Қобыз аспабында классикалық шығармалар орындау

ҚОБЫЗ АСПАБЫНДА КЛАССИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ОРЫНДАУДЫ ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

(Бес жылдық музыка мектептерінің 2-сыныбына арналған 34 сабақтық авторлық бағдарлама негізінде)

Асылханова Гульнар Асылхановна

МКҚК «Қалалық оқушылар Сарайы»

Ақтөбе қаласы

Үлгілі «Кәусар» қобызшылар ансамблінің

көркемдік жетекшісі

Қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық музыкалық аспаптарды академиялық білім беру кеңістігіне бейімдеу мәселесі ерекше өзектілікке ие болып отыр. Музыкалық педагогика саласында ұлттық дәстүр мен әлемдік классикалық мұраны кіріктіру арқылы жаңа сапалық деңгейге көтерілу қажеттілігі айқын байқалады. Осы тұрғыдан алғанда қобыз аспабында классикалық шығармаларды жүйелі түрде оқыту тек репертуарды жаңарту емес, сонымен қатар орындаушылық мәдениетті кәсіби тұрғыда жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

Қобыз – қазақ халқының көне әрі рухани-мәдени мәні терең аспаптарының бірі. Дәстүрлі ортада қобыз өнері жыраулық, эпикалық және бақсылық дәстүрлермен сабақтасып дамыған. Бүгінгі таңда кәсіби музыкалық білім беру жүйесінде бұл аспаптың техникалық және көркемдік мүмкіндіктерін кеңейту мәселесі ерекше назар аударуды талап етеді. Әсіресе музыка мектептерінің төменгі сыныптарынан бастап классикалық репертуарды енгізу оқушылардың интонациялық тұрақтылығын, дыбыс сапасын, штрихтық мәдениетін және музыкалық ойлау қабілетін дамытуда тиімді әдістемелік құрал болып саналады.

Осы мақалада бес жылдық музыка мектептерінің 2-сыныбына арналған 34 сабақтық авторлық бағдарламаның мазмұны мен құрылымы қарастырылады. Бағдарламаның негізгі мақсаты – оқушылардың қобыз аспабында классикалық шығармаларды орындау дағдыларын кезең-кезеңімен қалыптастыру, техникалық аппаратын дамыту және көркемдік интерпретациялау қабілетін жетілдіру.

Бағдарлама мазмұны жүйелілік және бірізділік қағидаттарына негізделген. Оқу үдерісі қарапайым техникалық жаттығулардан бастап, шағын классикалық пьесаларды орындауға дейінгі сатылы құрылым арқылы ұйымдастырылады. Мұндай тәсіл оқушының физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, оқу материалын біртіндеп күрделендіруге мүмкіндік береді.

Бағдарламаның алғашқы кезеңінде, яғни 1–8 сабақ аралығында, дыбыс қалыптастыру мәселесіне ерекше назар аударылады. Қобыз аспабында таза әрі жұмсақ дыбыс шығару орындаушылық шеберліктің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Сондықтан бұл кезеңде ысқышты дұрыс ұстау, қол қойылымының табиғилығы, ашық ішектердегі интонациялық дәлдік арнайы жаттығулар арқылы бекітіледі. Сонымен қатар detache және legato штрихтарын меңгеру барысында дыбыс ұзақтығын тең сақтау, ысқыш қозғалысының еркіндігі мен тұрақтылығы қалыптастырылады.

Бағдарламаның екінші кезеңінде (9–16 сабақ) оқушылардың техникалық аппараты дамытылады. Саусақ икемділігін арттыру, қарапайым гаммалар мен этюдтарды орындау, позициялық қозғалыстарға бейімделу арқылы моторлық координация жетілдіріледі. Бұл кезеңде динамикалық белгілерді (p, f, crescendo, diminuendo) орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Нәтижесінде оқушы музыкалық мәтінді тек механикалық түрде орындап қана қоймай, оның мазмұнын түсінуге және көркемдік ерекшеліктерін сезінуге үйренеді.

Үшінші кезеңде (17–28 сабақ) оқушылар шағын классикалық пьесаларды орындауға көшеді. Бұл кезеңде балаларға арналған жеңілдетілген академиялық репертуар пайдаланылады. Атап айтқанда, Вольфганг Амадей Моцарттың шағын менуэт үлгілері, Петр Чайковскийдің «Балалар альбомынан» алынған пьесалар, Иоганн Себастьян Бахтың қарапайым полифониялық үзінділері және Дмитрий Кабалевскийдің балаларға арналған шығармалары қолданылуы мүмкін. Бұл шығармалар арқылы оқушылар музыкалық фразировка, музыкалық сөйлем құру және көркем образды жеткізу дағдыларын меңгереді. Сонымен қатар фортепиано сүйемелдеуімен орындау ансамбльдік есту қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.

Бағдарламаның соңғы кезеңінде (29–34 сабақ) жарты жылдық қорытынды дайындық жүргізіледі. Оқушылар меңгерген шығармаларын жүйелеп, концерттік форматта орындауға дайындалады. Бұл кезеңде сахналық мәдениетке, орындаушылық сенімділікке және шығарманы тұтас көркемдік құрылым ретінде жеткізуге ерекше назар аударылады. Нәтижесінде оқушыларда сахнада еркін орындау дағдысы қалыптасады.

Бағдарламаны жүзеге асыру барысында тұлғалық-бағдарлы оқыту әдістері, баяу темпте жұмыс жасау, фразалық бөлшектеу, салыстырмалы талдау және интонациялық бақылау сияқты педагогикалық тәсілдер қолданылады. Бұл әдістер оқушылардың музыкалық материалды терең түсінуіне және орындаушылық мәдениетті саналы түрде меңгеруіне мүмкіндік береді.

Жарты жылдық оқу кезеңінің соңында 2-сынып оқушылары қарапайым классикалық шығармаларды көркемдік талаптарға сай орындай алады, ноталық мәтінді еркін оқиды, негізгі штрихтарды ажыратып қолданады және динамикалық белгілерді сақтай отырып орындайды. Сонымен қатар олардың музыкалық есту қабілеті, орындаушылық мәдениеті және эстетикалық талғамы дамиды.

Қорытындылай келе, қобыз аспабында классикалық шығармаларды жүйелі түрде оқыту ұлттық музыкалық білім беру жүйесінің дамуына оң ықпал етеді. Ұсынылған 34 сабақтық авторлық бағдарлама ұлттық дәстүр мен академиялық орындаушылық бағыттың үйлесімді байланысын қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл жас орындаушылардың кәсіби қалыптасуына берік негіз қалдырып, қобыз өнерінің академиялық репертуарын кеңейтуге мүмкіндік береді.