ҚАЗАҚСТАН ТАБИҒАТЫ: ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ПЕН ТҰРАҚТЫ ТУРИЗМ

ҚАЗАҚСТАН ТАБИҒАТЫ: ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ПЕН ТҰРАҚТЫ ТУРИЗМ

Сағынғали Шарафат Сағынғалиқызы

Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қаласы

№5 мектеп-гимназия КММ География пəні мұғалімі

Қазақстан – кең байтақ жері мен бай табиғи ресурстары, əртүрлі климаттық аймақтары мен ерекше экожүйелері бар мемлекет. Еліміздің табиғи байлығы тек экономикалық дамудың көзі ғана емес, сонымен қатар ұлттық мақтаныш пен мəдени мұраның бір бөлігі болып табылады. Алайда қазіргі жаһандану жəне урбанизация үдерістері, өнеркəсіп пен көлік жүйелерінің дамуы, экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы табиғатқа айтарлықтай əсер етуде. Сондықтан табиғатты сақтау, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жəне тұрақты туризмді дамыту — қазіргі таңдағы маңызды ғылыми əрі педагогикалық мəселе болып отыр. Бұл бағытта мектеп мұғалімдерінің, əсіресе география жəне биология пəні ұстаздарының рөлі ерекше, себебі жас ұрпаққа табиғатты аялау мен экологиялық мəдениетті қалыптастыру осы пəндер арқылы жүзеге асады.

Қазақстанның табиғи ерекшелігі оның экожүйелік алуандығында. Елімізде шөл жəне шөлейт, дала жəне орманды дала, тау жəне өзен-көл экожүйелері кең тараған. Мұндай əртүрлі табиғи ландшафттар экологиялық тепе-теңдіктің сақталуына ықпал етсе, сонымен қатар туризмнің дамуына үлкен мүмкіндік береді. Алайда соңғы жылдары экологиялық жағдайдың нашарлауы — өндірістік қалдықтар, жердің деградациясы, су ресурстарының ластануы, атмосфералық ауаның бұзылуы, биоалуантүрліліктің азаюы сияқты мəселелерді тудырды. Мысалы, Арал теңізінің тартылуы, Балқаш көлінің экологиялық жағдайы, Семей ядролық полигонының зардаптары, Каспий аймағы мен ірі қалалардағы ауа сапасының төмендеуі сияқты экологиялық апаттар еліміздің табиғатына орасан зиян келтірді. Мұндай күрделі экологиялық мəселелерді шешу үшін ғылыми негізделген экологиялық саясат пен тұрақты даму стратегиясы қажет.

Экологиялық қауіпсіздік – бұл табиғи ортаның қазіргі жəне болашақ ұрпақ үшін қолайлы күйін сақтау. Экологиялық қауіпсіздік жүйесі қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық мониторинг жүргізу жəне халықтың экологиялық сауаттылығын арттыру сияқты бағыттарды қамтиды. Бұл орайда экологиялық білім мен тəрбие беру ерекше маңызға ие. Мектеп қабырғасынан бастап оқушыларға табиғат заңдылықтарын түсіндіру, экологиялық мəдениетті қалыптастыру, туған жердің табиғи байлығын бағалауға баулу – экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басты тетігі. Мұғалімдер сабақ барысында жергілікті жердің табиғи ерекшеліктерін, экологиялық жағдайын, табиғатты қорғау шараларын мысалға келтіре отырып, оқушылардың туған өлкеге деген сүйіспеншілігін арттыра

алады.

Тұрақты туризм – табиғи, мəдени жəне əлеуметтік ресурстарды сақтай отырып, экономикалық жəне экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ететін туризм түрі. Бұл бағыт қазіргі таңда əлемде кеңінен дамып келеді жəне Қазақстан үшін де ерекше өзекті. Тұрақты туризм экологиялық қауіпсіздікпен тығыз байланысты, себебі туристік қызмет табиғатқа зиян келтірмей, оны сақтауға бағытталуы тиіс. Экотуризм мен агротуризмнің дамуы ауылдық жерлердің экономикалық белсенділігін арттырып, табиғи нысандардың қорғалуына жағдай жасайды. Мысалы, Алматы облысындағы Іле-Алатау ұлттық паркі, Шарын шатқалы, Бурабай мен Көкшетау өңірі, Алакөл мен Қорғалжын көлдері, Шығыс Қазақстандағы Катонқарағай ұлттық паркі, Түркістан облысындағы Сайрам-Өгем қорығы сияқты аймақтар экологиялық туризмді дамытуға қолайлы орталықтарға айналып келеді. Мұндай табиғи аумақтарда тұрақты туризмнің дамуы экожүйеге минималды əсер етіп, жергілікті халықтың əл-ауқатын жақсартуға ықпал етеді.

Тұрақты туризмнің негізгі қағидаларына табиғатты сақтау, мəдени мұраға құрметпен қарау, жергілікті қауымдастықтардың мүддесін ескеру жəне экономикалық тиімділікті арттыру жатады. Бұл қағидалар білім беру саласында да кеңінен насихатталуы тиіс. Мектеп оқушыларын табиғатты аялауға, туған өлкенің туристік əлеуетін зерттеуге, экологиялық жобалар мен экспедицияларға қатысуға тарту – экологиялық мəдениеттің дамуына жол ашады. География жəне биология сабақтарында экологиялық туризм туралы тақырыптарды практикалық бағытта оқыту, табиғатқа экскурсиялар ұйымдастыру, экологиялық акциялар өткізу – оқушылардың табиғатты зерттеу жəне қорғау дағдыларын қалыптастырады.

Қазақстанда экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жəне тұрақты туризмді дамыту мақсатында мемлекеттік бағдарламалар қабылданған. «Жасыл Қазақстан» ұлттық жобасы, «Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарын дамыту тұжырымдамасы», «Экологиялық кодекс» сияқты құжаттар табиғатты қорғау мен тұрақты даму бағытындағы нақты шараларды айқындайды. Бұл бағдарламалардың табысты жүзеге асуы қоғамның, əсіресе жастардың экологиялық сана деңгейіне тікелей байланысты. Сондықтан мектептегі экологиялық білім беру ісі стратегиялық маңызға ие. Мұғалімдер оқушыларға табиғат пен адам арасындағы өзара байланысты, экологиялық қауіпсіздік пен тұрақты туризмнің мəнін түсіндіру арқылы олардың азаматтық жауапкершілігін арттырады.

Қорытындылай келе, Қазақстан табиғатының сұлулығын сақтап қалу мен оны ұрпақтан ұрпаққа жеткізу – баршамыздың ортақ міндетіміз. Экологиялық қауіпсіздік пен тұрақты туризм ұғымдары өзара тығыз байланысты жəне еліміздің тұрақты даму стратегиясының ажырамас бөлігі болып табылады. Табиғатты қорғау мəдениетін қалыптастыру, экологиялық білім мен тəрбиені жетілдіру, экологиялық туризмді дамыту арқылы ғана біз болашақ ұрпаққа таза табиғат пен салауатты өмір қалдыра аламыз. Бұл бағыттағы мектеп мұғалімдерінің еңбегі — елдің экологиялық болашағын айқындайтын маңызды фактор.

Пайдаланылған əдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі. – Астана: Əділет, 2021.

2. ҚР Экология жəне табиғи ресурстар министрлігі. «Жасыл Қазақстан» ұлттық жобасы. – Астана, 2023.

3. Бейсенова Ə., Шілдебаев Ж. «Экология жəне тұрақты даму». – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

4. Əлімқұлова С. «Экологиялық туризм: теориясы мен практикасы». – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2022.

5. United Nations World Tourism Organization (UNWTO). Sustainable Tourism and Environmental Protection. – Geneva, 2019.

6. Назарова Г. «Қоршаған ортаны қорғау жəне экологиялық мəдениет». – Алматы: Рауан, 2018.