Қазақстандағы онлайн-сауда: кәсіпкерлер үшін жаңа мүмкіндік пе, әлде бәсекенің күшеюі ме?

Қазақстандағы онлайн-сауда: кәсіпкерлер үшін жаңа мүмкіндік пе, әлде бәсекенің күшеюі ме?

Электронды коммерция нарығы үш жылда 50 пайыздан астам өсті. Алайда интернет арқылы сауда жасау кәсіпкерлерден тек сапалы өнімді емес, тиімді баға мен дұрыс стратегияны да талап етеді.

Қазақстанда онлайн-сауда күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Қазір тұтынушылар киім-кешек, тұрмыстық техника мен азық-түлікті интернет арқылы сатып алып, тапсырысты үйіне дейін жеткізе алады. Бұл өзгеріс сатып алушылардың әдетіне ғана емес, кәсіп жүргізу тәсіліне де әсер етті. Шағын бизнес үшін интернет нарыққа шығудың жаңа жолын ашса, кәсіпкерлер арасындағы бәсекені де күшейтті.

Электронды сауда нарығы қалай өзгерді?

Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы елдегі бөлшек электронды сауданың көлемі 3,77 триллион теңгеге жетті. Бұл көрсеткіш 2023 жылы 2,44 триллион теңге болған. Ал онлайн-сауданың бөлшек сауданың жалпы көлеміндегі үлесі 2023 жылғы 12,7 пайыздан 2025 жылы 14,3 пайызға дейін өсті.

2025 жылғы электронды сауда айналымының 86 пайызы маркетплейстер арқылы жүзеге асқан. Қалған 14 пайызы тауарларды кәсіпорындардың жеке интернет-ресурстары арқылы сатуға тиесілі болды.

Бұл деректер тұтынушылардың онлайн платформаларға деген сұранысы артқанын көрсетеді. Кәсіпкерлер үшін мұндай алаңдар тауарды кең аудиторияға ұсынуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге бір өнімді көптеген сатушының қатар ұсынуы баға мен қызмет сапасы бойынша бәсекені күшейтеді.

Дереккөз: Ұлттық статистика бюросы — Қазақстандағы электронды коммерция, 2025 жыл⁠.

Кәсіпкерлерге қандай мүмкіндік береді?

Бұрын сауда жүргізу үшін кәсіпкерге дүкен жалдап, тауар сақтайтын орын дайындап, сатып алушыны өзі тартуға тура келетін. Қазір маркетплейстер арқылы тауарды интернетте ұсынуға болады. Бұл дәстүрлі саудамен салыстырғанда кейбір бастапқы шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.

Онлайн сауда әсіресе шағын бизнеске жаңа клиенттер табуға көмектеседі. Мысалы, киім немесе үйге арналған тауарлар сататын кәсіпкер өз өнімін тек бір қаладағы сатып алушыларға емес, басқа өңірлердегі тұтынушыларға да ұсына алады.

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы маркетплейстер арқылы сатылған тауарлардың ішінде телефондар мен гаджеттердің үлесі 17,1 пайыз болды. Киім, аяқ киім және спорттық тауарлар 12,4 пайызды, ал үй мен саяжайға арналған тауарлар 12,1 пайызды құрады.

Бұл көрсеткіштер онлайн саудада сұранысқа ие тауар санаттарын көрсетеді. Дегенмен кәсіпкер белгілі бір өнімнің жалпы нарықтағы танымалдығына ғана сүйенбей, өзінің шығындарын, жеткізу мүмкіндігін және тұтынушылар сұранысын да есепке алуы қажет.

Онлайн сауданың екінші жағы

Электронды коммерцияның дамуы барлық кәсіпкердің табысы автоматты түрде өседі дегенді білдірмейді. Маркетплейсте жұмыс істейтін сатушы комиссия, жеткізу, жарнама және тауарды қайтару сияқты шығындарды ескеруі керек. Бұған қоса, ұқсас өнім ұсынатын сатушылар көп болғандықтан, бағаны төмендету қажеттілігі туындауы мүмкін.

Мысалы, кәсіпкер тауарды 10 мың теңгеге сатып алып, 15 мың теңгеге сатты делік. Алғашқы есеп бойынша айырмашылық 5 мың теңге болғанымен, одан платформаның комиссиясын, жеткізу ақысын, жарнама шығынын және басқа да төлемдерді алып тастау қажет. Сонда ғана нақты пайда көлемі анықталады.

Сондықтан онлайн бизнесті бастаған кезде тек сатылым санына емес, әр тауардан түсетін таза пайдаға назар аудару маңызды. Тұрақты табысқа жету үшін кәсіпкер шығындарды жүйелі есептеп, өнім сапасын сақтап, тұтынушы сенімін қалыптастыруы керек.

Нарықтағы бәсекеде не маңызды?

Қазіргі онлайн саудада кәсіпкердің табысына бірнеше фактор әсер етеді. Біріншісі — тауар сапасы. Екіншісі — бағаның негізді болуы. Үшіншісі — жеткізу жылдамдығы мен тұтынушыға көрсетілетін қызмет. Сонымен қатар өнім туралы нақты ақпарат пен сатып алушылардың шынайы пікірлері де маңызды.

Кәсіпкер үшін сатылымды арттырумен қатар, тұрақты клиент қалыптастыру қажет. Бір рет сатып алған адамның қайта оралуы бизнестің ұзақ мерзімді дамуына ықпал етеді.

Онлайн сауда нарығының өсуі кәсіпкерлерге жаңа мүмкіндіктер ашып отыр. Бірақ бұл нарықта табысқа жету үшін платформаны пайдаланудың өзі жеткіліксіз. Нақты есеп, дұрыс таңдалған өнім, шығындарды бақылау және тұтынушы сұранысын түсіну маңызды рөл атқарады.

Қорытынды

Қазақстандағы электронды сауданың дамуы бизнестің жаңа форматқа бейімделіп жатқанын көрсетеді. Интернет арқылы сату кәсіпкерлерге кең аудиторияға шығуға мүмкіндік бергенімен, нарықтағы бәсекені де күшейтті.

Сондықтан онлайн саудаға тек тауар өткізу арнасы ретінде қарауға болмайды. Ол — жоспарлауды, қаржылық есепті және нарықты зерттеуді қажет ететін жеке бизнес бағыты. Ал осы талаптарды ескерген кәсіпкерлер үшін электронды коммерция бизнесті дамытуға мүмкіндік беретін маңызды құрал бола алады.

^{Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің 3 курс студенті Әбдіқадыр Ұлжалғас Сүлейманқызы}