Білім беру ұйымының атауы:

№ 25 ЖББМ

Пәні:

Қазақстан тарихы

Бөлім:

Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы

Мұғалімнің аты-жөні:

Айтореева Г.К

Күні:

11.12.2025ж

Сынып: 10

Қатысушылар саны: 17

Қатыспағандар саны: 0

Сабақтың тақырыбы:

Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары

Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаты:

10.2.2.4 -қазақ көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін ескере отырып, туыстық принциптердің және рулық құрылымның функционалдық маңызын түсіндіру;

10.2.2.5 -қазақтардың ру-тайпалық ұйымдасуының біріктіруші рөлін түсіндіру

10.2.2.6- қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерін анықтау үшін «ақсүйек», «қарасүйек», «хан», «сұлтан», «би», «батыр» ұғымдарын пайдалану

Сабақтың барысы:

Сабақтың

кезеңі

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Ұйымдас

тыру

Өзін-өзі тексеру

Өткен білімді еске түсіру

Миға шабуыл: «Шежіре ағашы»

Сұрақтар:

1. «Ру, тайпа, жүз, атажұрт, атамекен, ұлыс» ұғымдарын еске түсір, қандай мағына береді ?

2. Қазақ халқының құрамына қандай тайпалар кіреді?

3. Әр түрлі дәуірлерде Қазақстан аумағын мекендеген қандай тайпаларды білесің?

4. Қазақ халқының үш жүзі қалай аталады?

5. Ұлы жүзге қай тайпа-рулар жатады?

6. Орта жүздің негізгі руларын ата.

7. Кіші жүз қай үш тармаққа бөлінеді?

8. «Жүз» ұғымы нені білдіреді?

9. «Шаңырақ» ұғымы нені символдайды?

10. Ұлы жүздің географиялық орналасуы қандай?

11. Орта жүздің географиялық орналасуы қандай?

12. Кіші жүздің географиялық орналасуы қандай?

13. Жүздердің құрылуы қазақ қоғамын әлсіретті ме, әлде күшейтті ме? Өз пікіріңді дәлелде.

14. Рулардың бірлігі Қазақ хандығының қалыптасуына қалай әсер етті?

15. «Жүзге бөлінгеннің жүзі күйсін» деген сөздің мәнін аш.

16. Әр жүздің қазақ тарихындағы рөлі қандай?

Қазақтардың ру-тайпалық құрылымын түсіндіреді

Дескрипторлар:

• Ру, тайпа, жүз ұғымдарын дұрыс анықтайды

• Үш жүздің орналасу аймақтарын картадан көрсете алады

• Ру-тайпалық жүйенің негізгі қызметтерін атайды (әскери, әлеуметтік, мәдени)

• Таңба мен ұранның мәнін түсіндіреді

• Қазақ қоғамында рулық байланыстың рөлін 2–3 нақты мысалмен баяндайды

Оқушылар сұрақтарға жауап береді

Оқушылар жауаптары арқылы жаңа тақырыпқа көшу

Мадақтау

Түрлі түсті асықтар

Презентация

Жаңа сабақ:

Топтық жұмыс

1. Кіші жүзге кіретін рулар

2. Ұлы жүзге кіретін рулар

3. Орта жүзге кіретін рулар

Ш.Уәлиханов: «Қазақ жүздерінің құрылу себебі, олар көшіп қонып жүрген жерлерінде өз құқықтарын қорғау үшін одақтар құрған. Ол одақ - қазақ жүздері». Шоқан Уәлиханов

тың осындай тұжырымы

ДИСКРИПТОРЛАР

1. Кіші жүзге кіретін руларды анықтау

Дискриптор:

• Кіші жүздің үш тайпалық бірлестігін (Жетіру, Байұлы, Әлімұлы) атайды.

• Әр тайпалық бірлестікке кіретін негізгі руларды жазады.

• Кіші жүз руларының тарихи орналасу аймағын көрсетеді.

• Кіші жүздің қазақ қоғамындағы рөлін түсіндіреді.

2. Ұлы жүзге кіретін руларды анықтау

Дискриптор:

• Ұлы жүздің негізгі тайпаларын (Жаңғар, Дулат, Албан, Суан, Сарыүйсін, Ошақты, Шапырашты, Ысты, т.б.) көрсетеді.

• Ұлы жүз руларының орналасқан аумағын атайды.

• Ұлы жүздің тайпалық құрылымын кесте немесе схема арқылы көрсетеді.

• Ұлы жүздің тарихи маңызын түсіндіреді.

3. Орта жүзге кіретін руларды анықтау

Дискриптор:

• Орта жүздің негізгі тайпаларын (Арғын, Найман, Қыпшақ, Қоңырат, Керей, Уақ) атайды.

• Әр тайпаның негізгі рулары мен қоныстанған аймағын дұрыс көрсетеді.

• Орта жүз руларының қоғамдағы орнын сипаттайды.

• Тайпалық құрылымды мысалдармен түсіндіреді.

«Шаңырақ» әдісі

1-жұп Батырлар

1. Батыр кім деп аталды?

2. Қазақ батырларының негізгі міндеті не болды?

3. Қандай белгілі батырларды білесің?

   2. Жұп Билер

1. Би деген кім?

2. Қазақ қоғамында билер қандай қызмет атқарды?

3. Үш биді ата

2. Жұп Сұлтандар

1. Сұлтан кімдердің әулетінен шыққан?

2. Қазақ хандығындағы сұлтандардың рөлі қандай болды?

3. Белгілі сұлтандарды ата

4-жұп Қара халық

1. «Қара халық» деген ұғым нені білдірді?

2. Халықтың хандық биліктегі рөлі қандай болды?

   5. жұп

1. Сұлтан мен ханның айырмашылығын түсіндір.

2. Абылай сұлтанның елді басқарудағы әдістері қандай болды?

3. Сұлтандар не себепті хандық билікке жақын тұрған тұлғалар деп саналды?

6-жұп

1. Қара халықтың ханға қандай құқықтары болған?

2. Жиналысқа, құрылтайға қара халық қалай қатысқан?

3. Халық пен би/хан арасындағы байланыс қандай болған?

7-жұп

1. Егер қазақ батырлары болмағанда, ел тағдыры қалай өзгерер еді?

2. Батырдың рухы мен патриотизм қазіргі заманда қажет пе? Неге?

8-жұп

1. Қазақ қоғамында қара халықтың рөлі неге маңызды болды?

2. Халықтың хан сайлау дәстүрі қазіргі демократиямен қандай ұқсастыққа ие?

9- жұп

1. Елге жау шапты. Хан, би, батыр, қара халық қандай рөл атқарады?

2. Екі рудың арасында дау шықты. Бұл мәселені кім шешуі керек?

2. Бағалау критерийі:

Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуін талдайды

Дескрипторлар:

• Әлеуметтік топтарды (хан, сұлтан, би, батыр, қарашы/қара халық) дұрыс ажыратады

• Әр әлеуметтік топтың қоғамдағы қызметін сипаттайды

• Әлеуметтік иерархияның қалай қалыптасқанын түсіндіреді

• Топтар арасындағы байланыс пен өзара ықпалды талдай алады

• Қоғамдағы әлеуметтік лифтілердің (батырлық, шешендік, байлық) мысалдарын келтіреді

Схема құру

«Қазақ халқының ру-тайпалық жүйесі» тақырыбы бойынша схема жаса:

• Жүздер

• Тайпалар

• Рулар

• Аталық (әулет)

Дескриптор

1. Жүздердің құрылымын дұрыс көрсетеді

• Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүзді жеке бөлек белгілейді.

• Әр жүздің жалпы сипаттамасын не орналасқан аумағын қысқаша жаза алады.

2. Тайпаларды дұрыс жүйелейді

• Әр жүзге тиесілі негізгі тайпаларды схемаға енгізеді.
  (мысалы, Орта жүз — Арғын, Керей, Найман, Қоңырат, Қыпшақ, Уақ)

3. Руларды дәл орналастырады

• Таңдалған тайпаларға қатысты белгілі руларды дұрыс жазады.

• Рулар мен тайпалардың иерархиялық байланысын (жоғарыдан төмен) сақтайды.

Қазақтардың ру-тайпалық ұйымдасу түрінің қалыптасуын талдайды

Тақырып аясында ру-тайпа ұғымын ашу;

Ру-тайпалық бірлестікке бірігу

Шаңырақтың артындағы сұрақтарға жауап береді

Мұғалім оқушылар жауабын мұқият тыңдап кері байланыс беріп отырады

«Ең үздік жауап»

Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін)

3-том. – Алматы, 2011

https://e-history.kz/kz/publications/view/4058

Карта

мен

жұмыс

ПОПС

формула

сы

Бекіту:

Сабақты қорытындылау Сабақты қорытындылау мақсатында «қазақ руға, жүзге бөлінбеген, қазақ руға, жүзге біріккен» тақырыбы төңірегінде сыныптық талқылау

ЖИ билердің тапсырмасы

Сабақтың тақырыбын қорытындылау

«Ең үздік жауап»

Стикер

Кері байланыс:

Бағалау «Асық әдісі»

Тақырып бойынша не білгенін жазады

Оқушыларды бағалау

Стикерге ой пікірін жазу