«Еркін Әуелбеков атындағы дарынды балаларға арналған
№4 облыстық мектеп-интернаты» коммуналдық
мемлекеттік мекемесі

АШЫҚ САБАҚ
Тақырыбы:
ҚАЗАҚТАРДЫҢ РУ-ТАЙПАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Пәні: Қазақстан тарихы
Сынып: 10 «А»
Пән мұғалімі: А.Т.Смағұл –тарих пәні мұғалімі білім магистрі

Қызылорда қаласы, 2021 ж

Бекітемін: Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары: _______________ Г. Абдрасул
Қысқа мерзімді жоспары

Пәні:
Қазақстан тарихы
Бөлім:
Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы
Педагогтің аты-жөні:
Смағұл А
Күні:
8.12
Сынып: 10 А
Қатысушылар саны:
Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы:
Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының ерекшеліктері
Оқу бағдарламасына сәйкес 10.2.2.5 -қазақтардың ру-тайпалық ұйымдасуының біріктіруші рөлін түсіндіру
оқыту мақсаты:
Қазақтың ру-тайпалық құрылымның біріктіруші рөлінің маңызын бағалау.
Сабақтың мақсаты
Тарихи-концепт
Өзгеріс пен сабақтастық
Сабақтың барысы
Сабақтың
Педагогтің әрекеті
Оқушының
Бағалау
Ресурстар
кезеңі//уақыты
әрекеті
Ұйымдастыру
Үй тапсырмасын
Оқушылар
Мадақтау
Өзін-өзі тексеру Онлайн-мектеп
платформасы
жауаптары
арқылы тапсырмаларды орындау
арқылы жаңа
БЫМ. Суретке, мақалға қарап сабақ
тақырыпқа
тақырыбын болжап көр
көшу
Өткен білімді
«Айтылатын ойды кеңейту» тәсілімен Дескриптор:
еске түсіру
шежіре ағашы ұсынылады
Оқушылар
«Шежіре ағашына» қазақтың таралуын
адамның шығу
түсіреді.
тегімен
Мақал «Туысы бірге кетпейді, түбі байланыстыра
бірге түтпейді»
алады;
«Шежіре тарихымыздың алтын
Рулық
діңгегі»
қатынасты
аясында берілген мақал мен ұсынылған
атайды;
тақырыпқа өзіндік ойларын айту
«Айтылатын
Дескриптор:
ойды кеңейту»
Шежірені дерек көзі ретінде бағалай
тәсілімен
алады
сөйлемді
(М) мұғалім оқушылардың жауабынан
толықтырып
соң
сабақ
тақырыбымен,
жазады:
мақсаттарымен,
бағалау Дескриптор:
критерийлерімен таныстырады
Жетіспейтін
ақпаратты
тиісті сұрақ
қоюмен
анықтайды.
Оқушылар «Қазақтар неге үш жүзден Дескриптор:
Жаңа білім
ҚБ Мұғалім
тұрады? Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз
оқушылар
Ру-тайпалық
қайдан шықты?
Неліктен солай
https://www.yout
жауабын
аталды?»
тақырыбында
деректті қатынастарға
ube.com/watch?v
мұқият
әсер еткен
тыңдап,
«Тыңда.Оқы.Талда.Айт.»
=73Tsvmbgv2E
тыңдап кері
тәсілі аналитикалық талдау жасайды
факторларды
Қосымша №1
байланыс
анықтай алады
беріп
Сыныпты үш топқа бөлінеді
Ақпараттық
Топқа
1-топ.
2-топ
3- топ.
отырады
мәтін
бөлінгеннен
Ұлы жүз
Орта жүз
Кіші жүз
кейін
тақырыпқа

қатысы қажетті
материалдар
ұсынылады.
Әр топ
берілген
тапсырмалар
орындау
арқылы
жұмыстарын
таныстарды

Бекіту

Дескриптор:
Ұлы, Орта, Кіші жүздердің этногенезі
туралы ойларын айтады;
Ұлы, Орта, Кіші жүздердің аса ірі
тайпаларына сипатама береді;
Үш жүз қазақтарындағы тайпалардың
таралып
қоныстанған
аймақтарын
көрсетеді
Бағалау критерийі:
- тақырыпты мазмұндап түсініктеме
беруі
- Орналасқан аймақтарын картадан
көрсетуі;
-Шығармашылық шиырмаларымен
байланыстырып таныстыруы мен
көркемдік ерекшелігі.
Сабақты қорытындылау:
Сабақтың
№1-тапсырма: Қазақ жүздері туралы
тақырыбын
мен рулары туралы қаншалықты
қорытындылау
білеміз?
1.Ең көп тараған жүз:
А) Ұлы
В) Орта
С) Кіші
2.Ең көп тараған ру
А) Адай
В) Найман
С) Арғын
3.Жүзге жатпайтын рулар:
А)Қожа, Төре, Жетімдер
В) Божан, Суан, Ысты
С) Төре, Төлеңгіт, Қожа
4.Өзге рудан қыз алмайтын қандай ру
А) Адай
В) Ысты
С) Қожа
5.Қасым-Жомарт Тоқаевтың руы
қандай?
А) Орта жүз, Қоңырат
В)Ұлы жүз. Жалайыр
С) Ұлы жүз, Арғын
6.Абай Құнанбаевтың руы:
А) Төре
В) Тобықты
С) Төлеңгіт
7.Орта Азияда ең алғаш болып ислам
дінін насихаттаған ру:
А) Қожалар
В) Ошақтылар
С) Қаңлылар
8.Кейбір деректерде Шыңғысханның
қай рудан шыққаны айтылады?
А) Ұлы жүз, Жалайыр

«Ең үздік
жауап»
Бағалау
парағы балл
жүйе
арқылы

Оқулық
бойынша
94-96 бет
слайд

-

«Ең үздік
жауап»

Ақпараттық
карточка
Слайд №

Кері байланыс

В) Орта жүз, Қоңырат
С) Орта жүз Керей
9. Қаңлы руы қай жүзге жатады?
А) Ұлы жүз
В) Орта жүз
С) Кіші жүз
10. Орта жүздің тарихы мен рутайпалық
құрамын
сипаттаған
ғалымдарды көрсет. (2 дұрыс жауап
көрсет)
А) Ш, Құдайбердіұлы
В) Н. Масанов
С) К. Байпақов
Д) В.В. Радлов
Е) М. Тынышбайұлы.
11.Жүз атауы туралы ең алғашқы дерек:
А) XVIІI ғасырдың аяғында
В) XVI ғасырдың аяғында
С) XVII ғасырдың аяғында
12. Ұлы жүз руларын ата!
А) Дулат, Шапырашты, Сіргелі,
В) Ысты, Ошақты, Найман
С) Қыпшақ, Жалайыр, Суан
13. Орта жүз руларын ата!
А) Дулат, сіргелі, ысты,
В) Арғын, Найман; Керей
С)Тана, Шеркеш, Алаша
14. Кіші жүз руларын ата!
А) Шапырашты, Албан, Қаңлы
В) Қоңырат, Сары үйсін, Кердері,
С) Қаракесек, Табын, Алтын-жаппас
15. Сіздің жүзіңіз, руыңыз қандай?
«Еркін микрафон»
№2- тапсырма. Онлайн мектеп
тапсырмасы
Үш жүзбен қоныстанған жерлерін
сәйкестендіру
Үш жүзбен оған кіретін отбасы санын
сәйкестендір.
Тарихи диктант
Ақпараттың
ақиқатнемесе
жалған
екенін анықта!
Қазақ қалқының құрамындағы қандай
тайпа туралы екенін ата.
Үйге тапсырма
«Ру», «туыстық», «жаһандану», «әлем»
деген сөздерге ассоциация іздейді
«4Қ» тәсілімен оқуда қызық, қиын,
қажет, құнды тұстарын стикерге
белгілейді

Қосымша №2

Тақырып
бойынша не
білетінін, не
білгісі
келетінін, не
білгенін
жазады

Оқушылар
бағалай
критерийлер
імен өз
деңгейлерін
бағалайды

А4, конспект

Бағалау парағы
Р\с

Оқушылардың
аты-жөні

1

Амангелді
Мадияр
Аманжолова
Жанель
Асылбеков
Ербол
Бағлад Нұрасыл
Байғабыл
Нұрдәулет
Батухан Көркем
Болатбек
Мардан
Елемесов
Рамазан
Ермағамбет
Диас
Ертай Ержан
Әбдіқалық
Әлібек
Әбжан Мадияр
Әнуарбек
Нұрдәулет
Жорабек
Эльмира
Ишабай Арман
Қазбайұлы
Абдуларон
Қайырбек Медет
Қасымов
Шахмардан
Мәди Қарақат
Нұритдин
Ботагөз
Нұрлыбай
Нұрбол
Раманова Диана
Рахымберді
Азатхан
Рысбекова
Жанерке
Ержан
Дінислам

2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26

ҮТ
1
ұпай
әр
сұрақ

Айтылатын
ойды
кеңейту
1ұ

Бейне
жазба
1ұ

топтық
жұмыс

тест
1
ұпай

Сәйкестендіру

Тарихи
диктант
1 ұпай

Жалған/
Ақиқат
1ұ

Жалпы
ұпай

Қосымша №1

Деректер
Жүз – тарихи-әлеуметтік категория. Ол біріншіден, ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі
шаруашылықтың жер ыңғайы мен орналасуына байланысты экономикалық мұқтаждықтан туған.
Әрбір тайпалық одақ қыс қонысын, жаз жайлауын көшпелі тіршіліктің өзіндік ерекшелігіне
орайластырған. Екіншіден, ол елді, отанды, жерді қорғау мүддесінен туындаған.
Жүз атауы туралы ең алғашқы дерек XVII ғасырдың аяғында (ХҮІІғ. Жазылған «Таварих-и гузида-ий
нусрат-наме» еңбегінде )кездеседі. С.А. Аманжолов ертедегі қазақ жері үш жүзге монғол
шапқыншылығына дейін X-XII ғасырларда бөлінген деп санайды. Н.А. Аристов бұл процесті жоңғар
шапқыншылығы дәуіріне жатқызады. Шоқан Уәлиханов қазақтардың «үш жүзге» бөлінуі «өздері
көшіп жүретін жерлерде өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін одақтар құрған» «аласапыран кезбен»
(Алтын Орданың ыдырау кезеңіне) байланыстырады. Т.Сұлтанов XVI ғ. екінші жартысында қазақ
қоғамы ұйымдасуының бір нысаны екінші нысанымен – Ұлыс жүйесінің жүздермен біртіндеп ауысуы
орын алған деп жорамалдайды.
XVIII ғ. соңындағы құжаттарда қазақ жүздері туралы мейлінше толық түсініктер
бар. Орынбор генерал-губернаторы Г. Волконскийдің «Қырғыз-қайсақ ордаларының жай-күйі туралы
түсінігінде» және XVIII ғасырдың аяғына жататын капитан Андреевтің Орта орданың шығу тегі ....
туралы суреттемелерінен үзіндіде» этникалық аумақ пен оны мекендеген тайпалар туралы мейлінше
қызықты мәліметтер бар. Мысалы: Волконский «Ұлы жүзде 133 000, Орта жүзде 159 000, Кіші
жүзде 165 700 шаңырақ, ал үш жүзде 393 100 шаңырақ деп берілген. Бірақ оның мәліметтерін
түпкілікті мәліметтер қатарына жатқызуға болмайды. Албан, шапырашты т.б. тайпалар туралы ақпарат
жоқ болып келеді.
XV-XVI ғ. қазақ жүздері, негізінен үш мемлекет аумағында Ноғай Ордасынан бөлінген
тайпалардан Кіші жүз, Әбілхайыр хандығынан бөлінген тайпалардан Орта жүз, ал Моғолстанда Ұлы
жүз қалыптаса бастады.
Жүздік бөлініс ежелден қонысы, шаруашылығы, тіпті, тегі мен туыстығы бір-біріне жақын
тайпалар мен рулардың топтастырылуы негізінде құрылды. Атап айтқанда, Ұлы жүзге сары үйсін,
қаңлы, жалайыр, албан, суан, дулат, шапырашты, сіргелі, ысты, ошақты, шанышқылы тайпалары енді.
Олар ежелден Жетісу жерінде, Шу, Талас, Сырдария мен Іле өзендерінің алқбында қоныстанған. Бұл
тайпалар б.з.б. 105 жылы Үйсін бірлестігінің, б.з VI-VII ғғ. Дулу одағының, одан кейін Батыс Түрік
қағандығының құрамында болған. XVII ғ. Ұлы жүз өзге қазақ жүздері сияқты жеке хандық саналды.
Орта жүзге арғын, найман, керей, уақ, қонырат, қыпшақ тайпалары енді. Олар да ежелден
Солтүстік, Орталық, Шығыс Қазақстан аумағын, Түркістан облысының бір бөлігін (Сырдария өзенінің
орта тұсы) қоныстанған. Аңыз бойынша, тарақты Орта жүз ноқта ағасы. Ноқта ағасы ретіндегі
құрметке Ұлы жүзде жалайыр, Кіші жүзде табын руы ие. Ноқта сөзі бұл рулардың жетекші рөлге ие
болғанын көрсетеді.
Орта жүздің тарихы мен ру-тайпалық құрамын сипаттаған ғалымдар М. Тынышбайұлы, Ш.
Құдайбердіұлы, А. Левшин т.б. Тайпалар өз ішінде руларға бөлінеді. Мысалы: Арғын тайпасы екі
үлкен атадан тұрады: Бес мейрам және Жеті момын. Қыпшақ: қара, құлан, сары, қытай қыпшақ деп
бөлінеді.
Кіші жүзге Байұлы (12 ата), Әлімұлы (6 ата), Жетіру (7 тайпалар бірлестігі) енеді. Олар ежелден
Батыс Қазақстан өңірін, Еділ, Жайық, Ырғыз, Торғай, Тобыл өзендері атырабын, Маңғыстауды, Каспий
мен Арал теңізі жағалауын, Сырдарияның төменгі ағысына дейінгі алқапты қоныстанған. Ноғай
Ордасынан бөлінген қазақ тайпаларының, яғни, алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі
қалыптасты. Кіші жүздің рулық құрамы туралы алғашқы мәліметтерді 1748 жылы А.И. Тевкелев
жазған.
Жүздік құрылым қазақ халқының біртұтастығына сызат түсіре алған жоқ. Керісінше,
халықтың топтасуына, бірігуіне, бірлігінің нығаюына ықпал етті. Қазақ тілінде ешқандай диалектінің
болмауы, барлық аймақтағы адамдардың қан құрамынан бастап, дүниетаны, ділә, діни және әдетғұрыптық сенімдері мен адамгершілік құндылықтарының бірегейлігі, т.б. – осының айғағы.

Қосымша №2
ОҚУШЫЛАРҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР

Үш жүзбен қоныстанған жерлерін сәйкестендіру
1
Ұлы жүз
1А) Солтүстік, Орталық, Шығыс Қазақстан аумағын, Түркістан облысының
тайпалары
бір бөлігін (Сырдария өзенінің орта тұсы) қоныстанған.
2
Орта жүз
2В) Батыс Қазақстан өңірін, Еділ, Жайық, Ырғыз, Торғай, Тобыл өзендері
тайпалары
атырабын, Маңғыстауды, Каспий мен Арал теңізі жағалауын, Сырдарияның
төменгі ағысына дейінгі алқапты қоныстанған.
3
Кіші жүз
3С)Жетісу жерінде, Шу, Талас, Сырдария мен Іле өзендерінің алқбында
тайпалары
қоныстанған
Үш жүзбен оған кіретін отбасы санын сәйкестендір.
1
Ұлы жүз
1А) 133 000
2
Орта жүз
2В) 165 700
3
Кіші жүз
3С) 159 000
Тарихи диктант. Тірек сөздер: тұтастығына, экономикалық, жерді қорғау, диалектінің.
дүниетанымның
1.Жүздік құрылым қазақ халқының бір ................................................................сызат түсіре алған жоқ.
2.Ол біріншіден, ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі шаруашылықтың жер ыңғайы мен орналасуына
байланысты ..................................................мұқтаждықтан туған. Екіншіден, ол елді, отанды,
...............................................мүддесінен туындаған.
3.Қазақ тілінде ешқандай ............................................болмауы, барлық аймақтағы адамдардың қан
құрамынан бастап, ...................................................ділдің, діни және әдет-ғұрыптық сенімдері мен
адамгершілік құндылықтарының бірегейлігі, т.б. – осының айғағы.
Ақпараттың ақиқатнемесе жалған екенін анықта!
Ақиқат Жалған
1
2
3
4

Кіші жүзге Байұлы (12 ата), Әлімұлы (6 ата), Жетіру (7 тайпалар бірлестігі)
енеді
Аңыз бойынша, қыпшақ Орта жүз ноқта ағасы
Ноғай Ордасынан бөлінген қазақ тайпаларының, яғни, алшын одағының
негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты
Кіші жүздің рулық құрамы туралы алғашқы мәліметтерді 1748 жылы
Н.А. Аристов жазған.

Қазақ қалқының құрамындағы қандай тайпа туралы екенін ата.
Қазақ халқын құраған тайпалардың бірі. Кейбір ғалымдар олардың атауы «Батыс ғүн» дегеннен
тұжырымдаса, кейбірі «басмыл», түркі тиілінде «көп», әқалыңә дегенмен байланыстырады. Қазақ
шежіресінде олар Бәйбіше және Тоқал деп екіге бөлінеді.
Жауабы

Үш жүзбен қоныстанған жерлерін сәйкестендіру
1
Ұлы жүз
1-С
А) Солтүстік, Орталық, Шығыс Қазақстан аумағын, Түркістан облысының
тайпалары
бір бөлігін (Сырдария өзенінің орта тұсы) қоныстанған.
2
Орта жүз
2-А
В) Батыс Қазақстан өңірін, Еділ, Жайық, Ырғыз, Торғай, Тобыл өзендері
тайпалары
атырабын, Маңғыстауды, Каспий мен Арал теңізі жағалауын, Сырдарияның
төменгі ағысына дейінгі алқапты қоныстанған.
3
Кіші жүз
3-В
С)Жетісу жерінде, Шу, Талас, Сырдария мен Іле өзендерінің алқбында
тайпалары
қоныстанған
Үш жүзбен оған кіретін отбасы санын сәйкестендір.
1
Ұлы жүз
1- А
А) 133 000
2
Орта жүз
2-С
В) 165 700
3
Кіші жүз
3-В
С) 159 000
Тарихи диктант
1.Жүздік құрылым қазақ халқының бір тұтастығына сызат түсіре алған жоқ.
2.Ол біріншіден, ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі шаруашылықтың жер ыңғайы мен орналасуына
байланысты экономикалық мұқтаждықтан туған. Екіншіден, ол елді, отанды, жерді қорғау
мүддесінен туындаған.
3.Қазақ тілінде ешқандай диалектінің болмауы, барлық аймақтағы адамдардың қан құрамынан бастап,
дүниетанымның, ділдің, діни және әдет-ғұрыптық сенімдері мен адамгершілік құндылықтарының
бірегейлігі, т.б. – осының айғағы.
Ақпараттың ақиқатнемесе жалған екенін анықта!
1
2
3
4

Ақиқат Жалған
Кіші жүзге Байұлы (12 ата), Әлімұлы (6 ата), Жетіру (7 тайпалар бірлестігі) +
енеді
Аңыз бойынша, қыпшақ Орта жүз ноқта ағасы
+
Ноғай Ордасынан бөлінген қазақ тайпаларының, яғни, алшын одағының +
негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты
Кіші жүздің рулық құрамы туралы алғашқы мәліметтерді 1748 жылы
+
Н.А. Аристов жазған.

Қазақ қалқының құрамындағы қандай тайпа туралы екенін ата.
Қазақ халқын құраған тайпалардың бірі. Кейбір ғалымдар олардың атауы «Батыс ғүн» дегеннен
тұжырымдаса, кейбірі «басмыл», түркі тиілінде «көп», әқалыңә дегенмен байланыстырады. Қазақ
шежіресінде олар Бәйбіше және Тоқал деп екіге бөлінеді. Жауабы Арғын тайпасы