жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Қазақстан мен Оңтүстік Кореядағы урбанизация және ішкі көші-қонның әлеуметтік салдары
Қазақстан мен Оңтүстік Кореядағы урбанизация және ішкі көші-қонның әлеуметтік салдары
Авторлар: Алпысбай Аяулы, Жумагали Медина, Қуанышбек Айым, Ерболова Аружан.
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің бакалавриат студенттері
Ғылыми жетекші: Авсыдыкова Қ.А.
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан
https://farabi.university/?lang=kz
Аннотация.
Қалаға көшу халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға мүмкіндік бергенімен, оның өңірлік демографиялық және әлеуметтік теңсіздікті күшейтуге ықпалы бар ма? Бұл сұрақ урбанизация мен ішкі көші-қон үдерістерін зерттеуде маңызды. Мақаланың мақсаты – Қазақстан мен Оңтүстік Кореядағы урбанизация деңгейін, ішкі көші-қон бағыттарын, өңірлік айырмашылықтарды және олардың әлеуметтік-экономикалық салдарын салыстырмалы талдау. Теориялық негіз ретінде урбанизация мен көші-қонға қатысты әлеуметтік тұжырымдамалар, сондай-ақ екі елдің ұлттық статистикасы мен халықаралық деректер пайдаланылды. Талдауда қала халқының үлесі, ірі қалаларға көші-қон ағыны, еңбек нарығындағы табыс айырмашылықтары, тұрғын үйге және әлеуметтік инфрақұрылымға қолжетімділік қарастырылды. Нәтижесінде Қазақстанда көші-қонның Астана, Алматы және Шымкент қалаларына шоғырлануы, ал Оңтүстік Кореяда Сеул агломерациясының экономикалық және демографиялық басымдығы өңірлік теңсіздіктің негізгі факторларының бірі екені анықталды. Сонымен қатар екі елдің тәжірибесі урбанизация салдарын азайту үшін өңірлерде жұмыс орындарын құру, тұрғын үй саясатын жетілдіру және әлеуметтік инфрақұрылымды тең дамыту қажеттігін көрсетті.
Түйін сөздер: урбанизация, ішкі көші-қон, өңірлік теңсіздік, демографиялық өзгерістер, ауылдан қалаға көшу, агломерация, еңбек нарығы, әлеуметтік инфрақұрылым, Қазақстан, Оңтүстік Корея.
1. Кіріспе
Қазақстанда ауылдан қалаға көшуді көбіне жақсы жұмыс табу, жоғары білім алу немесе тұрмыс жағдайын жақсарту қажеттілігімен түсіндіреді. Мысалы, Түркістан облысындағы жас маман Алматыға оқуға келіп, кейін сол жерде жұмысқа орналасуы мүмкін. Оның шешімі жеке таңдау болғанымен, мұндай жағдай мыңдаған адамға тән. Нәтижесінде бір өңірде жастар азайып, екінші өңірде тұрғын үйге, мектептерге, қоғамдық көлікке және жұмыс орындарына сұраныс артады.
Оңтүстік Кореяда да осындай құбылыс бар, бірақ оның ауқымы мен қалыптасу тарихы өзгеше. Елде урбанизация бірнеше онжылдық бұрын жоғары деңгейге жеткен. Қазір басты мәселе ауыл халқының қалаға көшуімен ғана шектелмейді. Экономикалық мүмкіндіктердің, беделді университеттердің және жоғары жалақылы жұмыс орындарының Сеул мен оның айналасындағы аумақтарда шоғырлануы елдің басқа өңірлерін әлсіретіп отыр.
Осы екі мемлекетті салыстыру арқылы урбанизацияның бір ғана оң немесе теріс нәтижесі болмайтынын көруге болады. Қалаға көшу адамның жеке мүмкіндіктерін кеңейткенімен, ол шыққан өңірдегі еңбек ресурстарының азаюына және барған қаладағы әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін қысымның өсуіне әкелуі мүмкін.
2. Негізгі салыстыру көрсеткіштері
Көрсеткіш |
Қазақстан |
Оңтүстік Корея |
1. Қала халқының үлесі (жыл басына 2023 / 2024 / 2025) |
62,1% / 62,4% / 63,8% |
81,5% / 81,5% / дерек жоқ (БҰҰ/Дүниежүзілік банк анықтамасы) |
2. Ішкі көші-қонның жалпы деңгейі |
Жылдық коэффициент жарияланбайды; ел ішіндегі көшіп-қонушылар саны 2023 жылы 27,5%-ға өсті |
Қозғалыс коэффициенті 100 адамға: 12,0% / 12,3% / 12,0% (2023 / 2024 / 2025) |
3. Ірі қалаларға таза көші-қон |
Астана, Алматы, Шымкент бойынша жиынтығы: 91,6 мың (2023) және 118,7 мың (2024) адам |
Сеул аймағына таза ағын: +47 мың (2023), +45 мың (2024) |
4.Орталыққа шоғырлану |
Астана халқы 2024 жылы 6,8%-ға, Алматы 2,9%-ға өсті |
Сеул аймағында халықтың шамамен 51%-ы тұрады |
5. Өңірлік теңсіздік |
Қала халқының үлесі: Қарағанды облысы 81,5%, Түркістан облысы 24,6% (2023 жылғы қазан) |
2024 жылы 228 қала мен ауданның 148-інде таза кету, 80-інде таза келу |
Қазақстанда қала халқының үлесі баяу өсіп келеді (62,1%-дан 63,8%-ға дейін). Бұл өсімнің бір бөлігі әкімшілік-аумақтық өзгерістермен де түсіндірілуі мүмкін, өйткені статистика бюросы қала мен ауыл халқының санына әкімшілік өзгерістердің әсерін ескеретінін көрсетеді. Кореяда урбанизация жоғары деңгейде тұрақталған, ал көші-қон қарқыны төмендеп келеді: 2025 жылы көшіп-қонушылар саны 6,118 млн адамға дейін азайып, 1974 жылдан бергі ең төменгі деңгейге түсті. Корей статистикасы мұны халықтың қартаюымен және жастар санының азаюымен байланыстырады.
3. Қазақстан: көші-қонның қалаларға шоғырлануы
Ұ
лттық
статистика бюросының мәліметі бойынша,
2023 жылы тек үш қалада – Астанада (+50
078), Алматыда (+38 113) және Шымкентте (+3 416)
– өңіраралық таза көші-қон оң болды.
2024 жылы оң балансқа Алматы облысы да
қосылды, ал Астанаға таза ағын 73 238 адамға
жетті. Алматыға таза ағын 36 061, Шымкентке
9 361 адам болды. Яғни Астанаға таза келім
бір жылда шамамен 46%-ға өсті, Шымкентке
үш еседей артты, ал Алматыда сәл азайды.
stat.gov.kz, 2023 және 2024 жылдардағы көші-қон бюллетендері; 2025 жылғы дерек әлі алынбады.
Астана мен Шымкентке келім өсті, ал Алматыға таза көші-қон сәл азайды.
Нәтижесінде Астана халқы 2023 жылғы 1 желтоқсаннан 2024 жылғы 1 желтоқсанға дейін 1 423,7 мыңнан 1 520,8 мыңға (+97,1 мың) өсті. Қалған өңірлердің көбінде халық саны өзгермеген немесе сәл азайған, мысалы Солтүстік Қазақстан облысында халық 530,7 мыңнан 522,7 мыңға түсті. Түркістан облысында халық өсімі 0,6%-ды құрады, оны ірі қалаларға көшумен емес, жоғары табиғи өсіммен байланыстыру орынды.
Қала халқының үлесі өңірлер бойынша күрт ерекшеленеді: Қарағанды (81,5%), Ұлытау (79,1%) және Ақтөбе (74,8%) облыстарында жоғары, ал Түркістан облысында 24,6%, Жамбыл облысында 43,3% (2023 жылғы 1 қазандағы жағдай).
4. Оңтүстік Корея: мегаполисте шоғырлану және «өңірлердің жойылуы»
Кореяда жылына 6 млн-нан астам адам тұрғылықты жерін ауыстырады, бірақ бұл қозғалыстың басым бөлігі аймақ ішінде болады. 2024 жылы қозғалыс коэффициенті 12,3% болды, оның 8,1%-ы өңір ішіндегі, 4,3%-ы өңіраралық көшу. Көшудің басты себептері – тұрғын үй (34,5%) және отбасы (24,7%).
Сеул аймағына (Сеул, Инчхон, Кёнги) 2023 жылы 47 мың, 2024 жылы 45 мың адам таза келді, ал Йоннам мен Хоннам өңірлерінен кету жалғасты (2024 жылы тиісінше 40 мың және 18 мың адам). Қызықты ерекшелік: Сеулдің өзінен 1990 жылдан бері жыл сайын таза кету байқалады, өйткені тұрғын үйдің қымбаттауы салдарынан тұрғындар Кёнги мен Инчхонға көшеді (2024 жылы Сеулден осы екі өңірге таза кету 75 мың адам). Бұл – шоғырлану жалғасып отырғанын, бірақ оның ішкі құрылымы өзгеріп жатқанын көрсетеді.
Жас буын үшін бейне айқынырақ. «Leaders Index» талдауына сәйкес, 2022 жылғы шілде мен 2026 жылғы мамыр аралығында 17 өңірдің тек 7-інде 20–39 жастағы жастардың таза келімі болды (үшеуі астаналық аймақта, төртеуі Чхунчхон өңірінде), ал жалпы таза ағынның 90,9%-ы Сеул аймағына тиді. Корей әкімшілігі бұл ағынды жоғары жалақы, жұмыс орындарының шоғырлануы және инфрақұрылымға қолжетімділікпен түсіндіреді.
5. Көші-қонның тұрғын үйге, жұмысқа және әлеуметтік қызметтерге қолжетімділікпен байланысы
Тұрғын үй. Кореяда тұрғын үй көшудің ең жиі аталатын себебі, ал үй бағасы Сеулден халықтың сыртқа шығуына себеп болады. Жас адамдар үшін Сеулге таза келім 2022 жылғы шамамен 26 мыңнан 2024 жылы шамамен 10 мыңға дейін төмендеді, бұл тұрғын үй шығындарының өсуімен байланыстырылады. Қазақстанда Астанаға жылына 73 мың адамға жуық таза ағын тұрғын үй сұранысына қысым түсіретін фактор, алайда бұл қысымның бағаға әсерін өлшеу үшін қосымша дерек қажет.
Жұмыс және табыс. Қазақстанда ірі қалалар мен шеткі өңірлер арасындағы табыс айырмашылығы үлкен. Статистика бюросының 2024 жылғы қарашадағы деректері бойынша, жан басына шаққандағы орташа номиналды ақшалай табыс Алматы қаласында 338 663 теңге, Астанада 296 337, Шымкентте 141 625 және Түркістан облысында 113 566 теңгені құрады. Алматы мен Түркістан облысы арасындағы айырма шамамен 3 есе. Кореяда экспорттың 72,3%-ы (2022 жыл) Сеул аймағында шоғырланған, сондықтан жастардың көші-қоны еңбек нарығындағы осы үйлесімсіздікті көрсетеді.
stat.gov.kz, 2024 жылғы қаңтар–желтоқсандағы әлеуметтік-экономикалық даму бюллетені
Шымкент пен Түркістан облысының табысы Алматы қаласынан шамамен 2,4–3 есе төмен.
Әлеуметтік қызметтер. Бұл бағыт бойынша салыстырмалы тікелей көрсеткіштер (дәрігерлер, мектеп орындары, көлік қолжетімділігі) ашық дереккөздерден толық жиналмады. Сондықтан есепте қызмет қолжетімділігі жанама түрде – табыс, жастар көші-қоны және халықтың қала шегіндегі өсімі арқылы бағаланды. Мұны келесі зерттеу кезеңінде облыстық деңгейдегі дәрігер, мектеп және қоғамдық көлік көрсеткіштерімен толықтыру қажет.
6. Өңірлік айырмашылықтарды азайту шараларын салыстыру
Мына шаралар жалпыға белгілі бағдарламалық бағыттар ретінде келтірілді; нақты шығындар мен нәтижелерді ресми құжаттармен тексеру қажет.
Бағыт |
Қазақстан |
Оңтүстік Корея |
Әкімшілік орталықты көшіру |
Астананың астана ретіндегі өсуі (1997 жылдан бастап) |
Седжонг әкімшілік қаласының құрылуы |
Мемлекеттік мекемелерді өңірге орналастыру |
Шектеулі |
Өңірлік «инновациялық қалаларға» мемлекеттік институттарды көшіру |
Көпорталықты даму |
Астана, Алматы, Шымкент агломерациялары |
Чхунчхон өңірі мен Сеул «спиловер» аймағы |
Өңірлік табыс теңсіздігі |
Түркістан мен ірі қалалар арасындағы 3 еселік айырма |
Жастардың жиынтық кетуі жалғасуда |
Кореяның тәжірибесі шоғырлануды тоқтатуда жалғыз әкімшілік көшірудің жеткіліксіз екенін көрсетеді: Седжонг пен инновациялық қалалар құрылса да, Сеул аймағының үлесі 50%-дан асты, ал жас адамдар жұмыс пен жалақыға қарай аймаққа ағылып жатыр. Бұл Қазақстан үшін маңызды сабақ.
7. Қазақстанға арналған ұсыныстар
1-ұсыныс. Астана мен Алматы маңындағы агломерацияларды тұрғын үй және көлікпен бірге жоспарлау. Корея тәжірибесінде Сеулден шеткері аймақтарға (Кёнги, Инчхон) кетудің басты себебі тұрғын үйдің қымбаттауы болды. Қазақстанда Астанаға жылына 73 мың адамға дейін таза ағын жалғасса, тұрғын үй мен қоғамдық көлік агломерация деңгейінде жоспарлануы тиіс.
2-ұсыныс. Өңірлерде жұмыс орындары бар «тірек қалалар» құру. Корейде жастар жұмыс пен жалақыға қарай көшеді, сондықтан тек мекемелерді көшіру жеткіліксіз. Қарағанды, Ақтөбе сияқты қала үлесі жоғары өңірлерде жастарға арналған жұмыс орындары мен университет-өндіріс байланыстарын дамыту қажет.
3-ұсыныс. Көші-қон себептері мен жас құрылымы бойынша статистиканы жариялау. Корея жыл сайын көшу себептерін (тұрғын үй 34,5%, отбасы 24,7%) және жас бойынша ағындарды жариялайды. Қазақстанда таза көші-қон сандары бар, бірақ себептері мен жасы жеткілікті ашық емес. Осындай көрсеткіштер саясатты нақты мақсатқа бағыттауға мүмкіндік береді.
8. Қорытынды
Қазақстанда урбанизация қарқыны жоғары емес (62–64%), бірақ көші-қон ағыны бірнеше ірі қалаға, әсіресе Астанаға тез шоғырлануда. Кореяда урбанизация деңгейі жоғары (81%), көші-қон қарқыны төмендеп, ағын Сеул аймағына бағытталып келеді; жастар көші-қонының тұрғын үйге және жалақыға байланысы анық көрінеді. Екі елдің де тәжірибесі өңірлік теңсіздікті азайту үшін әкімшілік шараларды жұмыс орындарымен, тұрғын үймен және қызмет қолжетімділігімен ұштастыру қажет екенін көрсетеді. Корея бойынша қала халқының үлесі БҰҰ/Дүниежүзілік банк анықтамасымен берілген (шамамен 81%); корей ұлттық анықтамасы бойынша бұл көрсеткіш 92% шамасында, сондықтан елдер арасындағы деңгейді салыстыру кезінде анықтама айырмашылығын ескеру керек.
Қолдаңылған әдебиеттер:
1. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы. Халық саны, 2023 жылдың басы: https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/110277/
2. Asia Economy. 2023 жылғы ішкі халық қозғалысы статистикасы: https://www.asiae.co.kr/en/article/2024013011064308441
3. Asia Economy. 2024 жылғы ішкі халық қозғалысы статистикасы: https://cm.asiae.co.kr/en/article/2025012413195005901
4. The Kyunghyang Shinmun. 2025 жылғы ішкі халық қозғалысы статистикасы: https://www.khan.co.kr/en/article/202601291456007
5. Әлемдік банк (World Development Indicators), «Korea, Rep. – Urban Population (%)»: https://statisticsoftheworld.com/country/south-korea/urban-population
6. БҰҰ, World Population Prospects 2024 (StatisticsTimes арқылы): https://www.statisticstimes.com/demographics/country/south-korea-demographics.php

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген