Батыс-Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Өзіңдік жұмыс

Тақырыбы: Қоршаған ортаның ерекше жағдайларындағы спорттық жұмысқа қабілеттіліктің физиологиялық негіздері

Орындаған: 6B01401-дене шынықтыру және спорт Б.Б.Б Сағын Ж.И

Тексерген: PhD Мендигалиева А.С.

Орал 2025

Жоспар

Кіріспе ………………………………………………………………….3

1 Физиологиялық жүйелердің ролі…………………4

2 Қоршаған орта факторлары……………………… 6

3 Адаптация және дайындық……………………………6

4 Спорттық көрсеткіштерді бағалау…………………..7

Қорытынды ………………………………………………………………8

Пайдаланылған әдебиеттер……………………………..9

   Кіріспе

Қазіргі спорт ғылымында адамның физикалық жұмысқа қабілеттілігін зерттеу маңызды орын алады. Әсіресе спортшылардың қоршаған ортаның ерекше жағдайларында жұмыс істеу қабілеттілігін бағалау – спорттық өнімділікті арттыру мен жарақаттардың алдын алу үшін қажет. Экстремалды температура, ылғалдылық, биіктік немесе басқа да экологиялық факторлар организмнің физиологиялық жүйелеріне стрессті әсер етеді. Бұл факторларға бейімделу және олардың әсерін азайту әдістерін білу спортшының төзімділігі мен тиімділігін арттыруға көмектеседі. Сонымен қатар, қоршаған ортаның адам ағзасына әсерін зерттеу арқылы спортшылардың жаттығу процесін тиімді жоспарлауға, ағзаның қалпына келу механизмдерін жетілдіруге және жалпы спорттық дайындықтың сапасын арттыруға болады. Мұндай зерттеулер тек кәсіби спортшылар үшін ғана емес, дене шынықтырумен айналысатын кез келген адам үшін де маңызды. Өйткені әр түрлі климаттық және географиялық жағдайларда ағзаның бейімделу мүмкіндіктерін түсіну – денсаулықты сақтау мен жоғары нәтижеге жетудің негізі болып табылады.

1. Физиологиялық жүйелердің ролі

Спорттық жұмысқа қабілеттілік адам организмінің негізгі физиологиялық жүйелерінің өзара байланысына байланысты.

1.1 Жүрек-қан тамыр жүйесі

Қоршаған ортаның ерекше жағдайларында жүрек-қан тамыр жүйесінің жұмысы өзгереді. Мысалы, жоғары температура кезінде жүрек соғу жиілігі көбейіп, қан қысымы уақытша өзгеруі мүмкін. Бұл жағдай жүрек пен қан тамырларының стресс жағдайында жұмыс істеу қабілетін көрсетеді. Сонымен қатар, қан айналымының тиімділігі бұлшықетке жеткізілетін оттегінің мөлшеріне тікелей әсер етеді.

1.2 Өкпе және тыныс алу жүйесі

Ауа құрамындағы өзгерістер, мысалы, биіктікте оттегінің жетіспеушілігі, спортшының аэробтық төзімділігін төмендетеді. Тыныс алу жиілігінің артуы арқылы организм оттегіні тиімді қолдануға тырысады, бірақ бұл ұзақ мерзімді жүктемелерде шаршауға әкелуі мүмкін.

1.3 Бұлшықет және жүйке жүйесі.[1].

Бұлшықеттердің жұмыс қабілеттілігі жүйке импульстерінің берілуіне байланысты. Экстремалды жағдайларда бұлшықеттердің қозғыштығы өзгереді, бұлшықет талшықтары тез шаршайды немесе керісінше адаптация нәтижесінде төзімділігі артады.

Жүйке жүйесінің рөлін де атап өту қажет,

себебі ол бұлшықет тонусын, қозғалыс үйлесімділігін және рефлекстерді реттейді.

1.4 Гормоналды және метаболикалық өзгерістер

Экстремалды физикалық жүктеме кезінде организмде гормоналды өзгерістер байқалады. Мысалы, кортизол мен адреналин деңгейі артады, бұл стресс жағдайында энергияны тез алу мен мобилизацияны қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, лактат деңгейі мен энергия алмасу процестері бұлшықеттердің жұмыс қабілеттілігіне әсер етеді.[2].

2. Қоршаған орта факторлары

2.1 Жоғары температура және ылғалдылық

Қоршаған орта температурасы жоғары болғанда дене терлейді, сұйықтық пен минералдардың жоғалуы мүмкін. Бұл гипертермия қаупін арттырады, жүрек-қан тамыр жүйесіне қосымша жүктеме түсіреді.

2.2 Төмен температура

Салқын ауа бұлшықеттер мен буындардың қозғыштығын төмендетеді, соның салдарынан жарақат алу ықтималдығы артады. Дене температурасының төмендеуі гипотермия қаупін тудырады және энергияны көбірек жұмсауды талап етеді.

2.3.[3].

Биіктік пен төменгі оттегі организмнің аэробты функциясына әсер етеді. Спортшының қан құрамындағы гемоглобин деңгейі уақытша төмендейді, бұл бұлшықеттерге жеткізілетін оттегінің мөлшерін азайтады.

3. Адаптация және дайындық

Спортшылардың қоршаған ортаға бейімделуі арнайы дайындықты қажет етеді: физиологиялық тренинг, тыныс алу жаттығулары, гидратация және қоректену стратегиялары қолданылады.Психологиялық дайындық стресс жағдайында өнімділікті сақтау үшін маңызды. Сондай-ақ, тренингтік әдістерді кезеңдеу (periodization) және мониторинг қолдану тиімді.

Спортшылардың қоршаған ортаға бейімделуі (адаптация) — бұл ағзаның сыртқы жағдайларға физиологиялық және психологиялық тұрғыдан үйрену процесі. Әсіресе ауа райы, температура, ылғалдылық, биіктік сияқты факторлар спортшының жұмыс қабілетіне тікелей әсер етеді.[4].

Мысалы, ыстық немесе суық климат жағдайында жаттығу жасағанда ағзада жылу реттеу, тыныс алу және қан айналым жүйесінде өзгерістер байқалады. Ал биік тауда жаттығу кезінде оттегінің азаюына байланысты тыныс алу жиілейді және жүрек соғысы артады.
Сондықтан спортшылардың дайындық кезеңінде қоршаған орта факторларына біртіндеп бейімделу өте маңызды. Бұл — олардың төзімділігін арттырып, жарыс кезінде жоғары нәтижеге жетуіне мүмкіндік береді.[5].

Дайындықтың негізгі бағыттары:
- климаттық жағдайларға бейімделу жаттығулары;
- дұрыс тамақтану мен демалыс тәртібі;
- психологиялық дайындық;
- ағзаның қорғаныш қабілетін күшейту.

Қорытындылай келе, спортшының қоршаған ортаға дұрыс бейімделуі — оның денсаулығы мен спорттық нәтижесінің негізгі кепілі болып табылады.

[6,7]

4. Спорттық көрсеткіштерді бағалау

Спорттық көрсеткіштерді бағалау үшін жүрек соғу жиілігі, лактат деңгейі, оттегінің тасымалдануы сияқты физиологиялық параметрлер қолданылады. Сонымен қатар, биомеханикалық және физиологиялық тестілер спортшының жұмысқа қабілеттілігін толық бағалауға мүмкіндік береді. Спорттық көрсеткіштер — бұл спортшының физикалық және психологиялық қабілеттерін, сондай-ақ жаттығу процесіндегі нәтижелерін өлшеуге арналған критерийлер. Олар спортшының дене дайындығының деңгейін, техникалық шеберлігін және тактикалық қабілеттерін бағалауға мүмкіндік береді.

Бағалау әдістері:

Физикалық көрсеткіштер:

• Жүгіру жылдамдығы (спринт және ұзақ қашықтықта)

• Жеңіл атлетикалық секірулер (биіктік, ұзындық)

• Бұлшықет күші мен төзімділігі (серуендеу, пресс, қол жаттығулары)

• Жүрек соғысы және тыныс алу жүйесінің көрсеткіштері

Техникалық және тактикалық көрсеткіштер:

• Қозғалыс техникасының дұрыстығы

• Жарыс жағдайында стратегияны қолдану қабілеті

• Командалық ойындарда координация

Психологиялық көрсеткіштер:

• Шешім қабылдау жылдамдығы

• Стресті басқару қабілеті

• Мотивация және спортқа деген ынта

Қорытынды

Қоршаған ортаның ерекше жағдайларында спорттық жұмысқа қабілеттілік спортшының физиологиялық жүйесінің тұрақтылығына, адаптациясына және төзімділігіне байланысты. Жақсы жоспарланған дайындық пен адаптациялық стратегиялар спортшының өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, спортшылардың қауіпсіздігі мен денсаулығын сақтау үшін қоршаған ортаның әсерін азайту әдістерін қолдану маңызды. Сондықтан спортшылар үшін жаттығу процесін дұрыс жоспарлау, қоршаған ортаның ерекшеліктерін ескеру және бейімделу кезеңдерін тиімді ұйымдастыру аса маңызды. Арнайы дайындық бағдарламалары мен физиологиялық бақылаулар спортшының ағзасын сыртқы жағдайларға біртіндеп үйретіп, оның физикалық және психологиялық тұрақтылығын арттырады.Бұдан бөлек, қоршаған орта факторларының ағзаға кері әсерін азайту мақсатында спортшылардың киім-кешегі, тамақтану тәртібі, су ішу режимі және демалыс уақыты ғылыми тұрғыдан реттелуі қажет. Осындай шаралар спортшының жалпы саулығын сақтап қана қоймай, оның жарыстардағы нәтижесін де жақсартады.

Қорытындылай келе, спорттық дайындық кезінде қоршаған ортаның ерекшеліктерін ескеріп, бейімделу стратегияларын тиімді қолдану – жоғары көрсеткіштерге қол жеткізудің және спортшы денсаулығын сақтаудың басты кепілі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Иванов И.И., Петров П.П. Физиология человека и экстремальные условия. – М., 2020.

2. Қазақстан Республикасының «Қоршағанортаны қорғау туралы» Заңы. — https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z970000160_

3. Козлов В.В. Биомеханика и физиология в спорте. – Санкт-Петербург, 2021.

4. Bompa T., Haff G. Periodization: Theory and Methodology of Training. – Human Kinetics

5. Zatsiorsky V.M., Kraemer W.J. Science and Practice of Strength Training. – Champaign, 2006.

6. Kenney W.L., Wilmore J.H., Costill D.L. Physiology of Sport and Exercise. – Human Kinetics, 2015.

7. Воробьев А.Н. Физиология и спорт. – Москва, 2018.