прозалық үлгілер тілінің ықпалын тұжырымдаңыз

Сөздердің орын тәртібі — тілдің грамматикалық құрылымдарының негізгі элементтерінің бірі. Ол сөйлемдегі сөздердің реті мен орналасуын анықтайды және олардың мағыналық байланысын қамтамасыз етеді. Сөздердің орын тәртібі белгілі бір тілдің грамматикалық құрылымын, сөйлеу мәдениетін және стильдік ерекшеліктерін бейнелейді. Оның қалыптасуына әсер ететін басты факторлардың бірі — сөйлеу тілі мен прозалық үлгілер тілінің ықпалы.

1. Сөйлеу тілі мен сөздердің орын тәртібі

Сөйлеу тілі — бұл күнделікті қарым-қатынас кезінде қолданылатын тілдің табиғи және еркін формасы. Ол көбінесе ауызша түрде болады және сөйлеушінің жеке стилі мен интуитивті тілдік таңдауларымен ерекшеленеді. Сөйлеу тілі сөздердің орын тәртібіне белгілі бір ықпал етіп, олардың табиғи қолданылуын қамтамасыз етеді.

• Табиғи және еркін сөздер тізбегі: Сөйлеу тілінде сөздердің орын тәртібі көбіне сөйлеушінің өздігінен шешетін нәрсесі болып табылады. Мұнда сөздердің орын тәртібі белгілі бір ережелерге бағынады, бірақ контекст пен сөйлеушінің интуициясы басты рөл атқарады. Мысалы, сөйлеу тілінде көбіне «Мен кітапты оқыдым» немесе «Кітапты мен оқыдым» деген құрылымдар қолданылуы мүмкін. Бұл құрылымдардың айырмашылығы контекстке байланысты, бірақ екі форманың да түсінікті болуына кепілдік береді.

• Сөздің мағыналық салмағына байланысты орын тәртібі: Сөйлеу тілінде сөздердің орын тәртібіне сөйлеушінің ниеті, эмоциясы, көңіл-күйі де әсер етеді. Мысалы, егер сөйлеуші бір сөзді ерекше атап айтқысы келсе, онда ол сөз сөйлемде алғашқы орынға шығарылуы мүмкін: «Мен кітапты оқыдым!» (книга — басым, өйткені ол айтылып тұрған сөздің мазмұнына басты назар аударылады).

• Қысқа және қарапайым сөйлемдер: Сөйлеу тілінде сөздердің орын тәртібі көбінесе қарапайым және қысқа сөйлемдерде бірқалыпты болады. Мұнда сөздер мен сөз тіркестері өзара тығыз байланысты және бір-бірімен табиғи түрде орын алмасады. Мысалы, «Мен мектепке барамын» деген сөйлемде сөздер бірінің артынан бірі түзу тәртіпте орналасады.

2. Прозалық үлгілер тілі мен сөздердің орын тәртібі

Проза — жазба тілдің бір түрі, онда көбінесе жазбаша түрде айтылған пікірлер мен ойлар баяндалады. Проза тілі әдеби шығармаларда, ғылыми жұмыстарда, көркем әдебиетте жиі қолданылады. Проза тілі сөздердің орын тәртібіне нақты ережелер мен қалыптасқан құрылымдарды енгізеді, себебі жазба тілде әрбір элементті дәлдікпен орналастыру қажет.

• Грамматикалық ережелер мен жазба тілдің тұрақтылығы: Проза тілінде сөздердің орын тәртібі әдетте қатаң грамматикалық ережелерге сәйкес келеді. Жазба тілде сөздер белгілі бір қалыпта, негізінен субъект — предикат — объект ретімен орналасады: «Мен кітапты оқыдым». Бұл құрылым тілдік тұрғыдан тұтастық пен логикалық байланыс үшін маңызды, себебі жазба тілде контекстті түсіну үшін сөздердің орын тәртібі айқын болуы қажет.

• Көркем әдебиетте сөздердің орын тәртібі: Проза тілінде сөздердің орын тәртібі көбінесе стильдік мақсаттар үшін өзгертіледі. Мысалы, көркем шығармаларда автор белгілі бір әсер қалдыру үшін немесе кейіпкердің эмоциясын көрсету үшін сөздердің орын тәртібін өзгертеді. «Түнде мен қалаға бардым» деген сөйлем көркем мәтінде «Мен қалаға түнде бардым» немесе «Қалаға мен түнде бардым» деген түрге ауысып, өзгеше реңк пен мән береді. Бұл өзгерістер оқырманға ерекше әсер қалдыру үшін жасалады.

• Тақырып пен реңк беру үшін орын тәртібі: Проза тілінде сөздердің орын тәртібі, әсіресе ғылыми және публицистикалық жазба тілде, нақты тақырыпты ашуға және логикалық құрылымды сақтауға бағытталған. Мысалы, ғылыми мақалада сөздердің белгілі бір тәртіппен орналасуы оқырманға тұжырымдардың өзара байланысын дұрыс түсінуге мүмкіндік береді: «Бұл мәселенің шешілуі маңызды».

3. Сөздердің орын тәртібінің қалыптасуы

Сөздердің орын тәртібі сөйлеу тілінің және прозалық тілдің өзара ықпалы нәтижесінде қалыптасады. Бұл ықпалдар бір-бірімен тығыз байланысты, өйткені:

• Сөйлеу тілінің әсері: Сөйлеу тілі көбінесе сөздердің орын тәртібін еркін қолдануға мүмкіндік береді. Ауызша сөйлеу кезінде сөздер контекске және эмоционалдық көңіл-күйге байланысты орын ауыстырып отыруы мүмкін. Осыған сәйкес, жазба тілге де кейде сөйлеу тілі үлгісінде еркіндік енгізіледі, бұл оқырманға не тыңдаушыға әсер ету мақсатында қолданылуы мүмкін.

• Проза тілінің әсері: Проза тілінде сөздердің орын тәртібі, негізінен, грамматикалық және логикалық ережелерге бағынады. Алайда, прозада да сөздер белгілі бір эстетикалық әсер беру мақсатында өзгертілуі мүмкін. Мұнда сөйлеу тілінен айырмашылығы — әрбір сөздің дәл қолданылуы, мағыналық нақтылық пен айқындық қажет.

Сөздердің орын тәртібінің қалыптасуына сөйлеу тілі мен прозалық үлгілер тілінің ықпалы өзара тығыз байланысты. Сөйлеу тілі сөздердің еркін орналасуын, сөйлеушінің эмоциясын және интуитивті таңдауын көрсетсе, прозалық тіл нақты грамматикалық ережелерге бағына отырып, сөздердің логикалық байланысын сақтайды. Осы екі элементтің ықпалының нәтижесінде сөздердің орын тәртібі тілдің қарым-қатынас қызметін тиімді әрі дәл жеткізу үшін үнемі дамып отырады.

59,60.ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар жазбаларында шұбалаңқы сөйлемдердің кездесуін түсіндіріңіз

18-19 ғасырлардағы жазба әдебиетінде шұбалаңқы сөйлемдердің кездесуін түсіндіргенде, бірнеше маңызды факторларды ескеру қажет. Бұл кезеңде әдеби тілдің құрылымы мен стилі қазіргі күндегідей қарапайым болмаған, әрі шұбалаңқы сөйлемдер сол кезеңнің әдеби, мәдени және тілдік ерекшеліктерін көрсетеді.

1. Классикалық стильдің әсері

18-19 ғасырларда қазақ әдебиетінің дамуына, әсіресе көркем әдебиет пен поэзияға әсер еткен басты факторлардың бірі — классикалық стиль мен сол кезеңдегі әдебиеттің эстетикалық талғамы. Сол уақыттағы шығармаларда авторлар көбінесе әдеттегі сөйлем құрылымдарынан ауытқып, өздерінің ойларын әрі қарай жалғастыру үшін ұзақ, күрделі сөйлемдер қолданған. Мұның өзі көркем шығармаларға ерекше көркемдік, әсерлілік беретін тәсіл ретінде қолданылған. Бұл стильдің әсері еуропалық әдебиеттен, әсіресе орыс әдебиетінен көрініс тапты, себебі сол кезеңде орыс әдебиеті мен мәдениеті қазақ жазушыларына зор ықпал етті.

• Көркем әдебиетте шұбалаңқылық: 18-19 ғасырлардағы шығармаларда сөздің әуезділігі мен эмоционалдық әсері басты орын алған. Сөйлемдер мен сөздер күрделі және көп бөлікті болып келген, әрі авторлар ұзақ сөйлемдер арқылы өз ойларын толық әрі терең жеткізуге тырысқан.

2. Жазу стилінің ерекшеліктері

Сол дәуірдегі жазба әдебиетінде жазу стилі мен тілдің құрылымы қазіргі тілмен салыстырғанда өзгеше болған. Әсіресе, публицистика мен философиялық шығармаларда, сондай-ақ дәстүрлі поэзияда сөздердің күрделі үйлесімдері мен ұзақ сөйлемдер жиі қолданылған.

• Сөйлемнің құрылымы мен мазмұны: Көптеген жазушылар өз ойларын тереңірек, толық түсіндіру үшін сөздерді кеңінен қолданған. Мұндай стильде бір сөйлемнің ішінде бірнеше ойды немесе әрекетті сипаттауға болады, яғни сөйлем шұбалаңқы әрі ұзақ болып келеді. Бұл ретте сөйлемде бірнеше ой-тұжырымдардың байланысы жиі кездеседі.

3. Тілдегі формализм мен ресмилік

18-19 ғасырларда қазақ қоғамында ресми тіл мен жазба әдебиетте айқын формализм мен дәстүршілдік басым болған. Әсіресе сол кезеңнің жазба әдебиетінде көркемдік, формалдық элементтер басымырақ болды. Шұбалаңқы сөйлемдер авторлар үшін әдеби тілдің айқын әрі ресми формасын қалыптастыруда қолданыла отырып, бұл стильдің қалыптасуына ықпал етті.

• Ресми тілдің әсері: Осы кезеңде жазба әдебиетте ресми стильде сөйлемдер көбіне күрделі әрі ұзақ құрылатын. Шұбалаңқы сөйлемдер арқылы авторлар көп мағыналы тіркестерді және күрделі пікірлерді білдірген.

4. Философиялық ойлар мен тереңдік

18-19 ғасырларда қазақ жазушылары мен ойшылдары көбінесе философиялық, әлеуметтік мәселелерді көтерген. Бұл мәселелерді түсіндіру барысында авторлар өз ойларын әртүрлі бағытта кеңінен тарқатып, оқырманға түсінік беруге тырысқан.

• Философиялық шығармалардағы сөйлем құрылымы: Шұбалаңқы сөйлемдер бұл жанрларда идеялардың көпшілігін қамту үшін жиі қолданылған. Ұзақ сөйлемдер автордың көпқабатты ойлары мен терең философиялық пікірлерін жеткізу үшін қажетті құрал ретінде көрінген. Мысалы, қазақтың атақты ақындары мен жазушылары өздерінің ойларын толық ашу үшін сөйлемдерді ұзартатын.

5. Сауаттылықтың даму деңгейі

18-19 ғасырларда қазақ жазба әдебиетінің дамуы әлі де салыстырмалы түрде жас еді, ал сауаттылық деңгейі төмен болғандықтан, көптеген жазушылар өз ойларын толық әрі анық жеткізу үшін күрделі сөйлемдерге сүйенген. Бұл кезеңде грамматикалық құрылымдардың қатал ережелері әлі қалыптаспаған және жазба тілдің қалыптасуы мен даму процесі жүріп жатқан болатын.

• Сауаттылықтың ықпалы: Сауаттылық деңгейінің жоғары болмауы, сонымен қатар авторлардың шығармашылық еркіндігі олардың тілдік құрылымдарда күрделі және шұбалаңқы сөйлемдерді қолдануына әкелді. Олардың ойлары мен идеяларын толық жеткізу үшін ұзақ сөйлемдер табиғи түрде қолданылып отырды.

6. Көркем әдебиеттегі сипаттау және бейнелеу тәсілдері

Көркем әдебиетте авторлар өз ойларын, кейіпкерлердің ішкі әлемін, табиғат көріністерін, қоғамның мәселелерін сипаттағанда шұбалаңқы сөйлемдерді жиі қолданған. Мұндай сөйлемдер кейде әдебиетте сипаттау мен бейнемен жұмыс істеу тәсілі ретінде де қызмет атқарады.

• Сипаттау мен бейнелеу: Көркем әдебиетте табиғат немесе кейіпкердің сезімдерін сипаттағанда, бір сөйлемде бірнеше әрекетті, ойды және эмоцияны қамту қажеттілігі туындаған. Бұл автордың стилі мен әдеби шығармасының көркемдік деңгейін көрсету үшін маңызды болып табылады. Мысалы, табиғаттың суретін немесе кейіпкердің ішкі сезімін түсіндіру үшін ұзақ әрі күрделі сөйлемдер қолданылады.

18-19 ғасырлардағы жазбаларда шұбалаңқы сөйлемдердің жиі кездесуі — сол кезеңнің әдеби және мәдени ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Бұл сөйлемдер көбінесе авторлардың терең ойларын, философиялық тұжырымдарын, немесе көркемдік бейнелерін толық әрі жан-жақты жеткізуге бағытталған. Сондай-ақ, сол уақытта жазба тілдің қалыптасу кезеңінде болғанын ескеру қажет, өйткені сөйлемдердің құрылымы мен тілі уақыт

өткен сайын қарапайымдала түсіп, қазіргі әдебиетте одан ауытқулар байқалады.

61. Етістік категорияларын айтып беріңіз

Етістік категориялары — қазақ тіліндегі етістіктің грамматикалық түрлерін анықтайтын тілдік категориялар. Етістік категориялары іс-әрекеттің жүзеге асу жағдайын, уақытын, амалдың сипатын, субъектімен қарым-қатынасын көрсетеді. Төменде етістік категорияларының әртүрлі түрлері туралы толық түсінік берілген.

1. Кезең (Уақыт) категориясы

Етістіктің уақыт категориясы, яғни кезең — іс-әрекеттің немесе күйдің жүзеге асқан уақытын білдіреді. Қазақ тілінде үш түрлі уақыт (кезең) бар:

• Өткен шақ: Амалдың немесе әрекеттің өткен уақытта орындалғанын білдіреді. Өткен шақтың өз ішінде бірнеше түрі бар:

o Қарапайым өткен шақ: амалдың өткен уақытта аяқталғанын білдіреді. Мысалы: «Бардым», «Жаздым», «Айттым».

o Ауыспалы өткен шақ: өтініш, шартты ойлар үшін қолданылады. Мысалы: «Барса едім», «Көрсең».

• Қазіргі шақ: Амалдың дәл осы сәтте орындалып жатқаны немесе орындалуға жатқаны туралы ақпарат береді. Қазіргі шақта амал тұрақты немесе әдетті түрде орындалып отыруы мүмкін. Мысалы: «Оқимын», «Келемін», «Жазамын».

• Келер шақ: Амалдың болашақта орындалатынын көрсетеді. Келер шақтың да бірнеше түрі бар:

o Жай келер шақ: болашақта орындалатын іс-әрекетті білдіреді. Мысалы: «Бармақпын», «Айтамын».

o Жақында келер шақ: болашақта жақын арада орындалатын іс-әрекет. Мысалы: «Барсам», «Айтсам».

2. Рай категориясы (Етістік райлары)

Етістіктің рай категориясы іс-әрекеттің орындалуына байланысты адамның қатынасын, көзқарасын білдіреді. Қазақ тілінде бірнеше рай түрлері бар:

• Шынайы рай (анық рай): Амалдың жүзеге асатындығын немесе орындалатындығын нақты білдіреді. Мысалы: «Мен барамын», «Оқимын», «Айттым».

• Шартты рай: Амалдың шартқа тәуелді екендігін білдіреді. Егер шарт орындалса, амал жүзеге асады. Мысалы: «Барсаң, көрер едің», «Айтсаң, мен келер едім».

• Қалау райы: Амалдың орындалуына тілектестік, қалаушылық білдіреді. Бұл райда іс-әрекетке автордың тілегі немесе үміті көрсетіледі. Мысалы: «Барғым келеді», «Келсін», «Айтсын».

• Ұйғарым райы (бұйрық райы): Амалдың орындалуына бұйрық немесе ұйғарым білдіреді. Бұл райда сөйлеуші біреуге тапсырма береді, немесе іс-әрекетті жүзеге асыруды сұрайды. Мысалы: «Бар!», «Айт!», «Кел!».

• Күмән райы: Амалдың жүзеге асатынына күмән келтіретін, ойды болжауға арналған рай түрі. Бұл рай көбінесе әр түрлі болжамды немесе күмәнді жағдайлар үшін қолданылады. Мысалы: «Барып көрер ме екен?», «Айтса да болады».

3. Етіс категориясы

Етістіктің етіскері іс-әрекеттің қалай жүзеге асатынын, кімнің атқарып жатқанын немесе қимылдың қалай орындалатынын сипаттайды. Қазақ тілінде етістіктің бірнеше түрі бар:

• Өздік етіс: Субъектінің өзі әрекет жасайды. Бұл категорияда іс-әрекет субъектінің өзіне қатысты жүзеге асады. Мысалы: «Жазылды», «Көрінді».

• Белгісіз етіс: Іс-әрекет белгісіз, яғни кімнің жасағаны белгісіз немесе жалпы айтылғанда жасалады. Мысалы: «Айтылды», «Жазылды».

• Қимылдық етіс: Етістіктің қимылға байланысты жасалуы, осы жағдайда нақты түрде субъектінің қимыл жасауы. Қимылдың орындалуы немесе жағдайдың өзгеруі көрсетіледі. Мысалы: «Тыңдады», «Күдіктенді», «Біледі».

4. Аспекті категориясы

Аспект — іс-әрекеттің аяқталғандығын немесе әлі аяқталмағандығын, қалай орындалғанын көрсететін категория. Қазақ тілінде аспекті төмендегідей көрінеді:

• Аяқталу аспектісі: Іс-әрекеттің толық жүзеге асқанын немесе аяқталғанын білдіреді. Аяқталған іс-әрекеттің нәтижесі айқын болады. Мысалы: «Бардым», «Көрдім».

• Аяқталмаған аспект: Іс-әрекеттің әлі аяқталмағанын немесе жиі қайталанатынын білдіреді. Бұл форма үнемі немесе болашақта болатын, аяқталмаған әрекеттер үшін қолданылады. Мысалы: «Барудамын», «Оқып жүрмін».

5. Қатыстық категориясы

Етістіктің қатыстық категориясы амалдың қатысы бойынша түрленеді. Бұл категория негізінен етістіктің белгілі бір амалдарға қатысын білдіреді. Қазақ тіліндегі қатыстық категориялар:

• Жанама мағыналық қатыс: Субъектінің іс-әрекеті белгілі бір бағытта жүзеге асып жатқанын немесе жүзеге асатындығын білдіреді. Мысалы: «Айттым» (айтушы — мен, тыңдаушы — екінші жақ).

6. Шақ категориясы

Шақ — іс-әрекеттің жүзеге асуын немесе болуын уақытпен байланыстыратын етістік категориясы. Көп жағдайда шақ мәні уақытты көрсету үшін қолданылады.

Етістік категориялары қазақ тілінде үлкен рөл атқарады, себебі олар іс-әрекеттің уақытын, шартын, тілектестігін, бағытын, аяқталуын және басқа да сипаттарын анықтайды. Бұл категориялардың әрқайсысы тілдің күрделі құрылымын, оның дыбыстық және мағыналық ерекшеліктерін жақсы түсінуге мүмкіндік береді.

62.Ескі мұралар тіліндегі есімше және көсемше тұлғаларын мысалмен түсіндіріңіз

Ескі мұралар тілі, яғни қазақ әдебиетінің классикалық шығармаларында есімше мен көсемше тұлғалары ерекше орын алады. Бұл тұлғалар қазақ тілінің байырғы грамматикалық құрылымын көрсететін маңызды тілдік бірліктер болып табылады. Есімше мен көсемше тұлғалары қазіргі қазақ тіліндегі қызметін сақтай отырып, ескі мұраларда да кеңінен қолданылған. Олар амалдың немесе күйдің болуын, орындалуын, аяқталуын білдіреді және сөйлемдегі етістікке қатысты түрлі мағыналық қырларды ашады.

1. Есімше тұлғасы

Есімше — етістіктің есім сияқты қызмет атқаратын, белгілі бір амалдың, әрекеттің немесе күйдің жүзеге асқанын, жасалғанын білдіретін грамматикалық тұлға. Есімше көбінесе зат есім немесе сын есім сияқты қолданылып, белгілі бір іс-әрекеттің болғанын, жүзеге асқанын немесе жүзеге асып жатқанын білдіреді.

Есімше қазіргі қазақ тілінде екі түрге бөлінеді: сегізінші есімше (тұрлаулы) және алты есімше (кезектен тыс).

Есімше тұлғасының мысалдары:

• Болған есімше: Етістікке (-ған, -ген) жұрнағы жалғанып, өткен шақтағы амалдың, қимылдың орындалғанын көрсетеді. Мысалы:

o «Өткен уақытты еске ала отырып, адам өмірінің мәні туралы ойлануға болады».

o «Келген адамды көру үшін бардық».

Бұл мысалдағы «Келген» етістігінің есімше тұлғасы қимылдың өткен шақтағы орындалғанын білдіреді.

• Болымсыз есімше: (-ма, -ме) жұрнағы арқылы амалдың болмауын білдіреді. Мысалы:

o «Келмеген адамдардың кешірім сұрауы қажет».

o «Білмеген сұрақты қою қателік болады».

• Кезеңді етістік есімше:

o «Айтылған сөздер халықтың жүрегіне әсер етті».

Бұл жерде «айтылған» есімше тұлғасы бұрынғы шақтағы іс-әрекетті білдіреді.

2. Көсемше тұлғасы

Көсемше — етістіктің көсемше түрі, амалдың немесе іс-әрекеттің қалай жүзеге асатынын көрсететін грамматикалық тұлға. Көсемше қимылдың уақытын, амалдың орындалу тәсілін, бағытын білдіреді. Көсемше тұлғалары қазақ тілінде төрт түрлі болады: қимылдық көсемше, шарттық көсемше, қалау көсемше және себеп-салдар көсемше.

Көсемше тұлғасының мысалдары:

• Қимылдық көсемше: Амалдың қалай жүзеге асқанын немесе жүзеге асатынын білдіреді. Көсемше тұлға көбінесе келер шақтағы іс-әрекетпен байланысты болады. Мысалы:

o «Көріп, таң қалдым». (Көсемше «көріп» – қимылдың қалай болғанын көрсетеді).

o «Келіп едім, сендер бар екенсіңдер».

• Шарттық көсемше: Егер амал шартты түрде орындалса, сөйлемде шарттық көсемше қолданылуы мүмкін. Мысалы:

o «Барсаң, мен де барамын».

o «Келсең, сені күтемін».

• Қалау көсемше: Іс-әрекеттің орындалуына тілектестік, қалаушылық білдіреді. Мысалы:

o «Болса екен, жақсы болар еді».

o «Айтсаң, тыңдармын».

• Себеп-салдар көсемше: Әрекеттің орындалуына себепкер болатын жағдайды білдіреді. Мысалы:

o «Өкінген соң, кеш болды».

o «Жазып қойдым, мұны ұмытпайсың».

Ескі мұралардағы есімше мен көсемше тұлғалары

Ескі мұралар тілінде, яғни қазақтың классикалық әдебиетінде, есімше мен көсемше тұлғалары көп қолданылған. Бұл тұлғалар сөйлемдегі іс-әрекеттердің уақытын, қалай жүзеге асатынын, бірінің себеп-салдарын, ал екіншісінің тұтас тілдік құрылымға қаншалықты әсер ететінін көрсеткен.

Мысалы:

1. «Қорқып, жүгірген» (есімше). Бұл жерде қорқып сөзі әрекеттің жүзеге асуын білдіреді.

2. «Қосып айтқанда, мақсаты жүзеге аспады» (көсемше). Мұндағы қосып сөзі нақты бір себепті көрсету арқылы, орын алған жағдайдың орындалуын білдіреді.

Ескі мұралар тіліндегі есімше мен көсемше тұлғалары қазақ тілінің грамматикалық құрылымындағы маңызды элементтер болып табылады. Олар тілдегі іс-әрекеттердің орындалуын, қимылдың болуын, мағынасын тереңдетеді және сөйлеушінің тілектестік немесе шартты жағдайларды нақтылауына мүмкіндік береді.

63.Жаңа заман түркі тілдеріндегі үстеу туралы айтып беріңіз

Үстеу — қазақ тіліндегі сөз таптарының бірі, іс-әрекеттің қалай, қай жерде, қашан, неше рет, қандай жағдайда жүзеге асатынын білдіретін сөздер. Үстеулер амалдың немесе қимылдың сипаттамасын береді, яғни етістікке, сын есімге немесе басқа да үстеулерге қатысты қосымша ақпарат береді.

Жаңа заман түркі тілдеріндегі үстеулердің бірқатар ерекшеліктері мен жалпы қолданылуы бар. Бұл тілдерде үстеулер етістікпен тығыз байланыста болып, іс-әрекеттің уақытын, мекенін, тәсілін, мөлшерін және себебін білдіреді. Түркі тілдерінің әрқайсысында үстеулердің өзіндік ерекшеліктері бар, бірақ жалпы құрылымы мен мағыналық қызметі ұқсас.

Үстеулердің негізгі түрлері мен мысалдары:

1. Мекен үстеулері

Мекен үстеулері іс-әрекеттің қай жерде орындалғанын, қай жерде жүзеге асатынын білдіреді. Олар негізінен орындықтық мәнде қолданылады.

o Қазақ тіліндегі мекен үстеулері:

 «Мында», «онда», «жақын», «алде», «сол жерде».

o Түрік тіліндегі мекен үстеулері:

 «burada» (мұнда), «orada» (онда), «yakında» (жақында), «güneyde» (оңтүстікте).

o Өзбек тіліндегі мекен үстеулері:

 «bu yerda» (мұнда), «unda» (онда), «yaxinda» (жақында), «janubda» (оңтүстікте).

2. Уақыт үстеулері

Уақыт үстеулері қимылдың қашан орындалғанын немесе орындалатынын білдіреді. Олар уақыттық сипатқа ие болып, әрекеттің белгілі бір уақытпен байланысын көрсетеді.

o Қазақ тіліндегі уақыт үстеулері:

 «Кеше», «бүгін», «ертең», «қазір», «осы күні».

o Түрік тіліндегі уақыт үстеулері:

 «dün» (кеше), «bugün» (бүгін), «yarın» (ертең), «şu anda» (қазір), «bu günlerde» (осы кезде).

o Өзбек тіліндегі уақыт үстеулері:

 «kecha» (кеше), «bugun» (бүгін), «ertaga» (ертең), «hozir» (қазір).

3. Сапа үстеулері

Сапа үстеулері іс-әрекеттің қалай орындалғанын, оның сапасын немесе қасиетін білдіреді. Олар көбінесе сын есімдерден жасалады және іс-әрекеттің сипаттамасын білдіреді.

o Қазақ тіліндегі сапа үстеулері:

 «Жақсы», «жаман», «әдемі», «күшті», «жылдам».

o Түрік тіліндегі сапа үстеулері:

 «iyi» (жақсы), «kötü» (жаман), «güzel» (әдемі), «hızlı» (жылдам).

o Өзбек тіліндегі сапа үстеулері:

 «yaxshi» (жақсы), «yomon» (жаман), «go'zal» (әдемі), «tez» (жылдам).

4. Мөлшер үстеулері

Мөлшер үстеулері іс-әрекеттің неше рет орындалатынын немесе әрекеттің шамасын, дәрежесін көрсетеді.

o Қазақ тіліндегі мөлшер үстеулері:

 «Көп», «аз», «толық», «әрдайым», «кейде».

o Түрік тіліндегі мөлшер үстеулері:

 «çok» (көп), «az» (аз), «tamam» (толық), «her zaman» (әрдайым), «bazen» (кейде).

o Өзбек тіліндегі мөлшер үстеулері:

 «ko'p» (көп), «kam» (аз), «to'liq» (толық), «har doim» (әрдайым), «ba'zan» (кейде).

5. Себеп-салдар үстеулері

Себеп-салдар үстеулері іс-әрекеттің себебін немесе оның нәтижесін көрсетеді.

o Қазақ тіліндегі себеп-салдар үстеулері:

 «Сондықтан», «сол себепті», «осыдан».

o Түрік тіліндегі себеп-салдар үстеулері:

 «bu yüzden» (сондықтан), «bu sebeple» (сол себепті).

o Өзбек тіліндегі себеп-салдар үстеулері:

 «shuning uchun» (сондықтан), «bu sababli» (сол себепті).

6. Жиілік үстеулері

Жиілік үстеулері іс-әрекеттің қаншалықты жиі немесе сирек орындалатынын көрсетеді.

o Қазақ тіліндегі жиілік үстеулері:

 «Жиі», «сирек», «әрдайым», «кезек-кезек».

o Түрік тіліндегі жиілік үстеулері:

 «sık» (жиі), «nadiren» (сирек), «her zaman» (әрдайым).

o Өзбек тіліндегі жиілік үстеулері:

 «tez-tez» (жиі), «kamdan-kam» (сирек), «har doim» (әрдайым).

Жаңа заман түркі тілдеріндегі үстеулердің жалпы ерекшеліктері:

1. Үстеулердің сөз таптарымен байланысы: Түркі тілдеріндегі үстеулер көбінесе етістікке қатысты болып келеді. Үстеулер етістіктің мағынасын нақтыландырады, оның қалай жүзеге асатынын, қашан болатынын, қай жерде болатынын анықтайды.

2. Сөз жасам тәсілі: Үстеулер көбінесе басқа сөз таптарынан жасалады. Мысалы, сын есімдерден үстеулер жасау (жақсы — жақсырақ, жылдам — жылдамдау) немесе етістіктерден үстеулер туындауы мүмкін.

3. Үстеулердің функционалдық түрлері: Түркі тілдеріндегі үстеулер әр түрлі функционалдық қызмет атқарады: уақытты, мекенді, сапаны, мөлшерді және себеп-салдарды білдіреді.

Жаңа заман түркі тілдеріндегі үстеулер іс-әрекеттің түрлі қырларын, уақытын, орнын, мөлшерін, сапасын және жиілігін білдіріп, сөйлемдегі мағынаны айқындайды. Әр тілде үстеулердің құрылымы мен қолданылуы әртүрлі болғанымен, олардың негізгі қызметі бірдей — қимылдың қалай, қайда, қашан және қаншалықты орындалғанын көрсету. Үстеулер сөздердің мағынасына қосымша ақпарат беріп, сөйлемдерде толық әрі анық түсінік қалыптастырады.

64.Сөздік қордағы лексемалардың мағыналық дамуының негізгі қағидаларын айтып беріңіз

Сөздік қордағы лексемалардың мағыналық дамуы — тілдің тарихи дамуы мен қолданылуына байланысты сөздердің мағынасының өзгеруі мен кеңею процесі. Лексемалардың мағыналық дамуы әртүрлі факторлардың ықпалымен жүріп, жаңа мағыналардың пайда болуына, сөздердің мағыналық аясын кеңейтуге әкеледі. Бұл процесс тілдің тірі әрі динамикалық болуын қамтамасыз етеді, сонымен қатар сөздер мен тілдің өзара байланысын нығайтады.

Сөздің мағыналық дамуында бірнеше негізгі қағидалар мен бағыттар бар. Олардың кейбірін төменде қарастырайық:

1. Мағыналық кеңейту (Генерализация)

Мағыналық кеңейту кезінде сөздің бастапқы тар мағынасы кеңейіп, жаңа мағыналар қосылады. Бұл процесстің нәтижесінде сөз бұрынғы бір ғана шектеулі мағынадан басқа жағдайларда қолданылатын кең ауқымды мағыналарға ие болады.

Мысалы:

• «Қамал» (күшті қорғаныс немесе бекініс) деген сөз кейін келе барлық қорғау немесе қорғау жүйесін білдіретін мағынада қолданылатын болды (мысалы, «ақпараттық қамал»).

2. Мағыналық тарылу (Спецификация)

Мағыналық тарылу — сөздің бастапқы кең мағынасы тарылып, белгілі бір нақты, шектеулі мағынаға ие болуы. Бұл процесс көбінесе терминдер мен арнайы сөздер пайда болғанда байқалады.

Мысалы:

• «Жұмыс» сөзі алғашқыда барлық адам әрекетінің түрлерін білдірсе, уақыт өте келе тек еңбек әрекеті, қызмет көрсету мен өндіріс мағынасына тарылды.

3. Мағыналық ауысу (Метонимия және Метафора)

Сөздің мағыналық ауысуы — сөздің бір мағынадан екінші мағынаға ауысуы, бұл арқылы жаңа мағына пайда болады. Әдетте, бұл процесс метафора немесе метонимия арқылы жүзеге асады.

• Метафора — бір заттың немесе құбылыстың басқа бір затқа немесе құбылысқа ұқсастығына негізделген мағыналық ауысу.

Мысалы:

o «Тау» (жер бедері) сөзі кейін келе үлкен күштің, зор қуаттың символы ретінде қолданылатын болды: «тауды қозғау».

• Метонимия — бір заттың немесе құбылыстың атын басқа бір заттың немесе құбылыстың атымен ауыстыру.

Мысалы:

o «Сөз» сөзі бастапқыда ауызша айтылған сөйлем немесе ой білдірсе, кейіннен ол әдебиет немесе сөз өнері мағынасында қолданылатын болды.

4. Қарама-қарсы мағыналық дамуы (Антонимия)

Қарама-қарсы мағыналық даму кезінде сөздің мағынасы кері немесе қарама-қарсы мәнде өзгеруі мүмкін. Мұндай өзгерістер сөздердің контекстке байланысты жаңа мағыналар алуына ықпал етеді.

Мысалы:

• «Жылдам» сөзі бастапқыда тез қозғалуды білдірсе, кейін келе адам мінезін, мысалы, үнемі асығатын, бір орында тұрақтамайтын мінезді білдіретін мағынада қолданылуы мүмкін.

5. Полисемия (Көп мағыналылық)

Полисемия — бір сөздің бірнеше мағынаны білдіруі. Сөздің бір тілде бір ғана мағынадан бірнеше мағынаға ауысуы сөздік қордың дамуының айқын көрінісі болып табылады. Бұл сөздің әртүрлі контекстерде әртүрлі мағыналарда қолданылуына мүмкіндік береді.

Мысалы:

• «Қол» сөзі тек дене мүшесі ретінде ғана емес, сонымен бірге көмек көрсету, билік, қолдау білдіретін мағыналарда да қолданылуы мүмкін.

• «Жол» сөзі де бірнеше мағынаны білдіреді: тас жол, жол (мекен), өмір жолы, т.б.

6. Тілдің әлеуметтік және мәдени контексіне байланысты мағыналық даму

Тілдің әлеуметтік, мәдени және тарихи контекстіне байланысты сөздер жаңа мағына алып, өзінің функционалдық рөлін өзгерте алады. Бұл өзгерістер көбінесе тілдегі әлеуметтік қатынастар мен қоғамдағы құндылықтармен тығыз байланысты.

Мысалы:

• «Саясат» сөзі алғашында мемлекетті басқару ісімен байланысты болса, қазіргі таңда кеңінен қолданылып, қоғамның барлық әлеуметтік құрылымындағы билік, басқару, идеология сынды мағыналарда да қолданылады.

7. Көнерген мағына (Архаизмдер мен неологизмдер)

Сөздердің мағынасының өзгеруі барысында кейбір сөздер көнеріп, жаңа мағыналы сөздер пайда болады. Көнерген мағыналарды архаизмдер деп атайды, ал жаңа мағыналар мен жаңадан пайда болған сөздерді неологизмдер деп атайды.

Мысалы:

• «Телеграф» сөзі бұрын хабар жіберу әдісін білдірсе, қазіргі таңда бұл сөз жаңа технологияның ықпалымен «интернет» немесе «ұялы телефон» сияқты жаңа ұғымдарды білдіруі мүмкін.

Сөздердің мағыналық дамуы — тілдің икемділігі мен динамикасын көрсететін күрделі процесс. Лексемалардың мағыналық өзгерісі мен даму қағидалары тілдің даму барысындағы әлеуметтік, мәдени, тарихи және психологиялық факторлардың ықпалымен әртүрлі болады. Мағыналық кеңейту, тарылу, ауысу, полисемия және басқа да мағыналық құбылыстар сөздің тілдік жүйедегі орны мен қызметін күшейтіп, тілдің байлығын арттырады.

65.Силлабофонемалар түсінігін түсіндіріңіз

Силлабофонема — тіл білімінде, әсіресе фонология саласында қолданылатын термин, бірақ ол кеңінен тараған термин емес. Бұл термин «силлабем» және «фонема» сөздерінің бірігуінен туындаған болуы мүмкін. Әдетте, әрбір тілдің фонологиясында фонема мен силлаба ұғымдары жеке қарастырылады.

1. Фонема — тілдің ең кіші мағыналық бірлігі, яғни сөздер мен морфемалардың арасындағы айырмашылықты көрсететін дыбыстық бірлік. Мысалы, қазақ тілінде /к/ мен /қ/ фонемалары сөздің мағынасын өзгертуі мүмкін: қала мен кала.

2. Силлаба (немесе слог) — тілдің ең кіші ритмдік бірлігі, бір дауысты дыбыстан немесе дауысты дыбыспен бірге келетін дауыссыз дыбыстардан құралған топ. Мысалы, қазақ тіліндегі «кітап» сөзінде екі силлаба бар: «кі-тап».

Силлабофонема деген ұғымның мағынасы

Егер силлабофонема терминін пайдаланатын болсақ, бұл екі ұғымның, яғни фонеманың және силлабанын, арасындағы қандай да бір байланыс немесе ортақ мәнді көрсетуі мүмкін. Мұндай терминнің мәні төмендегі сияқты болуы ықтимал:

• Силлабофонема деп, бір жағынан фонеманы білдіретін дыбыстық бірлік, ал екінші жағынан сол дыбыстық бірліктің күшін немесе ритмдік құрылымын ескеріп, бір дыбыстың (фонеманың) белгілі бір силлабаның құрылымында қолданылуын айта алады.

• Басқаша айтқанда, силлабофонема — силлабаның ішінде кездесетін және мағына ажырататын фонемалардың өзара үйлесімі немесе бірлік түрі болуы мүмкін.

Жалпы, силлабофонема термині фонологияда кеңінен қолданылатын ұғым емес, бірақ оның мағынасы фонема мен силлаба арасындағы байланысқа қатысты болар еді. Тілдің дыбыстық құрылымын түсінуде әрқайсысы өз деңгейінде маңызды рөл атқарады.

66.Түркі тілдерін топтарға жіктегенде тілдегі фонетикалық құбылыстардың маңызын айтып беріңіз

Түркі тілдерін топтарға жіктегенде тілдің фонетикалық құбылыстарының маңызы ерекше. Түркі тілдерінің топтастырылуы кезінде олардың дыбыстық құрылымы, яғни фонетикасы — дыбыстардың жүйесі, айтылуы мен құрылымындағы ерекшеліктер үлкен рөл атқарады. Әрбір тілдің өзінің жеке фонетикалық жүйесі болады, және бұл жүйе тілдердің даму тарихында маңызды рөл атқарады. Түркі тілдері топтарға бөлінгенде де осы фонетикалық құбылыстар басты көрсеткіштер болып табылады.

1. Фонетикалық құбылыстардың топтастырудағы маңызы

Түркі тілдерінің топтарға бөлінуі олардың фонетикалық ерекшеліктеріне негізделген. Түркі тілдерінің әрбір топтары белгілі бір фонетикалық құбылыстар мен заңдылықтарға сәйкес бөлінеді. Мысалы, дыбыстардың айтылу ерекшеліктері, дауысты және дауыссыз дыбыстардың үйлесімі, дыбыстардың өзгеруі, тілдегі үндестік заңдары, ұяңдық, қатаңдық, жіңішкелік, дәйектілік, дауысты дыбыстардың ұзақтығы сияқты фонетикалық құбылыстар тілдердің топтарға бөлінуінің негізгі факторы болып табылады.

Фонетикалық заңдар мен құбылыстар:

• Үндестік заңы: Түркі тілдеріндегі үндестік заңы — дауысты дыбыстардың бір-бірімен үйлесімділігін анықтайтын заң. Түркі тілдерінің көпшілігінде дауысты дыбыстардың алдымен жіңішке немесе жуан болуы, сондай-ақ сөздің ішіндегі дауысты дыбыстардың үйлесуі маңызды рөл атқарады. Бұл заң тілдің байырқы түркі тілдерінен бастап, басқа топтардың да бөлінуіне әсер етті. Мысалы, өңтүстік және солтүстік түркі тілдерінің арасында үндестік заңдарының әртүрлілігі байқалады.

• Ұяңдық пен қатаңдық: Түркі тілдерінде дауысты және дауыссыз дыбыстардың айтылуы кезінде ұяңдық пен қатаңдық айырмашылығы да үлкен рөл атқарады. Бұл құбылыс тілдің дыбыстық жүйесіне байланысты ерекшеліктерді көрсетеді.

• Дауысты дыбыстардың ұзақтығы: Түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың ұзақтығы (ұзын немесе қысқа дауысты дыбыстар) да маңызды роль атқарады, және ол кейбір тілдердің өзара бөлінуіне себеп болады. Мысалы, қазақ және қарақалпақ тілдерінде дауысты дыбыстардың ұзақтығы байқалады.

2. Фонетикалық құбылыстарға негізделген топтар

Түркі тілдері өздерінің фонетикалық ерекшеліктеріне қарай бірнеше топқа бөлінеді. Осы топтарда орын алатын фонетикалық құбылыстар олардың арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді.

1. Оңтүстік (жауынгерлік) топ

Бұл топқа түркі тілдерінің қазақ, қырғыз, өзбек, татар тілдері кіреді. Олардың фонетикалық ерекшеліктері:

• Үндестік заңдарының сәйкестігі: Оңтүстік топтағы тілдерде сөздің ішіндегі дауысты дыбыстардың жуан және жіңішке болуы сақталады. Мысалы, қазақ тілінде: "қара" — "кәмпит".

• Дауысты дыбыстардың өзгеруі: Өзбек тілінде «е» дыбысы кейбір сөздерде и болып айтылады.

2. Солтүстік (алтай) топ

Солтүстік түркі тілдері тува, алтай, хақас тілдеріне жатады. Олардың фонетикалық жүйесі:

• Үндестік заңдарының өзгешелігі: Солтүстік топтағы тілдерде кейде сөздердің ішінде дауыссыз дыбыстардың үйлесімі де маңызды болып табылады. Мысалы, тува тілінде, жуандық пен жіңішкелік дауыссыз дыбыстардың арасында айтарлықтай айырмашылықтар байқалады.

• Дауысты дыбыстардың ұзақтығы: Бұл тілдерде дауысты дыбыстардың ұзақтығы ерекше орын алады.

3. Батыс (қыпшақ) топ

Бұл топқа қырғыз, қазақ, татар, башқұрт тілдері жатады. Бұл тілдердің фонетикалық ерекшеліктері:

• Қатаң және ұяң дыбыстардың арақатынасы: Қыпшақ тілдерінде дауыссыз дыбыстардың қатаң және ұяң болуы ерекше роль атқарады. Мысалы, қазақ тіліндегі "қ" дыбысы кейде қырғыз тілінде өзгеріп к болып айтылуы мүмкін.

• Дауысты дыбыстардың үйлесімі: Бұл топтың тілдерінде дауысты дыбыстардың үйлесімі мен үндестік заңдары өте қатал сақталады.

4. Шығыс (оғыз) топ

Бұл топқа түрік, азербайжан, туркмен тілдері жатады. Олардың фонетикалық ерекшеліктері:

• Үндестік заңы: Оғыз тілдерінде дауысты дыбыстардың үйлесімі жиі байқалады, мысалы, дауысты дыбыстардың жуан және жіңішке болып бөлінуі айқын көрінеді.

• Дауысты дыбыстардың ұзақтылығы: Түрік тілінде дауысты дыбыстардың ұзақтығы ерекшеленеді.

3. Фонетикалық ерекшеліктердің тарихи маңызы

Түркі тілдерінің топтарға бөлінуі, сонымен қатар олардың тарихи дамуының нәтижесінде қалыптасқан. Бұның ішінде фонетикалық құбылыстардың рөлі өте зор, себебі әртүрлі тарихи кезеңдерде әртүрлі тілдік бірліктердің бір-бірінен бөлінуі, даму үдерісі мен араласу тарихы, олардың дыбыстық жүйесіне өзгерістер әкелген.

• Алтай топтарының біртұтас даму кезеңі: Алтай мен Оңтүстік топтарындағы тілдер бір кездері бір-бірімен байланысып, кейіннен біршама өзгерістерге ұшыраған. Бұл кезеңдегі тілдердің фонетикалық заңдылықтары олардың негізгі айырмашылықтарына әкелген.

• Үндестік заңының маңызы: Түркі тілдерінің бір-бірінен ажыратылуы, әсіресе, дауысты дыбыстардың үйлесіміне қатысты ерекшеліктердің өзгеруіне байланысты. Мұндай фонетикалық айырмашылықтар тілдердің ішкі топтарға бөлінуіне себеп болған.

Фонетикалық құбылыстар — түркі тілдерінің топтастырылуында басты маңызға ие. Дыбыстардың айтылу ерекшеліктері, дауысты және дауыссыз дыбыстардың қарым-қатынасы, үндестік заңдары сияқты фонетикалық заңдылықтар түркі тілдерін бір-бірінен ажыратуда және олардың тарихи дамуының бағыттарын анықтауда маңызды рөл атқарады. Тілдердегі фонетикалық өзгерістер олардың уақыт өте келе бір-бірінен бөлінуіне себеп болып, осы тілдерге тән топтық ерекшеліктерді қалыптастырды.

67.Өзге тілдерден енген дауыссыз дыбыстардың ерекшелігін мысалмен түсіндіріңіз

Өзге тілдерден енген дауыссыз дыбыстардың ерекшеліктері қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне енгізілген сөздердің дыбыстық құрылымын бейімдеу процесінде айқын көрінеді. Қазақ тілі өзге тілдерден сөз қабылдаған кезде, олардың фонетикалық құрылымы мен дыбыстары қазақ тілінің табиғатына сай үйлесімділікке түсу үшін өзгерістерге ұшырайды. Мұндай өзгерістер қазақ тіліндегі дыбыстық жүйенің өзіндік ерекшеліктеріне негізделген.

1. Өзге тілдерден енген дауыссыз дыбыстардың бейімделуі

Қазақ тілінде өзге тілдерден енген сөздердегі дауыссыз дыбыстардың кейбіреулері қазақ тілінің фонетикалық жүйесінде болмағанымен, уақыт өте келе олар қазақ тілінің фонетикалық заңдарына бейімделеді. Бұл процессте дыбыстардың айтылуы өзгеріп, қазақ тілінің сөздік қорына сіңіседі.

Дауыссыз дыбыстардың өзгеруі:

1. «В» дыбысы: Қазақ тілінде в дыбысы дәстүрлі түрде жоқ, сондықтан ол сөздерге енгенде, көбінесе б дыбысына ауысады. В дыбысы орыс, еуропа тілдерінен енген сөздерде кездеседі.

Мысалы:

o «Водка» (орыс тілінен) → «ботка»

o «Веранда» (орыс тілінен) → «беранда»

Бұл жерде в дыбысы қазақ тілінің айтылу нормаларына бейімделіп, б болып айтылады. Бұл дыбыстық өзгеріс қазақ тілінің дауысты және дауыссыз дыбыстардың айтылу ерекшеліктеріне байланысты орын алады.

2. «Ф» дыбысы: Қазақ тілінде ф дыбысы да жоқ, сондықтан бұл дыбыс сөздерге енген кезде әдетте п дыбысына ауысады.

Мысалы:

o «Фонтан» (орыс тілінен) → «понтан»

o «Фотография» → «потография»

Ф дыбысы қазақ тілінде көбінесе п дыбысына ауысады, бірақ кейде бұл дыбыстың дұрыс айтылуы да сақталуы мүмкін, әсіресе жастар арасында.

3. «Р» дыбысы: Қазақ тілінде р дыбысы қатты әрі айқын айтылады, бірақ басқа тілдерден енген сөздерде р дыбысының айтылуында әр түрлі өзгерістер болуы мүмкін.

Мысалы:

o «Ресторан» → кейде р дыбысы айтылмайды немесе жұмсартылып айтылады.

o «Радио» → кейде р дыбысы жұмсақ айтылуы мүмкін, бірақ қазақ тілінде ол әдетте қатты айтылады.

4. «Ц» дыбысы: Қазақ тілінде ц дыбысы жоқ, ол тек орыс тіліндегі сөздерде кездеседі. Қазақ тілінде бұл дыбыс көбінесе с немесе тс дыбыстары арқылы ауыстырылады.

Мысалы: