Қазақстанның өзендері мен көлдері

Пәні: Дүниетану

Сабақ тақырыбы: Қазақстанның өзендері мен көлдері

Мектеп: «Қазанның ХХХ жылдығы» жом

Күні:

Мұғалімнің есімі: Тоғатаева Балнұр

Сынып: 4 ^«А»

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

2. Сабақ негізделген оқу мақсаты (мақсаттары)

Қазақстанның өзендері мен көлдері жайлы түсінік қалыптастыру, өз ойларын тиянақты жеткізуге дағдыландыру

Сабақ мақсаттары

Барлық оқушылар:

Өзендер мен көлдерді ажырата алады.

Оқушылардың басым бөлігі:

Қазақстанда қандай көлдер бар екенін айта алады

Кейбір оқушылар:

Өзендерді ажырата алады.

Тілдік мақсаты

Оқушылар: өзендердің түрлерін біліп, олардың адам өміріндегі маңызы жайлы айта алды

Негізгі сөздер мен тіркестер:

Өзен,көл

Сыныптағы диалог/жазылым үшін пайдалы тілдік бірліктер:

Талқылауға арналған тармақтар:

Қазақстан жерінде көлемі үлкен және шағын неше мың өзен бар?

Сіз неліктен ... екенін айта аласыз ба?

Себебі, Қазақстан жерінде көлемі үлкен және шағын неше мың өзен

Жазылым бойынша ұсыныстар:

Инсерт әдісін пайдаланып, керек жерлерін түртіп алады

Алдыңғы тақырып

Жерасты суы.Минералды сулар.

Жоспар

Жоспарланған уақыт

Жоспарланған жаттығулар (төменде жоспарланған

жаттығулармен қатар, ескертпелерді жазыңыз)

Ресурстар

Басталуы

5 минут

5 минут

1Ұйымдастыру кезеңі

Шаттық шеңберін құрып,Яғни менің көңіл күйім «Көңіл күй неге ұқсайды?

оқушылар бір- біріне жақсы тілектер айтады.

2. Сыныпты түрлі-түсті стикерлер арқылы 4 топқа бөлу

І топ – «Каспий теңізі» ІІІ топ – «Балқаш»

ІІ топ – «Есіл» ІV топ – «Жайық»

3. ««Стикердегі диалог» әдісі арқылы үй тапсырмасын тексеру.Яғни орындықтың артына оқушыға білдірмей тапсырманы жазып жабыстырып қою керек.

1.Табиғатта су айналымы қалай жүреді?

2.Табиғатта су неше күйде болады?

3.Жер асты суы қалай пайда болады?

4.Артезиан құдығының кәдімгі құдықтан айырмашылығы неде?

5.Минералды су деп қандай суды айтамыз?

6.Қазақстанда қандай шипажайлар бар?

7.Бұлақ қандай жерден шығады?

8.Су туралы мақал-мәтел.

Стикерлер

Таратпа қағаздар

Ортасы

20минут

1 минут

3 минут

3 минут

3 минут

«Миға шабуыл»

Сөзжұмбақ шешу

Өзен дегеніміз- өзі салған арнамен ағатын су ағыны.Өзеннің ағып шыққан жері оның бастауы деп аталады.Өзендер екіге бөлінеді: тау өзені және жазық өзендер.Тау өзені тік жартасты, сарқырамалы және терең болады.Жазық жерлермен ағатын өзендердің ағысы баяу, терең емес және олардың ені бірнеше километр болады.Жазықтағы өзендер кеме қатынастары үшін қолайлы.Өзеннің теңізге, көлге құятын жерін өзен сағасы деп аталады.Әлемдегі ең ұзын көл-Мысырдағы Ніл өзені.Оның ұзындығы -6670 км.Ең қысқа көл –АҚШ-дағы Ди өзені,оның ұзындығы 37 метр.Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 мың өзендер мен бұлақтар бар.Ертіс, Іле, Еділ, Жайық,Сырдария,Амудария,Тобыл өзендердің бойымен кеме жүзе алады.Ірі өзен маңында су электр станциялары салынады. Су электр станциялары елдер мен өндіріс орындарын арзан электр энергиясымен жабдықтайды.

Баяу ағатын өзендер: Жайық, Сырдария, Іле, Ертіс.
Тау өзендері қатты ағады. Электр энергиясын өндіреді. Ертіс өзеніне Бұқтырма су электр стансысы салынған. Көлдер. Жер бетіндегі суға толған табиғи ойыстарды көл деп атайды. Көлдер жазықта да тауда да кездеседі. Көлдердің ауданы мен тереңдігі әртүрлі болады.Үлкен көлдер теңіз деп аталады.Көл суы ағынды ,ағынсыз болады.Ағынды көлден өзен ағып шығады.Көлге тұз жинақталады,ол өзен суымен ағып кетеді.Сондықтан ағынды көлдің суы тұщы болады.Каспий –ағынсыз көл. Көлдердің шаруашылыққа пайдасы зор.Олардың ең бірінші байлығы –тұщы су.Көлдер кеме қатынасы үшін пайдалы. Мысалы Каспий көлі арқылы Қазақстан, Ресей, Әзірбайжан, Түркменстан, Иран мемлекеттерімен байланысып тұрады.Каспий теңізінен балықтардың түр-түрін аулайды.

Арал –көлемі жөнінен жер шарындағы үшінші орын алатын көл болатын. Бірақ оған құятын Амудария мен Сырдария өзендерінің суын жер суаруға көп жұмсағандықтан ,соңғы кезде Аралдың деңгейі күрт төмендеп кетті.Оның көлемі 40 % -ға қысқарды.

Суы тартылған теңіз түбіндегі тұз құрғап ,одан көтерілкен шаң мен тұз бораны айналадағы ауаны ластады. Табиғаттың күрт нашарлауынан халық арасында түрлі қауіпті аурулар тарады. Міне, өзен мен көл суларын ойланбастан ретсіз пайдаланудың неге апарып соғатынын осыдан-ақ көруге болады.

Қазақстандағы тұзды көлдер:
Каспий, Арал, Балқаш-жартылай тұщы, жартылай тұзды.
Тұзды көлдерден тұз өндіріледі.
Суға тапшы құрғақшылық жерлерде қолдан көл жасалынады.Оларды жасанды көл дейді.
Қолдан көл жасау үшін құрғақ сайдың алдына топырақ үйіп, бөгейді.Көктемде еріген қар суы бөгетке жиналады.

Оқулықпен жұмыс

(кезектестіріп оқыту, талдау)

Барлық топқа мәтін ішінен тақырыпшаларға тұжырымдамалық карта жасау тапсырылады. Жұмыс орындалып біткен соң топтар өз жұмыстарын тақтаға шығып қорғайды, басқа топтар критерий арқылы бір бірінің жұмыстарын бағалайды.

Суретпен жұмыс

«Зерттеушілік әңгіме»

Картамен жұмыс

Қазақстанның кескін картасына көлдерді түсіріп, өзен ерекшеліктерін анықтайды.

Бойы сергектің ойы сергек.

Сергіту сәті

Тамшы болып тамайық

Арықпен бірге ағайық.

Көлшік болып жиналып,

Күнге қолды бұлғайық.

Бу болып аспан төрінде

Бұлттар санын құрайық.

Бұлттан жаңбыр сөгілер

Жер әлемге төгілер.

Сен білесің бе?

Су өмір нәрі дейді. Осы бір қарапайым қағидаға зер салсақ суға қатысты бірнеше деректер келтіруге болады екен. Іркілдек теңіз жәндігі медузаның бүкіл салмағының 99 пайызы судан тұрады. Егер 1 кг қарбызды кептірсе, одан 20 грамм ғана құрғақ зат алынады, яғны қарбыздың 98 пайызы судан тұрады. Адамның тамағына және ішуіне 2-3 л  су керек. Адам тек тамақтанудың өзіне 60 тонна су тұтынады екен. Адам салмағының 65 пайызы су десек, адам ағзасы 15-20 пайызынан айырылса тіршілігі тоқтайды. Адам сусыз бірнеше күн ғана шыдай алады.         1 кг картопты өсіруге – 300 л  су.

Дәптермен жұмыс

Қазақстанның өзендері мен көлдері

Өзеннің бөліктерін жазу.

Өзеннің ағып шыққан жері оның бастауы деп аталады.

Саласы-

Сағасы-

Топпен жұмыс

I«Екі жақты түсініктеме күнделігі» әдісі

II-топ: Сәйкестендіру тесті

1.Каспий Алматы 2.Балқаш Ақтау, Атырау

3.Арал Өскемен 4.Зайсан Қызылорда

III-топ: «Өзен және көл»

венн диаграмма әдісін құру

Өзен Көл

IV- топ:Sinkuein немесе бес жолды өлең стратегиясы

«Өзен» сөзі

1. Зат есім (1)

2 Сын есім(2)

3 Етістік (3)

4 Сөйлем (4) Синоним

Әрбір тапсырмадан кейін оқушылардың жұмысын бағалау.

Дарынды және талантты оқушылармен

жұмыс

«Су-тіршілік көзі» тақырыбында эссе жазу

Сабақты қорытындылау мақсатында тесттік жұмыс жүргізу.

1.Қазақстанда ірілі-ұсақты қанша мың өзен бар?

А) 85                     ә) 95                            б)83

2.   Елордамыз Есіл өзенінің қай жағалауында  орналасқан?

А) оң                  ә) сол                б)    орналаспаған

3. Жайық өзенінің жалпы ұзындығы неше км?

А)2438км             ә) 2824 км   б)2428км

4.Қазақстанның өзендері:

А)  Ніл             Ә) Сырдария   Б)  Енисей

5. Ерекше көлді тап

А)  Каспий            Ә) Арал      Б)  Балқаш

Флипчарт

Түрлі-түсті маркерлер, стикерлер

Кеспе-таратпалар

Кесте

Интербелсенді тақта

Карта, атлас

Аяқталуы

5 минут

Кері байланыс «Алма ағашы» әдісі

Оқушыларға сабақ басында қызыл және жасыл түсті алма беріледі. Сабақ соңында оны алма ағашына іледі. Жасыл түсті алма – мен бүгін бәрін жақсы орындадым деп ойлаймын, көңіл күйім көтеріңкі. Қызыл алма – мен тапсырманы орындай алмадым, көңіл күйім жоқ. Неге...?

Алма ағашының суреті, алма стикерлер

Қосымша ақпарат

Саралау – Сіз қосымша

көмек көрсетуді қалай жоспарлайсыз? Сіз қабілеті жоғары оқушыларға тапсырманы күрделендіру қалай жоспарлайсыз?

Бағалау- оқушылардың үйренгенін тексеруді қалай жоспарлайсыз?

Қ\б

Өзін-өзі бағалау, өзара бағалау, критерий арқылы бағалау

Пәнаралық байланыс қауіпсіздік және еңбекті қорғау ережелері

Тарих

Кері байланыс

Минут

«Алма ағашы» әдісі арқылы кері байланыс алу

5. Қорытындылау/

Рефлексия

Сабақ/оқу мақсаттары шынайы ма? Бүгін оқушылар не білді? Сыныптағы ахуал қандай болды? Мен жоспарлаған саралау шаралары тиімді болды ма? Мен берілген уақыт ішінде үлгердім бе? Мен өз жоспарыма қандай түзетулер енгіздім және неліктен?

Күтілетін нәтижемен салыстырмалы түрде

Білім сапасы: Үлгерімі:

Қандай екі нәрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

Қандай екі нәрсе сабақты жақсарта алды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?