Қосымша сабақ. Ағын сулар әрекеті

Флювиалдық процестер

Ағын сулар әрекетінен атқаратын геоморфологиялық процестердің жиынтығы флювийлік процестер деп атайды.

Ағын сулар

Уақытша

(жауын-шашын,еріген қар суы)

Жылға-делювийлік беткейлер бойымен жайылып аққан су кішігірім бір арнаға жиналған кезде пайда болады.Ұзындығы3-30см,ені ұзындығына байланысты.

Ж ырмалардың морфологиялық құрлымы

Алмұрт тәрізді жырма-кертпештің ірге тасы 10-12м тереңдікке жеркен құдық тәрізді шұңқыр,ұзындығы 50-100м-ден аспайды.

Сай тәрізді жыра –жыраның көлденен қимасы әр-түрлі жоғарғы жағы жарлауытты,төмен жағы жайпақтау,ұзындығы 1-км,тереңдігі10-25м.

Жырғы эрозиясы- халық шаруашылығына елеулі түрде келтіретін апат.

Сел-таулы аудандарда нөсерлі жауын-шашын мен кар мұздың артық мөлшерінен еруі нәтижесінен туындаған тас аралас саз-балшықтытаудвн шығып өзен мен жырма бойымен ағыла құлаған таулы тасқын.

Т

Өзен ағысының жылдамдығы

Өзен ағысының жылдамдығы оның еңістігіне байланысты .Еңістік өзеннің құлай биіктігінің ұзындығына қатнасы.

ұрақты ағын сулар

Өзен ағысы

Турбуленттік ағыс кезінде су ауытқып,теңселіп құйыншаараласып ағады.

Эрозия ағысы арна түбінде тіеілей динамикалық әсер ету нәтижесінде жүзеге асады.

Эрозия суының құрамы мен темпиратурасына қарай химиялық ығысуы.

Эрозия базисі-өзендер мен жырғалар суы құйылатын қоймасының (өзен,көл,теңіз,мұхит)деңгейі.

Аңғардың морфологиялық элементтері

Өзен аңғары

п

Жайылма-өзен аңғарының сол өзен тасыған кезде су басып кететін бөлігі.

Террасалар-тегіс немесе аздаған еңістігі бар аңғарлар беткей шегінде сатыланып орналасқан соның ішінде жайылма ең төменгі терасалар болып есептеледі.

Аңғар беркейі- өзен аңғарын екі жағалауыноқшаулап шектейтін,еңістігі өзен арнасына бағытталған көлбеу жазық.

Арна — өзен суы үнемі үздіксіз ағатын аңғар табанының ең тереңделген бөлігі.

Ө

Қалдық-өзенің негізігі арнасы мен өзеннің бөлініп қалған ескі қзен арасыедағыжайылманың бір бөлігі.

Арал-жайылманың бір бөлігі,өзен қолтықтарымен немесе салаларымен қоршаған,өсімдік жамылғысы мен бекітілген.

зен арнасы төменгі құрлымдары

Қайраң-өзен арнасының саяз бөлігі,у тартылған кезде судан босып,құрғақ аралға айналады.

Жеңсала-аралмен бөлінген өзеннің бір бөлігі.

Жағажай-кең,тегіс келген,өзен тасындыларынан құалған өзен жағалауындағы жолақ.

Өзен меандрлары және түрлері

Өзенің ырғақты түрде ирелеңденуі меандр деп атайды.

Меандр түрлері

• 1.Меандр зонасы-меандр иіедерін шектеуші сызықтардың арасындағы белдеу.

• 2.Меандр қадамы-екі иінді арасындағы арақашықтық.

• 3.Меандр мойыны-иіндердің бір-біріне ең жақындағы бөлігі.

• 4.Арна бойындағы жалдар-иіндері жайпақ шығынықы жағасында жинақталған аллювилік материал.

• 5.Шпорлар-иіндері ішіндегі түпкі тау жыныстарының қалдықтар.

• 6.Жайылма-құм жалдарының жылжымалы желпеуіштері.

• 7. Меандр радиусы- иін ортасына өзен ортасына дейін өлшенетін иіннің дөңгелену радиусы.

7

1

2

6

Өзен аңғарының су тасу кезіндегі сумен түгел тоғытылытын тегіс түбі.

Өзен жайылмалары

Аласа жайылма-жыл сайын су тасу кезінде сумен басылады.Биіктігі 0,5-2м.

Ж айылма түрлері

Сегментті жайылма-меандрланған өзенге тән,меандрлану процесінен пайда болған аңғардың бірнеше бөлшекшелерге бөлінген.

Өзен террассалары және олардың түрлері

Террасса-өзен аңғарларының бір жағында немесе екі жағында ондаған немесе жүздеген км-ге созылған аллювий шөгінділерінен қалыптасқан сат тәрізді кертпештелген жазық алаңшалар.

Г енезисіне қарай террассалар

Аңғарлық терраса

Климаттың ғасырлар бойы ауытқуынан жауын-шашынның көбеюуі,мұз басу кезеңдері немесе тектоникалық қозғалыстарға байланысты .

Геологиялық құрлымы

Мүсіндік немесе эрозиялық терраса-түпкі тау жыныстарынан тұрады.

Аккумуляциялық терраса-іргетасы өзен деңгейінен төмен жатыр,жер беріне шықпайды.

Аралас террасалар-кертпештің жоғарғы жағы мен террасаның үсті аллювиалдық материалдардан құралады.

Көлденең қималы террсалар

Еселенген террасалар-өзенің бірнеше мәрте шайып тереңдеу және шөгу кезеңдерінің алмасу жағдайларында қалыптасқан.

Үстемеленген терраслар-аллювилік материалдың бірінің үстіне бірі үстемелеп шоғырлану бір кезде болған.

Ө зен аңғарының морфологиялық түрлері

Саңылау — терең әрі тар Аңғар, беткейлері, тіп-тік, кейде арнаға қарай еңкіш келеді, аңғардың табанын түгелдей су алып жатады, тек тауларда ғана кездеседі.

Ш атқал — терең, түбі тар, құлама немесе тік, кейде ойыс беткейлі және көпшілік бөлігі жартасты болып келетін аңғар. Шатқал көбінесе таулы аймақтарда кездеседі, оның тереңдігі 1500—1800 м-ге дейін барады. Шатқал көп жағдайда өзен әрекетінен (эрозиялық шатқал, кейде жердің жарылуынан, карсты опырылу әрекетінен) пайда болады.

Каньон(испанша canon — құбыр, шатқал)өте тік, көбінесе тік құз немесе сатылы беткейлі, тек өзен ғана ағып өтерлік тар түпті, терең өзен аңғарлары.

Ө зен аңғарының генетикалық түрлері

1

1

2

2

3

3

4.Тектоникалық жарылым

5

4

Ж

Мұздық аңғарлар(Трог)-тау өлкелерінде мұздық әрекеті нәтижесінде пайда болған.Көлденең қимасы тік беткей,астау тәріздес ойпаң түпті болып келеді.

Көлденең аңғар-тау жотасын жарып өтетін аңғар.

Бойлық және көлденең аңғар-жоталар мен жарыса жатқан аңғарлардыгеологиялық құрылымына сәйкес келетіе аңарлар бойлық аңғар деп аталады.

Аңғарлар ассиметриясы

Аңғар жағалары бір-бірінен биіктігі,террасалар саныжәне көлденең қимасыныңсипаты тұрғысынанәр түрлі болса аңғар ассиметриясы деп атайды.

Гидродинамикалық теория

Ассимертрия өзен арнасының бір орынан екінші орынға ығысу немесе меандрлану нәтижесінде пайда болады.

А. Беріктік моноклиндықабаттардан сағалану бойымен қалыптасқан аңғарлар.

Б.Антиклиндік қалыптасқан аңғар.

В.Гранитті интрузия мен тұңба шөгінділердің қалыптасқан аңғар.

Г.Лықсу бойымен түзілген аңғар.

Атырау-ірі өзендердің мұхитқа,көлге немесе шұғанаққа құйған саласында,ағып кеткен лай-құмдар су қоймасының түбіне шөгіп су астында ысырынды конустарды түзейді.

А тырау зоналары

1

1

2.Су беті(субаэральдық)

3

2

4.Көлбеу атырау

5

3

4

5