МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ…………………………………................…...................................….3

1. Негізгі бөлім……………………........................………….....…….....……...4

1.1. Автомобильдің тұтандыру жүйесін жөндеу..............................................4

1.2. Тұтандыру катушкасын жөндеу және оның жұмыс принципі.............…9

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ …………………..............................................11

2.1. Қозғалтқыштың тұтану жүйесін жөндеу..................................................11

2.2. Тұтандыру жүйесін күту............................................................................15

2.3.Тұтандыру катушкасын жөндеу.................................................................19

ІІІ. ЕҢБЕК ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ...................................23

3.1. Еңбек қорғау және өндірістегі өрт қауіпсіздігі......................................23

ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………….……….....……….…26

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ………........….…....................27

КІРІСПЕ

Автомобиль тасымалында жоғарғы сапалы тасымал құралдарын пайдалану тиімділігін арттыру және тіркемелерді (принциптерді) және жартылай тіркемелерді пайдалану, өнімсіз тоқтап қалуларды болдырмау, авмомобильдің бос жүрістерін қысқарту. Тиімсіз тасымалдарды қолдырмау, жалпы тасымалдағы автомобильдерді дамыту, автомобиль паркінің құрамын жақсарту. Осыған байланысты болашақ инжинер және техник мамандарыннан автомобильдің құрылысын түсініп қана қоймай, сонымен қатар өз бетінше жаңа механизімді немесе жүйені, сондай - ақ бүтіндей жаңа автомобильдерді бағалай білуді талап етіледі. ХХІ ғасырда пайдаланылатын автомобильдердің басты ерекшелігі - олардың құрылысының күрделілігі. осыған байланысты автомобильді жүргізушінің міндеті тек қана жүргізу, ал оған техникалық қызмет көрсетуді арнайы мамандар атқарады. Бензинді және дизельді моторларының Еуропа стандартына сай жаңа қоректендіру жүйелері, іштен жану моторы мен электр моторларын автомобильдерде бірге қолдану, автомобильдерде қолданыла бастаған навигациялық, маршруттық компьтерлер, автомобиль қауіпсіздігі жақсату жүйелері, АВS, автоматты беріліс қорабы, сығу көрсеткіші мен газ тарату фазаларын жұмыс істеп тұрған моторда реттеу, оптимальды автомобиль техникасын пайдалануда автоматты бақылау мен басқару мағлұматтары мен жабдықталған. Автомобиль көлігінің республика үшін ерекше маңыздылығын Қазақсатанның кең байтақ аумағы және халық тығыздығының сиректігі алдын ала анықтайды. Бұл жекелеген өңірлер үшін жүктерді және жолаушыларды жеткізудің бірден-бір құралы болып табылады. Тасымал көлігінің негізгі міндеттері - халық шаруашылығын өнімдерін және тұрғындарды тасымалдауды сапалы да, толық қанағаттандыру, жұмыстың экономикалық тиімділігін арттыру. Қоршаған ортаны қорғау мақсатында қозғалтқыштан шыққан газдағы зиянды заттарды азайту көбіне қоректендіру жүйесінің жұмыс істеуіне байланысты.

Тұтандыру жүйесінің ақаулары туралы лекция автомобильдердегі немесе басқа да ішкі жану қозғалтқыштарындағы маңызды жүйенің жұмысын дұрыс түсіну және ақауларды табу, жою мақсатында құрылады. Тұтандыру жүйесі отын мен ауаның қоспасын тұтандырып, қозғалтқыштың жұмысына әсер етеді.

Мысалы, Еуропалық стандартқа сай дүние жүзінде карбюраторлы бензинді қозғалтқыштарды пайдалануға тыйым салынған.

Қазіргі автомобиль қозғалтқыштарында орталық, және тікелей бүрку бензинді қоректендіру жүйелері пайдаланылады.

Жеке азаматтарға тиесілі автомобиль паркінінің қарқынды дамуы, автомобиль құрылысының күрделігі, өздеріне тиесілі автомобильдерге қажетті техникалық қызметті білікті түрде көрсете алмайтын адамдар санының өсуі, жолдардағы қозғалыс идентификациясы мен басқа да факторлар жаңа автотехникалық қызмет өнеркәсібі саласын құруға жағдай жасады.

1. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1.1 Автомобильдің тұтандыру жүйесі және қызметі

Тұтандыру жүйесінің ақаулары туралы лекция автомобильдердегі немесе басқа да ішкі жану қозғалтқыштарындағы маңызды жүйенің жұмысын дұрыс түсіну және ақауларды табу, жою мақсатында құрылады. Тұтандыру жүйесі отын мен ауаның қоспасын тұтандырып, қозғалтқыштың жұмысына әсер етеді.

Тұтандыру жүйесінің негізгі компоненттері:

1. Батарея (аккумулятор) – электр тогын қамтамасыз етеді.

2. Тұтандыру катушкасы – батареяның төменгі кернеуін жоғары кернеуге түрлендіреді.

3. Тұтандыру шамдары (свечи зажигания) – алынған жоғары кернеуді қабылдап, тұтану ұшқынын жасайды.

4. Бөлгіш (распределитель) – тұтандыру катушкасының кернеуін цилиндрлерге таратады.

5. Конденсатор – ұшқын жасауды жақсарту үшін қажет.

6. Магнето (магнето) – кейбір ескі немесе кіші қозғалтқыштарда…

Тұтандыру жүйесінің негізгі ақаулары мен олардың белгілерін және шешу жолдарын көрсететін кесте:

№ Ақау түрі Белгілері Шешу жолдары

1 Тұтану шамдарының тозуы Қозғалтқыш қиын іске қосылады, дірілдейді Тұтану шамдарын ауыстыру

2 Тұтандыру катушкасының ақауы Қозғалтқыш жұмыс істемейді, ұшқын жоқ Катушканы тексеру және қажет болса ауыстыру

3 Батареяның разряды Қозғалтқыш іске қосылмайды Батареяны зарядтау немесе ауыстыру

4 Бөлгіштің контактілерінің тозуы Қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді Контактілерді тексеру және тазалау немесе ауыстыру

5 Жоғары кернеулі сымдардың ақауы Ұшқын жетпейді, қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді Сымдарды тексеру және ауыстыру

6 Тұтану уақытының реттелмеуі Қозғалтқыш дірілдейді, қуат азаяды

Тұтандыру жүйесінің ақауларын жөндеу процесі нақты ақауды анықтаудан және сәйкес әрекеттерді орындаудан тұрады. Әрбір компоненттің ақауы әртүрлі әдіспен жойылады. Төменде тұтандыру жүйесінің негізгі компоненттерін жөндеу жолдары көрсетілген.

Тұтандыру катушкасын жөндеу.

Тұтану шамдарын алып, олардың электродтарындағы күйік іздерін, майланғанын тексеріңіз. Егер ұшқын жоқ болса, шамды ауыстыру қажет.

Жөндеу: Электродтар арасындағы саңылауды арнайы құралмен тексеріп, қажет болса реттеңіз. Егер шам өте тозған немесе күйген болса, оны жаңасына ауыстырыңыз.

Тұтандыру катушкасын жөндеу

Тексеру: Омметрмен катушканың бастапқы және екінші орамдарының кедергісін тексеріңіз. Норма бойынша бастапқы орамда (primari) 0,4-2 Ом, ал екінші орамда (secondary) 5-15 кОм болуы тиіс.

Жөндеу: Егер катушка істен шыққан болса, оны ауыстыру керек. Катушканы жөндеу мүмкін емес, тек ауыстырылады.

Батареяны жөндеу

Тексеру: Батареяның кернеуін вольтметрмен тексеріңіз. Кернеу 12 В төмен болса, батарея разрядталған.

Жөндеу: Батареяны зарядтаңыз немесе істен шықса, жаңасына ауыстырыңыз. Аккумулятордың терминалдарын тазалап, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

Бөлгішті (распределитель) жөндеу

Тексеру: Бөлгіштің роторын және контактілерін тексеріңіз. Контактілер тозған немесе күйген болса, оларды тазалау немесе ауыстыру қажет.

Жөндеу: Контактілерді арнайы тазалағышпен тазартыңыз немесе ауыстырыңыз. Егер ротор немесе қақпағы зақымдалған болса, оны да ауыстыру қажет.

Жоғары кернеулі сымдарды жөндеу

Тексеру: Сымдарды үзіліс немесе зақым үшін визуалды тексеріңіз. Оларды мультиметрмен тексеруге де болады.

Жөндеу: Сымдар үзілген немесе зақымдалған болса, оларды ауыстырыңыз. Егер сымдар зақымдалмаған болса, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

Тұтану уақытын реттеу

Тексеру: Тұтану уақытын дұрыс реттемегенде қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді. Бұл жұмыс арнайы құралдар арқылы орындалады.

• Жөндеу: Тұтану уақытын дұрыс реттеу үшін диагностикалық құралдарды қолданып, тұтандыру сәтін реттеу керек.

Қажетті құралдар:

• Омметр/мультиметр.

• Вольтметр.

• Тұтану шамдарын тартуға арналған арнайы кілт.

• Тұтану уақытын реттейтін құралдар.

• Тазалағыш құралдар (контактілерге арналған).

Бұл жөндеу процесстері әртүрлі автомобильдерде және қозғалтқыш түрлерінде өзгеруі мүмкін, сондықтан жөндеу кезінде техникалық нұсқаулықтарға сүйенген жөн.

Тұтандыру жүйесінің ақауларын жөндеу процесі нақты ақауды анықтаудан және сәйкес әрекеттерді орындаудан тұрады. Әрбір компоненттің ақауы әртүрлі әдіспен жойылады. Төменде тұтандыру жүйесінің негізгі компоненттерін жөндеу жолдары көрсетілген.

Тұтану шамдарын алып, олардың электродтарындағы күйік іздерін, майланғанын тексеріңіз. Егер ұшқын жоқ болса, шамды ауыстыру қажет.

Электродтар арасындағы саңылауды арнайы құралмен тексеріп, қажет болса реттеңіз. Егер шам өте тозған немесе күйген болса, оны жаңасына ауыстырыңыз.

Тұтандыру катушкасын жөндеу. Омметрмен катушканың бастапқы және екінші орамдарының кедергісін тексеріңіз. Норма бойынша бастапқы орамда (primari) 0,4-2 Ом, ал екінші орамда (secondary) 5-15 кОм болуы тиіс.

Егер катушка істен шыққан болса, оны ауыстыру керек. Катушканы жөндеу мүмкін емес, тек ауыстырылады.

Батареяны жөндеу

Батареяның кернеуін вольтметрмен тексеріңіз. Кернеу 12 В төмен болса, батарея разрядталған.

Батареяны зарядтаңыз немесе істен шықса, жаңасына ауыстырыңыз. Аккумулятордың терминалдарын тазалап, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

1.1 сурет. Тұтандыру жүйесінің құрылысы

Бөлгішті (распределитель) жөндеу

Бөлгіштің роторын және контактілерін тексеріңіз. Контактілер тозған немесе күйген болса, оларды тазалау немесе ауыстыру қажет.

Контактілерді арнайы тазалағышпен тазартыңыз немесе ауыстырыңыз. Егер ротор немесе қақпағы зақымдалған болса, оны да ауыстыру қажет.

Жоғары кернеулі сымдарды жөндеу

Сымдарды үзіліс немесе зақым үшін визуалды тексеріңіз. Оларды мультиметрмен тексеруге де болады.

Сымдар үзілген немесе зақымдалған болса, оларды ауыстырыңыз. Егер сымдар зақымдалмаған болса, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

Тұтану уақытын реттеу

Тұтану уақытын дұрыс реттемегенде қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді. Бұл жұмыс арнайы құралдар арқылы орындалады.

Тұтану уақытын дұрыс реттеу үшін диагностикалық құралдарды қолданып, тұтандыру сәтін реттеу керек.

Қажетті құралдар:

• Омметр/мультиметр.

• Вольтметр.

• Тұтану шамдарын тартуға арналған арнайы кілт.

• Тұтану уақытын реттейтін құралдар.

• Тазалағыш құралдар (контактілерге арналған).

Бұл жөндеу процесстері әртүрлі автомобильдерде және қозғалтқыш түрлерінде өзгеруі мүмкін, сондықтан жөндеу кезінде техникалық нұсқаулықтарға сүйенген жөн.

Тұтандыру жүйесінің құрылысы ішкі жану қозғалтқышының жұмысын қамтамасыз ететін негізгі элементтер жиынтығы болып табылады. Бұл жүйе жанармай мен ауа қоспасын тұтандыруға қажетті ұшқынды жасайды. Төменде тұтандыру жүйесінің құрылымы мен әрбір компоненттің атқаратын қызметі сипатталады

Тұтандыру жүйесінің негізгі компоненттері:

1. Аккумулятор (батарея)

• Қызметі: Бүкіл тұтандыру жүйесіне қажетті электр энергиясын қамтамасыз етеді.

• Құрылымы: Электрохимиялық элементтерден тұрады, кернеуі әдетте 12 В.

• Рөлі: Қозғалтқыш іске қосылғанда, тұтандыру катушкасына кернеу береді.

2. Тұтандыру катушкасы

• Қызметі: Батареядан алынған төмен кернеуді (12 В) мыңдаған вольтке (10 000 В немесе одан да жоғары) түрлендіреді.

• Құрылымы: Бастапқы және екінші орамалардан тұратын трансформатор сияқты. Бастапқы орам төмен кернеуді қабылдайды, ал екінші орам жоғары кернеу жасайды.

• Рөлі: Жоғары кернеу арқылы тұтану шамдарына жеткізіліп, ұшқын пайда болуына ықпал етеді.

3. Тұтану шамдары (свечи зажигания)

• Қызметі: Жанармай мен ауа қоспасын тұтандыру үшін ұшқын шығарады.

• Құрылымы: Металл корпусты шам, орталық электрод, және ұшқын шығаратын саңылауы бар.

• Рөлі: Жоғары кернеу шамға берілген кезде электродтар арасында ұшқын пайда болады, бұл қоспаның жануына әкеледі.

4. Тұтандыру таратқышы (распределитель)

• Қызметі: Жоғары кернеуді катушкадан қозғалтқыштың цилиндрлеріне таратады.

• Құрылымы: Ротор және қақпақтан тұрады, қақпақ ішінде электродтар орналасқан.

• Рөлі: Цилиндрлерге кезекпен кернеу береді, бұл қозғалтқыштың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

5. Конденсатор

• Қызметі: Таратқыштың контактілерін ұшқыннан қорғап, олардың тозуын азайтады. Сондай-ақ, жүйедегі кернеу тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

• Құрылымы: Электрлік энергияны жинап, қажетті уақытында босататын конденсаторлық құрылғы.

• Рөлі: Контактілердегі электр ұшқынын басу және жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету.

6. Тұтандыру кілті (замок зажигания)

• Қызметі: Тұтандыру жүйесін іске қосу немесе тоқтату үшін қолданылады.

• Құрылымы: Механикалық немесе электронды басқару кілті.

• Рөлі: Қозғалтқышты іске қосу үшін жүйеге электр қуатын беріп, қозғалтқышты сөндіру кезінде оны өшіреді.

7. Жоғары кернеулі сымдар

• Қызметі: Тұтандыру катушкасы мен шамдар арасында жоғары кернеуді тасымалдайды.

• Құрылымы: Электр өткізгіш сымдар, жоғары вольтқа төзімді оқшаулау қабатымен қапталған.

• Рөлі: Тұтандыру катушкасынан шамдарға кернеу беру.

Қосымша компоненттер:

• Тұтандыру блогы (электронды басқару блогы): Қазіргі заманғы автомобильдерде тұтандыру процесін басқару үшін электронды блок қолданылады. Ол тұтану уақытын реттеп, әр цилиндрге нақты уақытта ұшқын береді.

• Датчиктер: Кейбір тұтандыру жүйелерінде әртүрлі сенсорлар (датчиктер) қозғалтқыштың күйін бақылайды және тұтандыру уақытын автоматты түрде реттейді.

Тұтандыру катушкасының қызметі және жұмыс принципі

Тұтандыру катушкасы электромагниттік индукция принципімен жұмыс істейді. Катушка екі орамнан тұрады: бастапқы және екінші орам. Бастапқы орам арқылы төмен кернеулі ток өтеді, ал ол магнит өрісін тудырады.

1.2 сурет Тұтандыру жүйесінің сұлбасы

1.2 Тұтандыру катушкасын жөндеу және оның жұмыс принципі

Тұтандыру катушкасы ішкі жану қозғалтқыштарының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ол батареядағы төмен кернеуді ұшқын шамына жіберілетін жоғары кернеуге түрлендіреді. Бұл жану процесін бастау үшін отын-ауа қоспасын тұтандыруға қажетті ұшқынды тудырады. Бүгінгі лекциямызда біз тұтандыру катушкасының жұмыс принципін, оның диагностикасы мен жөндеу жолдарын қарастырамыз.

Тұтандыру катушкасының қызметі және жұмыс принципі

Тұтандыру катушкасы электромагниттік индукция принципімен жұмыс істейді. Катушка екі орамнан тұрады: бастапқы және екінші орам. Бастапқы орам арқылы төмен кернеулі ток өтеді, ал ол магнит өрісін тудырады. Бұл магнит өрісі екінші орамға әсер етеді, ал оның нәтижесінде жоғары кернеу пайда болады. Осы жоғары кернеу ұшқын шамына жеткізіліп, отын-ауа қоспасын тұтандырады.

Тұтандыру жүйесінің жұмыс принципі:

1. Тұтандыру кілті айналған кезде аккумулятордан тұтандыру катушкасына кернеу беріледі.

2. Катушка бұл кернеуді жоғары кернеуге түрлендіреді.

3. Жоғары кернеу таратқыш арқылы шамдарға таратылады.

4. Тұтану шамдары ұшқын жасап, жанармай мен ауа қоспасын тұтатады.

5. Бұл процестің нәтижесінде қозғалтқыш жұмыс істеп, қуат өндіріледі.

Тұтандыру жүйесінің барлық элементтері дұрыс жұмыс істегенде ғана қозғалтқыш бірқалыпты және тиімді жұмыс жасайды.

Міне, ішкі жану қозғалтқышының тұтандыру жүйесінің құрылысы. Мұнда негізгі компоненттер, соның ішінде аккумулятор, тұтандыру катушкасы, тұтану шамдары, таратқыш, жоғары кернеулі сымдар және тұтандыру кілті көрсетілген. Компоненттер арасындағы байланысты көруге болады.

Негізгі қызметтері:

• Батареяның төмен кернеуін жоғары кернеуге түрлендіру.

• Ұшқын шамында отын-ауа қоспасын тұтандыруға қажетті ұшқын тудыру.

2. Тұтандыру катушкасының түрлері

• Дәстүрлі катушка: Бір ұшқын шамына қызмет етеді. Бұрынғы автомобильдерде жиі қолданылған.

• Қос катушкалы жүйе: Әр катушка екі цилиндрге арналған.

• COP (Coil-on-Plug) жүйесі: Катушка тікелей ұшқын шамына жалғанады. Заманауи көліктерде кеңінен қолданылады.

3. Тұтандыру катушкасының ақаулары

Тұтандыру катушкасы уақыт өте келе тозуы немесе электрлік ақаулардан зақымдануы мүмкін. Бұл қозғалтқыштың дұрыс жанбай қалуына, күштің жоғалуына, жанармайдың артуына немесе көліктің тіпті мүлдем іске қосылмауына әкелуі мүмкін.

Катушка ақауларының белгілері:

• Қозғалтқыштың бірқалыпты жұмыс істемеуі.

• Жанармай шығынының артуы.

• Қуаттың жоғалуы немесе қозғалтқыштың сөнуі.

• Check Engine индикаторының жануы.

4. Катушканы диагностикалау

• Визуалды тексеру: Катушканың үстіңгі бөлігінде жарықшақтар, майдың іздері немесе басқа физикалық зақымдар бар ма, тексеріңіз.

• Мультиметрмен тексеру: Катушка орамдарының кедергісін өлшеу үшін мультиметр қолданылады. Әдетте, бастапқы және екінші орамдардың кедергі мәндері белгілі бір шектерде болуы тиіс. Бұл көрсеткіштер өндірушінің нұсқаулығында беріледі.

• Қозғалтқыш диагностикасы: Арнайы диагностикалық құралдар арқылы қозғалтқыштың деректерін оқып, ақауды анықтауға болад

ІІ. ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ

2.1 Қозғалтқыштың тұтану жүйесін жөндеу

Тұтандыру жүйесі — ішкі жану қозғалтқышының басты компоненттерінің бірі, ол қозғалтқыштағы жану процесін бастау үшін қажет. Бұл жүйе әрбір цилиндрге қажетті уақыт пен дәлдікпен ұшқын жеткізу арқылы көліктің тиімді жұмысын қамтамасыз етеді. Тұтандыру жүйесінің дұрыс жұмыс істемеуі қозғалтқыштың қуатының төмендеуіне, отынның артық шығындалуына және жалпы көлік өнімділігінің нашарлауына алып келеді.

1. Тұтандыру жүйесінің негізгі қызметі

Тұтандыру жүйесінің басты міндеті — отын-ауа қоспасын тұтандыру үшін ұшқын шамдарына жеткілікті кернеу беру. Бұл процесс аккумулятордан немесе генератордан келетін төмен кернеуді тұтандыру катушкасы арқылы жоғары кернеуге түрлендіріп, шамға жіберу арқылы жүзеге асады. Шам арқылы пайда болатын ұшқын цилиндрдегі жанғыш қоспаны тұтатады, нәтижесінде қозғалтқыш жұмысқа кіріседі.

2. Тұтандыру жүйесінің негізгі элементтері

• Тұтандыру катушкасы: Жүйенің басты бөлігі, ол аккумулятордан келетін 12 В кернеуді бірнеше мың вольтқа дейін арттырып, ұшқын шамдарына жібереді. Катушка электромагниттік индукция принципімен жұмыс істейді, бастапқы орам мен екінші орам арқылы кернеуді түрлендіреді.

• Ұшқын шамдары: Бұл элемент жану процесін бастайды. Катушкадан келген жоғары кернеу ұшқын шамына беріледі, ол ұшқын шығарып, отын-ауа қоспасын тұтатады. Шамдар дұрыс жұмыс істемесе, қоспа толық жанбай, жанармай шығыны артады және қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді.

• Таратқыш (дистрибьютор): Егер жүйе ескі типті болса, таратқыш катушкадан шыққан кернеуді әрбір цилиндрге уақытында жеткізеді. Заманауи көліктерде бұл жүйе көп жағдайда пайдаланылмайды, оның орнына әр цилиндрге жеке катушка орнатылады.

• Аккумулятор және генератор: Тұтандыру жүйесіне қажетті электр энергиясын аккумулятор береді. Ал қозғалыс кезінде генератор аккумуляторды зарядтап, электрмен қамтиды.

3. Тұтандыру жүйесінің жұмыс принципі

Тұтандыру жүйесінің жұмысы негізінен электр тізбегіндегі ток ағынымен тығыз байланысты. Төмен кернеу тұтандыру катушкасына беріледі, ал катушка оны мыңдаған вольтқа арттырып, ұшқын шамына жеткізеді. Бұл ұшқын қозғалтқыштағы отын-ауа қоспасын жандырып, цилиндрде жарылыс тудырады. Жарылыс поршеньді қозғалысқа келтіреді, бұл қозғалтқыштың жұмысын бастайды.

4. Тұтандыру жүйесінің түрлері

Жүйенің даму тарихы ішінде бірнеше түрлері қолданыста болды:

• Дәстүрлі тұтандыру жүйесі: Бұл жүйеде катушка, таратқыш және ұшқын шамдары бір-бірімен байланысқан. Таратқыш катушкадан токты әр цилиндрге бөледі.

• Электронды тұтандыру жүйесі: Бұл жүйеде механикалық таратқыштар қолданылмайды, оның орнына электрондық басқару блогы жұмыс істейді. Мұндай жүйе сенімді әрі дәлдігі жоғары болып келеді.

• Coil-on-Plug (COP) жүйесі: Заманауи көліктерде әр цилиндрге жеке катушка орнатылады, бұл әр ұшқын шамына тікелей ток жеткізуді қамтамасыз етеді. Мұндай жүйе дәстүрліге қарағанда сенімдірек және қуаттырақ.

2.1. Катушка электронды камутатаролар

Тұтандыру жүйесінің артықшылықтары

• Жоғары өнімділік: Заманауи жүйелер ұшқынның дәл берілуін қамтамасыз етеді, бұл қозғалтқыштың қуатын арттырады.

• Жанармай үнемділігі: Қоспаның тиімді жануы жанармайдың дұрыс пайдаланылуын қамтамасыз етеді, шығын азаяды.

• Жұмыс сенімділігі: Электрондық басқару жүйелері қозғалтқыштың тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, бұл көлік иесіне жөндеу қажеттілігін сиретеді.

• Тез іске қосу: Дұрыс жұмыс істейтін тұтандыру жүйесі қозғалтқыштың жылдам және сенімді іске қосылуын қамтамасыз етеді, әсіресе суық ауа райында.

Тұтандыру жүйесінің кемшіліктері

• Ақауларға сезімталдық: Жүйенің кез келген компонентіндегі ақаулар қозғалтқыш жұмысына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Катушка немесе ұшқын шамдары дұрыс жұмыс істемеген жағдайда қозғалтқыш күші төмендейді, діріл пайда болады немесе мүлдем іске қосылмауы мүмкін.

• Жөндеу мен қызмет көрсету күрделілігі: Кейбір заманауи тұтандыру жүйелері күрделі және оларды жөндеу немесе ауыстыру үшін арнайы құралдар қажет болуы мүмкін. Жөндеу жұмыстары қымбатқа түсуі мүмкін, әсіресе әр цилиндрге жеке катушка орнатылған жүйелерде.

• Жоғары температура мен ылғалға тәуелділік: Жүйенің компоненттері жоғары температура мен ылғалдылықтан зақымдалуы мүмкін, бұл катушка мен ұшқын шамдарының істен шығуына алып келеді.

Тұтандыру жүйесіне техникалық қызмет көрсету

Тұтандыру жүйесінің тиімді жұмысын сақтау үшін оны үнемі тексеріп отыру қажет. Ұшқын шамдарын мезгіл-мезгіл ауыстыру, катушканы, сымдарды және басқа бөліктерді тексеріп, ақауларды дер кезінде жою қозғалтқыштың жұмысын жақсартады.

Қызмет көрсетуге қажетті кеңестер:

• Ұшқын шамдарын 20 000–50 000 км сайын ауыстыру.

• Катушкалар мен тұтандыру сымдарын тексеру.

• Тұтандыру жүйесін арнайы құралдармен диагностикадан өткізу.

Тұтандыру жүйесі — көліктің жұмыс істеуінің негізі. Оның тиімді және дұрыс жұмыс істеуі қозғалтқыштың жалпы өнімділігіне, жанармай үнемділігіне, экологиялық таза жұмыс істеуіне ықпал етеді. Сондықтан тұтандыру жүйесіне тиісті техникалық қызмет көрсету және оны уақытында тексеру көліктің ұзақ мерзімді және сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Тұтану приборларының ақаулығы. Оталдыру системасында ақаудың болуы цилиндрлердегі жұмыс қоспаның тұтану моментінің бұзылуына, свечалардың үздік-создық істеуіне немесе ұшқын түзілудің тольгқ тоқтатылуына әкеп соктырады.

Жоғары кернеулі токтың бар-жоғын тексеру үшін бөлгіштің қақпағын шығарады, орталық контактінің ұясынан кернеулі сымды суырып алып, тұтандыруды косады да, жоғары кернеулі сымның ұшын двигательден (массадан) 4—5 мм кашықтықта ұстап тұрып, оның иінді білігін тұтқамен немесе стартермен айналдырады. Үзгіш контактілерінің әрбір ажыратылуы сайын сым мен масса арасында ерекше сыртылдаған дыбыс шығаратын күшті ұшқын пайда болуы тиіс. Егер ұшқын болмаса, онда үзгіштің, конденсатордың, тұтандыру катушкасының және оларды жалғастырып тұратын сымдардың күйін, ал егер бар болатын болса — бөлгіштің, тұтандыру свечаларының күйін және тұтандырудың орнатылуын тексеру қажет.

Төменде тұтандыру приборларының негізгі ақаулары сипатталған,.

Үзгіш: контактілердің күюі, олардың арасында қалыпты саңылаудың болмауы, контактілердің ажырау моментінің бұзылуы (тұтандырудың өте ерте немесе кеш болуы), үзгіш білікшесі мен втулкаларының тозуы. Үзгіштің күйген контактілерін тазартады. Контактілер арасындағы саңылауды қалыпты шамаға дейін келтіріп реттейді. Контактілердің ажырауының дұрыс моменті бүзылғанда тұтандырудың орнатылуын анықтайды. Тозған білікшелер мен втулкаларды алмастырады.

Бөлгіш: жоғары кернеулі токтың шығындалуын (массаға өтуін) тудыратын, бөлгіштің қақпағы немесе роторындағы сызаттар: көмір контактінің тозуы немесе жоғалуы. Мұндай жағдайларда бөлгіштің ақаулы детальдарын жаңаларымен алмастырады.

Конденсатор: астарлардың арасындағы изоляцияның тесілуі немесе изоляцияланған астардың шығарушы өткізгішінің үзілуі. Мұндай ақаулықтың белгісі — үзгіш контактілерінің тез күюі және двигательдің үздік-создық жұмыс істеуі. Ақаулы конденсаторды алмастырады.

Тұтандыру катушкасы: орамдардың үзілуі, орам аралық тұйықталу немесе карболитті қақпакта сызаттың пайда болуына байланысты токтың массаға етуі. Катушканы шеберханада арнаулы стендіде тексеріп, ақаулы болса алмастырады.

Тұтандыру свечалары: электродтар арасындағы саңылаудың қалыпты шамасының бұзылуы; орталық электродтың изоляторында күйенің болуы, ол токтың ұшқын аралығынан тыс шығындалуына себепші болады; жоғары кернеулі токтың свечаның корпусына тесіп өтуін тудыратын изолятордың сызаты.

Свеча ақаулығының жалпы белгісі — цилиндрдің үздік-создық жұмыс істеуі. Егер свечадан сымды ажыратқанда двигательдің жұмысы өзгермесе, свечаның ақаусыз болғандығы.

Свеча электродтарының арасындағы қалыпты саңылауды оның бүйірлік электродын қажетті жағына қарай ию арқылы қалпына келтіреді. Свечалардың ішкі бетіндегі күйені арнаулы приборда немесе оны бензинмен жуып, абайлап жағу жолымен тазартады. Изоляторы зақымданған свечаны алмастырады.

2.2 Тұтану шамдарын жөндеу

Тұтану шамдарын алып, олардың электродтарындағы күйік іздерін, майланғанын тексеріңіз. Егер ұшқын жоқ болса, шамды ауыстыру қажет.

Электродтар арасындағы саңылауды арнайы құралмен тексеріп, қажет болса реттеңіз. Егер шам өте тозған немесе күйген болса, оны жаңасына ауыстырыңыз.

Тұтандыру катушкасын жөндеу

Омметрмен катушканың бастапқы және екінші орамдарының кедергісін тексеріңіз. Норма бойынша бастапқы орамда (primari) 0,4-2 Ом, ал екінші орамда (secondary) 5-15 кОм болуы тиіс.

Егер катушка істен шыққан болса, оны ауыстыру керек. Катушканы жөндеу мүмкін емес, тек ауыстырылады.

Батареяны жөндеу

Батареяның кернеуін вольтметрмен тексеріңіз. Кернеу 12 В төмен болса, батарея разрядталған.

Батареяны зарядтаңыз немесе істен шықса, жаңасына ауыстырыңыз. Аккумулятордың терминалдарын тазалап, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

Бөлгішті (распределитель) жөндеу

Бөлгіштің роторын және контактілерін тексеріңіз. Контактілер тозған немесе күйген болса, оларды тазалау немесе ауыстыру қажет.

Контактілерді арнайы тазалағышпен тазартыңыз немесе ауыстырыңыз. Егер ротор немесе қақпағы зақымдалған болса, оны да ауыстыру қажет.

Жоғары кернеулі сымдарды жөндеу

Сымдарды үзіліс немесе зақым үшін визуалды тексеріңіз. Оларды мультиметрмен тексеруге де болады.

Сымдар үзілген немесе зақымдалған болса, оларды ауыстырыңыз. Егер сымдар зақымдалмаған болса, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

Тұтану шамдарын (свечи зажигания) жөндеу және қызмет көрсету автомобиль қозғалтқышының дұрыс жұмысын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Тұтану шамдары қозғалтқыштағы жанғыш қоспаны тұтатып, оның дұрыс жануына ықпал етеді. Тұтану шамдарын жөндеу немесе тексеру барысында келесі қадамдарды орындау қажет:

Тұтану шамдарын шығару

• Қозғалтқыш өшірілгеніне және суып қалғанына көз жеткізіңіз.

• Тұтану шамының сымдарын ажыратып, әрбір шамды абайлап шығарыңыз.

2. Тексеру

• Көмір қапталуы: Тұтану шамының ұшында қалың қара көмір қабаты болса, бұл жану қоспасының дұрыс араласпауының немесе қозғалтқыш майының жануының белгісі болуы мүмкін.

• Эрозия: Тұтану шамының электродтары тозып немесе эрозияға ұшыраған болса, оны ауыстыру қажет.

• Түсті тексеру: Егер тұтану шамының ұшы ашық қоңыр түсте болса, шам қалыпты жұмыс істеп тұр. Ал егер ол ақ немесе сұр түсті болса, шам қызып кеткенінің белгісі болуы мүмкін.

3. Шамды тазалау

• Егер тұтану шамы жұмыс істеп тұрған болса, бірақ кірлеген болса, оны тазалау керек. Тазалау үшін жұмсақ щеткамен көмір қабатын алып тастап, арнайы спреймен тазалаңыз.

4. Шамдарды ауыстыру

• Тұтану шамын тозып кеткен немесе дұрыс жұмыс істемейтін болса, жаңа шаммен ауыстырыңыз. Шамды ауыстырғанда оның өлшемі мен сипаттамалары өндірушінің нұсқаулықтарына сәйкес болуы керек.

5. Шамды орнату

• Жаңа немесе тазартылған тұтану шамдарын орнына қойып, оларды белгілі бір моментпен бұрау қажет (әр автомобильге байланысты моменттің шамасы өзгереді).

6. Сымдарды қайта қосу

• Тұтану шамдарының сымдарын дұрыс жалғап, шамдарды тексеріңіз.

Тұтану шамдары қозғалтқыштың өнімділігіне тікелей әсер етеді, сондықтан оларды уақытылы тексеріп, жөндеу керек.

2,2 сурет Тұтану шамдары

Тұтану уақытын реттеу

Тұтану уақытын дұрыс реттемегенде қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді. Бұл жұмыс арнайы құралдар арқылы орындалады.

Тұтану уақытын дұрыс реттеу үшін диагностикалық құралдарды қолданып, тұтандыру сәтін реттеу керек.

Қажетті құралдар:

• Омметр/мультиметр.

• Вольтметр.

• Тұтану шамдарын тартуға арналған арнайы кілт.

• Тұтану уақытын реттейтін құралдар.

• Тазалағыш құралдар (контактілерге арналған).

Бұл жөндеу процесстері әртүрлі автомобильдерде және қозғалтқыш түрлерінде өзгеруі мүмкін, сондықтан жөндеу кезінде техникалық нұсқаулықтарға сүйенген жөн.

Тұтандыру жүйесінің құрылысы ішкі жану қозғалтқышының жұмысын қамтамасыз ететін негізгі элементтер жиынтығы болып табылады. Бұл жүйе жанармай мен ауа қоспасын тұтандыруға қажетті ұшқынды жасайды. Төменде тұтандыру жүйесінің құрылымы мен әрбір компоненттің атқаратын қызметі сипатталады.

Тұтандыру жүйесінің ақаулары. Тұтандыру жүйесін күту жұмысын айналмалы бөлшектерді майлап және өткізгіштер мен түйіспелердің қосылған жерлерін таза ұстау деп түсіну керек.

Жұмыстың шаң-тозаңның ортасында өтетін кезі болғанда оталдыру жүйесінде ақау түсуінің барлығына кір мен тозаң себеп болады.

Майлағанда майдың жетіспеуі қаншалықты зиянды болса майдың артық болуы да соншалықты зиянды екені жөніндегі ережені естен шығармау керек. Майдың артығы изоляциялаушы бөлшектерге тиіп, олардың изоляциялаушылық қасиетін жойып жібереді. Майдан орамдар бұзылады, конденсатор істен шығады, үзгіштің түйіспелері бұзылады, себебі ұшқын шығаратын түйіспелер, әсіресе минералдық майлардың буынан тез бұзылатындығы байқалған.

Саңылаудың мөлшері щуппен өлшенеді. Түйіспелердің арасындағы саңылау ең үлкен ажырап кеткенде 0,3-0,4 мм-ге тең болуға тиіс.

Саңылаудың керекті шамасын орнату үшін үзгіш тесігінің түйіспелік винті бір жағына қарай бұрап жеткізіледі. Винттің түйіспесі арнаулы кілтпен бұралады. Үзгіштің түйіспесін қараған кезде, бірінші орамның изоляцияланған ұшы қосылған щетка мен үзгіштің қосылған жерінің түйіспесін де тексеру керек. Түйіспенің бетінде тозаң және жасыл дақ пайда болса, оларды тазарту керек.

Ұшқынның жоқтығынан цилиндрлердің біреуі жұмыс істемейді. Мұндай жағдайларда берілген жұмысты орындауға мотордың қуаты жетіп тұрғанының өзінде мотордың жұмысын одан әрі созуға тіпті болмайды. Жұмыс істемейтін цилиндр жанғыш қоспаны сорып ала береді де, ол қоспа жанбай конденсацияланып, цилиндрдің ішкі бетіне сұйық отын қаптайды, бұл сұйық отын цилиндрдің қабырғаларынан мотор картеріне құйылады. Мотордың картеріне құйылған отын жағармайды сұйылтып, мотордың барлық үйкелетін бөлшектерін бүлдіре бастайды. Сонымен қатар, жұмыссыз цилиндр иінді білікке жүктің біркелкі түспеуіне себеп болады.

Мотордың жұмысты дұрыс не бұрыс істеп тұрғанын дыбысына қарай айыруға болады. Егер, мысалы, төртінші цилиндр жұмыс істемей қалса, онда мотордың дыбысы өзгереді. Тіпті мотордың іркіліп соққанын байқауға болады, бір, екі, үш, тыныс т.т мұны "мотор үш соқты" деп те айтады.

Ұшқынның шықпай қалу себебін анықтаудан бұрын, мотор тоқтағанша қай цилиндрдің жұмыс істемейтінін біліп алу керек. Жұмыс істемейтін цилиндрді анықтау үшін жеке шамдарды кезекпе-кезек массаға қосады да, шығару дыбысына қарай бұзылғаны қайсысы екенін табады. Шамның орталык электродын массаға қосқанда шығару дыбысы өзгерсе, онда цилиндр дұрыс жұмыс істейді. Егер дыбысы өзгермесе, цилиндр жұмыс істемейді.

Тәжірибелерге қарағанда, тарату-үзгіш түрлерінің қайсысы болғанда да шамдардың бұзылуынан бір не екі цилиндр жұмыс істемейді. Міне, сондықтан алдымен шамды тексеру керек. Өзімізге белгілі оны не күйе басуы мүмкін, не саңылауы дұрыс болмауы немесе изоляциясы жарылған болуы мүмкін.

Күйені тазартып кетіреді, саңылауды реттеп орналастырады, фарфор жарылған болса, изоляторды немесе шамды бүтіндей алмастырады. Кейде цилиндр шамнан басқа себептерден істемей қалады, оны жұмыс істейтін цилиндрдің шамдарын жұмыс істемейтін цилиндрдің шамдарына алмастыру арқылы анықтауға болады.

Сымдар түзу болғанда, көп цилиндрлі мотордың бір немесе екі цилиндрінде ұшқын туғыза алмай магнетоның бұзылуы таратқыштың түйіспелерінің сынуынан немесе олардың ластануынан не, т.б. бұзылуынан болуы мүмкін.

Моторды жүргізер алдында барлық шамдардан ұшқын шықпайды немесе мотор жұмыс істеп тұрып, бірден кенет тоқтап қалады. Тарату-үзгішпен оталдырған жағдайда алдымен шамдарды тексеру керек, жоғары кернеулі түйіспелердің ұшқын беретіндігін тексеру керек. Ол үшін сымның бір ұшын жоғары кернеулі түйіспеге басып тұрып, екінші ұшын массадан 3-5 мм аралықта ұстау керек. Тарату-үзгіш роторы айналдырғанда ұшқын шықса, онда әрине орамның, конденсатордың және үзгіштің түзу болғаны, бұзылған жерді жоғары кернеулі токтың якорьден тысқары жолынан іздеу керек.

Ұшқын шықпай қалса, үзгіштің түйіспелерінің күйін және олардың арасындағы саңылауды тексеру керек. Егер барлық қолданған шаралардан кейін бәрібір ұшқын шықпаса, онда сөз жоқ орам немесе конденсатор бұзылған. Конденсатордың бұзылғандығын үзгіштің түйіспелерінің арасындағы айқын ақ ұшқынға қарап анықтауға болады. Шамдардың бәрінің жанбай қалуына моторды тоқтатқанда бірінші орамды массаға қосатын түйіспе мен сымның бұзылғандығы да себеп болады.

2.3. Тұтандыру катушкасын жөндеу

Тұтандыру катушкасы ақаулы болып шықса, оны жөндеу немесе ауыстыру қажет. Жөндеуге келмейтін болса, жаңа катушка орнатылуы тиіс.

Жөндеу қадамдары:

1. Автокөліктің аккумуляторын ажыратыңыз.

2. Тұтандыру жүйесінің құрамындағы ескі катушканы мұқият ажыратып, сымдардың және қосылыстардың күйін тексеріңіз.

3. Жаңа катушканы орнату кезінде барлық сымдарды дұрыс қосыңыз.

4. Барлық жұмыстар аяқталғаннан кейін, аккумуляторды қайта жалғап, көлікті іске қосып, жүйенің жұмысын тексеріңіз.

Тұтандыру катушкасы қозғалтқыштың дұрыс жұмыс істеуіне маңызды рөл атқарады. Ақаулар пайда болған кезде оларды дер кезінде диагностикалау және жөндеу көліктің жалпы өнімділігін сақтауға мүмкіндік береді. Кез келген көлік иесі үшін бұл жүйенің негізгі жұмыс принциптерімен және жөндеу тәсілдерімен таныс болу маңызды.

Тұтандыру катушкасының артықшылықтары мен кемшіліктері:

Артықшылықтары:

1. Қозғалтқыш жұмысының тұрақтылығы: Жұмыс істеп тұрған тұтандыру катушкасы ұшқын шамдарына қажетті кернеуді тұрақты түрде жеткізіп, қозғалтқыштың тұрақты және тиімді жұмысын қамтамасыз етеді.

2. Жоғары қуат беру: Катушка жоғары кернеу тудыратындықтан, ол отын-ауа қоспасының тиімді жануын қамтамасыз етеді. Бұл өз кезегінде қозғалтқыштың қуатын арттырады және оның өнімділігін жақсартады.

3. Үнемділік: Тұтандыру жүйесінің дұрыс жұмыс істеуі жанармайдың тиімді пайдаланылуына ықпал етеді. Катушка дұрыс жұмыс істеп тұрса, отынның артық шығыны болмайды.

4. Қарапайым құрылым: Катушканың құрылымы салыстырмалы түрде қарапайым, бұл оны диагностикалауды және ауыстыруды жеңілдетеді.

5. Қозғалтқышты іске қосу оңайлығы: Катушка дұрыс жұмыс істеген кезде қозғалтқышты іске қосу жылдам әрі оңай болады, әсіресе суық ауа райында.

Кемшіліктері:

1. Ақауларға сезімталдық: Тұтандыру катушкалары уақыт өте келе, жоғары температура немесе механикалық тозу әсерінен жиі бұзылуы мүмкін. Бұл қозғалтқыштың жұмысындағы ақауларға әкеледі, мысалы, дірілдеу, күші азаю немесе жанбай қалу.

2. Жөндеу күрделілігі: Кейбір көліктердегі катушкаларға қол жеткізу қиын, себебі олар қозғалтқыштың ішкі бөліктерінде орналасуы мүмкін. Бұл ауыстыру немесе жөндеу процесін қиындатады және қосымша уақыт талап етеді.

3. Қымбат бөлшек: Заманауи катушкалар, әсіресе COP (Coil-on-Plug) жүйесіндегі катушкалар, дәстүрлі катушкалармен салыстырғанда қымбатырақ болуы мүмкін.

4. Электр жүйесіне тәуелділік: Тұтандыру катушкасы электр жүйесіне тәуелді болғандықтан, аккумулятордың немесе генератордың ақаулары катушканың жұмысына кері әсер етуі мүмкін.

5. Ауа райы жағдайларының әсері: Жоғары ылғалдылық, қатты суық немесе шамадан тыс ыстық катушканың қызмет ету мерзімін қысқартып, оның ақауларын жиілетуі мүмкін

Қазіргі және бұрынғы автомобильдер арасындағы негізгі айырмашылықтарды көрсететін кесте:

Критерийлер Бұрынғы автомобильдер Қазіргі автомобильдер

1 Қозғалтқыш түрі Карбюраторлы қозғалтқыштар Инжекторлы, гибридті және электрлі

2 Тұтандыру жүйесі Механикалық таратқыш, контактілі Электронды басқару жүйелері

3 Қауіпсіздік жүйелері Қарапайым белдіктер, жоқтың қасы ABS, ESP, ауа жастықтары, автотежеу

4 Басқару жүйесі Гидравликалық руль басқару Электрлік руль басқару жүйесі

5 Жанармай тиімділігі Қажетіне сай жоғары шығын Жанармайды үнемдейтін технологиялар

6 Шасси және аспа Қарапайым металл конструкциялар Жеңіл, берік алюминий және композитті материалдар

7 Трансмиссия Қолмен басқарылатын беріліс қорабы Автоматты және жартылай автоматты қораптар

8 Электроника және қосымша жабдықтар Шектеулі радио, қарапайым электрика Сенсорлы экрандар, навигация, AI, Bluetooth

9 Диагностикалау мүмкіндіктері Механикалық тексеру, арнайы құралдар қажет OBD-II, борттық компьютермен диагностика

10 Экологиялық талаптар Жоғары эмиссия деңгейі Қатаң экологиялық стандарттар, төмен эмиссия

11 Жарық жүйесі Галогендік шамдар LED және лазерлік фаралар

12 Өнімділік және қуат Төмен және орташа қуатты Жоғары өнімділік, турбокомпрессорлар

Бұл кесте қазіргі және бұрынғы автомобильдердің технологиялық, экологиялық және қауіпсіздік аспектілеріндегі айырмашылықтарын көрсетеді

Біздің күнделікті тіршілігімізді озық технологиялы жүйелер қолданылуда. Қазіргі кезде техникалық прогресс өте жылдам өзгеріп отырғанын байқай аламыз. Дүниежүзілік машина жасау өнеркәсібінде осы заманға сай автомобиль жасап сату бәсекесінде өтелген газдардағы зиянды заттар құрамы мен жанармай шығынын азайту үшін автомобиль зауыттары бензинді және дизельді қозғалтқыштарда отын беру жүйелерінің жаңа типтерін қолдана бас

Сымдар түзу болғанда, көп цилиндрлі мотордың бір немесе екі цилиндрінде ұшқын туғыза алмай магнетоның бұзылуы таратқыштың түйіспелерінің сынуынан немесе олардың ластануынан не, т.б. бұзылуынан болуы мүмкін.

Моторды жүргізер алдында барлық шамдардан ұшқын шықпайды немесе мотор жұмыс істеп тұрып, бірден кенет тоқтап қалады. Тарату-үзгішпен оталдырған жағдайда алдымен шамдарды тексеру керек, жоғары кернеулі түйіспелердің ұшқын беретіндігін тексеру керек. Ол үшін сымның бір ұшын жоғары кернеулі түйіспеге басып тұрып, екінші ұшын массадан 3-5 мм аралықта ұстау керек. Тарату-үзгіш роторы айналдырғанда ұшқын шықса, онда әрине орамның, конденсатордың және үзгіштің түзу болғаны, бұзылған жерді жоғары кернеулі токтың якорьден тысқары жолынан іздеу керек.

Ұшқын шықпай қалса, үзгіштің түйіспелерінің күйін және олардың арасындағы саңылауды тексеру кере

Тұтандыру катушкасын жөндеу автомобильдің дұрыс тұтану жүйесін қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылады. Катушка қозғалтқыштың от алу процесіне қажетті жоғары кернеуді қамтамасыз етеді, сондықтан оның дұрыс жұмыс істеуі қажет. Тұтандыру катушкасын жөндеу және тексеру бойынша келесі қадамдар орындалады:

Тұтандыру катушкасын тексеру Көрнекі тексеру: Алдымен тұтандыру катушкасының сыртқы көрінісін тексеріңіз. Егер жарықшақтар, күйіп кеткен жерлер немесе ағып кеткен майлар байқалса, катушка жарамсыз болуы мүмкін.

• Оқшаулау қабатының жағдайы: Катушканың сыртқы корпусында жарықтар немесе зақымдар болса, бұл электр тізбегінің бұзылуына әкеледі. Катушканың кедергісін тексеру (Омметрмен)

• Бастапқы орамды тексеру: Омметрді катушканың бастапқы орамына (плюс және минус клеммаларына) қосыңыз. Әдетте, бастапқы орамның кедергісі 0,4-2 Ом болуы тиіс (катушка түріне байланысты).

• Екінші орамды тексеру: Омметрдің бір ұшын катушканың шығу терминалына, ал екіншісін минус клеммасына қосыңыз. Екінші орамның кедергісі бірнеше мың Ом болуы керек (әдетте 5-15 кОм аралығында).

Жұмыс істеу сынағы

• Катушканы алып тастамай, оны қозғалтқыштың жұмыс жағдайында тексеруге болады. Бұл үшін арнайы сынақ құралдары қолданылады, мысалы, тұтану сигналын тексеретін құралдар.

• Катушка тудыратын ұшқынның сапасы мен күші тексеріледі. Егер ұшқын әлсіз немесе тұрақсыз болса, катушканың ақаулы болуы ықтимал.

Катушканы жөндеу немесе ауыстыру

• Егер катушканың механикалық зақымдары болса немесе электр сынағы ақаулықты көрсетсе, оны жөндеу мүмкін емес, тек ауыстыру керек.

• Жаңа катушканы сатып алғанда, оның қозғалтқыштың және тұтану жүйесінің сипаттамаларына сәйкес келетініне көз жеткізіңіз.

Катушканы орнату

• Жаңа катушканы орнына орнатып, оны өндірушінің ұсыныстарына сәйкес кернеуге дейін бұраңыз.

• Тұтану жүйесінің сымдарын дұрыс жалғап, катушканы дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз. . Қосымша тексеру

• Катушканы орнатқаннан кейін, қозғалтқышты іске қосып, оның жұмысына назар аударыңыз. Қозғалтқыштың жұмысы тегіс, тұтану тұрақты болуы керек.

Тұтандыру катушкасының дұрыс жұмыс істеуі қозғалтқыштың тиімділігіне және оның тұрақты жұмыс істеуіне тікелей әсер етеді, сондықтан оны тексеру және қажет болған жағдайда уақытылы ауыстыру маңызды.

4o

ІІІ. ЕҢБЕК ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ

3.1. Еңбек қорғау және өндірістегі өрт қауіпсіздігі

Еңбек қорғау жұмысының басты міндеті — еңбек етудің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ететін және өндірістік процестерді жеңілдететін шараларды жүргізу. Еліміздің үкіметі бұл мәселеге зор көңіл аударып, еңбек қорғау шараларына қыруар қаржы бөлуде. Техника қауіпсіздігі бойынша жүргізілетін жұмысты автотранспорт кәсіпорнының бас инженер маманы ұйымдастырады. Цехтар мен автоколонналарда қауіпсіздік ережелерінің орындалуына цехтар мен автоколонналардың бастықтары, механиктер мен шеберлер жауап береді. Жұмысқа жаңадан қабылданатын жұмысшыларды техника қауіпсіздігі бойынша нұсқаумен таныстырған соң ғана жұмысқа жібереді.

Оқушылар техника қауіпсіздігінен нұсқау алған соң арнаулы журналға қол қояды.

Төгілген жанар май мен майлау материалдарын құм немесе ағаш үгіндісін қолдана отырып, дереу жинап тазартады. Пайдаланылған сүрту материалдарын үй-жайлардан тыс жерге орналастырылған металл жәшіктерге жинастырады. Жөндеу жұмысындағы жұмысшылардың жұмыс орны жақсы жарықтандырылып, автомобильдер кездейсоқ өтіп кетпейтін етіп қоршалған болуы керек. Автомобильдің астында тұрып істелетін жұмыстарға арналған үй-жайдың көтергіштермен, байқап қарайтын жыралар немесе эстакадалармен жабдықталғаны жөн. Байқап карайтын жыралар мен эстакадалардың бағыттаушы сақтандырғыш бұдырлары болуы тиіс.

Автомобильдерді жүргізу жэне техникалық баптау кезіндегі қауіпсіздік ережелері. Жүргізуші жолға шығар алдында автомобильдің ақаусыздығына көз жеткізуі тиіс. Экскаватормен немесе кранмен жүк тиеп-түсірген кезде жүргізуші кабинадан тыс жерде болуы керек. Жол үстінде доңғалақтардың астына орнатылған сақ-гандырғыш тұғыр және таянышсыз (тірек төсемсіз) домкратқа койылған автомобильдің астында жұмыс істеуге тыйым салынады. Жүргізуші автомобильдің астында жұмыс істегенде автомобильді бойлай немесе автомобильдер көп жүріп жаткан бөліктің қарама-қарсы жағынан жатуы керек.

Техникалық баптау постына қойылған автомобиль астында жұмыс істеуді бастау алдында көрнекі жерге «Қозғалтқышты оталдыруға болмайды, жұмыс істеп жатырмын» деген жазуы бар кішкене тақтайшаны іліп қою керек және майдың, жанар май мен электролиттің ақпайтындығына көз жеткізу қажет. Жұмыс кезінде саймандар мен детальдарды автомобильдіц рамасына, есігініц баспалдағына және басқа бөліктеріне қоймау керек, өйткені олардың жұмыс істеп жатқан адамға құлап түсуі мүмкін.

Бензин мен антифризді пайдалану ережелері. Бензин — теріге тисе тітіркендіретін, тез тұтанғыш зат. Бензин сақталған ыдыстармен (шелектер, бөшкелер, банкалар) жұмыс істегенде ерекше сақтық жасау керек, ейткені ыдыста бар бензин буы ашық отпен жанасқанда тұтанып, қопарылыс береді.

Этильденген бензиннің кұрамында күшті у болып саналатын тетраэтилді қорғасын болады. Оның зиянды әсері тек организмге сіңгенде ғана емес, сондай-ақ теріге тигенде де байқалады. Сондықтан этильденген бензинді шелекпен құюға болмайды және бензинді шлангі арқылы ауызбен соруға тыйым салынады. Сондай-ақ этильденген бензиннің буымен тыныс алуға болмайды.

Этильденген бензин теріге тиген жағдайда бұл жерді алғаш керосинмен, соңынан сабынды жылы сумен жуу қажет. Жерге төгілген этильденген бензиннің үстіне құм сеуіп, оны тазартқан соң бұл жерге 2—3 сағаттай жұқа қабатпен хлорлы ізбес тегеді. Жөндеу жұмысы кезінде этильденген бензинге жанасқан детальдар мен агрегаттарды керосинде 10—15 мин ұстау арқылы зиянсыздандырады. Детальдарды тазартып, оны жуу кезінде резеңке қолғап пайдалану керек. Жұмысты арнаулы шкафта сақталатын өндірістік киімдерді киіп алып істеу керек. Қоғамдық орындар мен тұрғын үй-жайларға бұл киіммен кіруге болмайды.

Этильденген бензин және антифризбен жұмыс істеуге оқушылар жіберілмейді.

Бұдан басқа, барлық автотранспорт кәсіпорындары мемлекеттік өрт бақылау органдарының жарлықтары мен жергілікті өрт күзетінің автомобильдерді пайдалану, құрылыс-жөндеу жұмыстары мен автотранспорт кәсіпорындарын қайта құру кездерінде өрт қауіпсіздігін сақтау жөніндегі нұсқауларын орындауға міндетті.

Автомобильдерді жөндеуге арналған үй-жайлар мен қосымша орындарда шылым шегуге, ашық отты, тасымалданатын кәрікті, дәнекерлеуіш лампыны пайдалануға, тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды сақтауға тыйым салынады. Автомобильдер тұратын, жөнделетін және оларға техникалық баптау жасалатын үй-жайларда жанар май мен майлау материалдарынан босаған бос ыдыстарды сақтауға тыйым салынады.

Автомобильдер тұратын жер аймағында автомобиль жана бастаған жағдайда баска автомобильдердің жануын болдырмау үшін оны бұл аймақтан дереу буксирлеп шығарып, отты сөндіру шараларын қолдану керек. Автомобиль өртенгенде өртті қою көбікті немесе көмір қышқылды өрт сендіргішпен сөндірген жақсы. Жолда кетіп бара жатқанда өрт шығатын болса, жалынын кенеппен немесе басқа тығыз материямен жауып, от ордасын сөндіреді де жанып жатқан жерге құм, топырақ сеуіп кемеді. Жанып жатқан двигательді сумен сөндіруге болмайды, өйткені ол өрттің ордаланып таралуына себепші болады.

Еңбекті қорғаудың негізгі мақсаты барлық жұмысшылардың қауіпсіздік техникалық ережелерін, өндірістік санитарияны және гигиенаны сақтаулары. Жұмысшылардың осы ережелерді сақтамаулары көптеген жағдайда бақытсыз жағдайларға әкеліп соқтырады.

Еңбекті қорғау үшін күрделі жөндеу кәсіпорындарында ұйымдастыру жұмыстарын іске асыру арқылы атқарады . Кәсіпорындағы техникалық қауіпсіздікті ұйымдастыру жұмысын жақсырту техникалық қауіпсіздікті сақтау инженеріне жүктеледі.

Бөлімшенің бастығы аға инженерімен бірге жұмысшыларда техникалық қауіпсіздік сақтауға үйретуі қажет.

Барлық жұмысшылар жұмысқа қабылданған кезде міндетті түрде техникалық қауіпсіздік ережелерінен нұсқау алуы қажет.

Арнайы құрылған комиссия алдағы уақытта жылына бір рет техникалық қауіпсіздігінен жұмысшылардан сынақ алуы қажет.

Жүк көтеру машиналарының жүргізушілері жұмысқа арнайы оқығаны жөнінде анықтамасы болмаса жібермелуі керек сонымен қатар айналмалы бөлігінің сырты қораппен жабылуы қажет.

Бөтен шулар мен тербелістер еңбек етушілердің денсаулығына зиянды әсер етеді. Олардың еңбек өнімділігін төмендетеді. Дыбыстар жұмысшының орталық жүйесіне тыңдау жүйесі арқылы жетіп , жүйкені қоздырып отырады. Дыбыстар әсерінен еңбек өнімділігі 60% дейін кемуі мүмкін. Дыбыстарды азайту үшін бірнеше құрылыстың, инженерлік техникалық жұмыстар атқарылады. Жону станоктары шуды аздау шығаруы үшін тербеліс азайтқыш, дыбысты жұту құралдарын пайдаланады. Слесарлық верстактарда дыбыс азаюы үшін үстінгі қабатына арнайы жұмсақ дыбыс жұтқыш заттар салынады.

Тербеліс кезінде жұмысшының нерв жүйесі, жүрек қан тамырлары, жалпы шаршағандық пайда болуы мүмкін. Сол үшін жұмыс атқару құралдарына , электрлі құралдарға техникалық дұрыс қызмет көрсету сақтау қажет. Белгілі уақыт өткен соң тексеріп , жөндеуден өткізіп отыруы қажет.

Агрегатты жөндеу және құрастыру процесстері үлкен агрегаттарды көтеріп тасымалдау жұмыстарымен байланысты , осыған байланысты бөлімшедегі көтеріп тасымалдау құралдары ақаусыз болуы тиіс және оларды тікелей мақсатта пайдалану қажет .

Бұл жабдықтарды пайдалануға арнайы дайындықтан өткен жұмысшылар жіберілуге тиіс . Тальтердің және ілгіштердің техникалық жағдайы жұмысқа жарамды болуы қажет .

Жұмыс аспап – саймандары жарамды болуы тиіс.

Электр қуатын пайдаланатын құрал – саймандардың жермен тұйықталған , электр сымдары үзіксіз , жалаңаштанбаған жұмсақ жарамды болуы тиіс , резина кілемшелерімен қолғаптарды киіп пайдалану қажет .

Агрегаттық бөлімшесі өрт өшіретін құралдары мен жабдықталуы және өрт сөндіруші тобы құрылуы қажет.

Бөлімшеде бөлшектрді жуу барысында бөлінетін булар, зиянды иістер желдеткіштер арқылы бөлімшеден шығаруы тиіс.

Жобаланған болімше басқа болімдермен ара қатынасы арнайы өртке төзімді қабырғалар арқылы болінеді.

ҚОРЫТЫНДЫ

Тұтандыру жүйесі — ішкі жану қозғалтқышының басты компоненттерінің бірі, ол қозғалтқыштағы жану процесін бастау үшін қажет. Бұл жүйе әрбір цилиндрге қажетті уақыт пен дәлдікпен ұшқын жеткізу арқылы көліктің тиімді жұмысын қамтамасыз етеді. Тұтандыру жүйесінің дұрыс жұмыс істемеуі қозғалтқыштың қуатының төмендеуіне, отынның артық шығындалуына және жалпы көлік өнімділігінің нашарлауына алып келеді.

Тұтандыру жүйесінің негізгі қызметі. Тұтандыру жүйесінің басты міндеті — отын-ауа қоспасын тұтандыру үшін ұшқын шамдарына жеткілікті кернеу беру. Бұл процесс аккумулятордан немесе генератордан келетін төмен кернеуді тұтандыру катушкасы арқылы жоғары кернеуге түрлендіріп, шамға жіберу арқылы жүзеге асады. Шам арқылы пайда болатын ұшқын цилиндрдегі жанғыш қоспаны тұтатады, нәтижесінде қозғалтқыш жұмысқа кіріседі.

Тұтандыру жүйесінің негізгі элементтері.

Тұтандыру катушкасы: Жүйенің басты бөлігі, ол аккумулятордан келетін 12 В кернеуді бірнеше мың вольтқа дейін арттырып, ұшқын шамдарына жібереді. Катушка электромагниттік индукция принципімен жұмыс істейді, бастапқы орам мен екінші орам арқылы кернеуді түрлендіреді.

Ұшқын шамдары: Бұл элемент жану процесін бастайды. Катушкадан келген жоғары кернеу ұшқын шамына беріледі, ол ұшқын шығарып, отын-ауа қоспасын тұтатады. Шамдар дұрыс жұмыс істемесе, қоспа толық жанбай, жанармай шығыны артады және қозғалтқыш дұрыс жұмыс істемейді.

Сымдарды үзіліс немесе зақым үшін визуалды тексеріңіз. Оларды мультиметрмен тексеруге де болады.

Сымдар үзілген немесе зақымдалған болса, оларды ауыстырыңыз. Егер сымдар зақымдалмаған болса, оларды дұрыс қосқаныңызға көз жеткізіңіз.

Тұтану шамдарын (свечи зажигания) жөндеу және қызмет көрсету автомобиль қозғалтқышының дұрыс жұмысын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Тұтану шамдары қозғалтқыштағы жанғыш қоспаны тұтатып, оның дұрыс жануына ықпал етеді. Тұтану шамдарын жөндеу немесе тексеру барысында келесі қадамдарды орындау қажет:

Таратқыш (дистрибьютор): Егер жүйе ескі типті болса, таратқыш катушкадан шыққан кернеуді әрбір цилиндрге уақытында жеткізеді. Заманауи көліктерде бұл жүйе көп жағдайда пайдаланылмайды, оның орнына әр цилиндрге жеке катушка орнатылады.

Аккумулятор және генератор: Тұтандыру жүйесіне қажетті электр энергиясын аккумулятор береді. Ал қозғалыс кезінде генератор аккумуляторды зарядтап, электрмен қамтиды.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Жүнісбеков П.Ж. Автомобильдің құрылысы және пайдаланылуы: Оқулық – Астана: Фолиант, 2007-360

2. Жүнісбеков П.Ж, М.Т.Жетпейісов, Г.А. Маметалиева, М.С. Дүйсенбаев Автомобильді жөндеу және техникалық қызмет

3. Баутин В.М. Экономика агросервиса. М. Информагротех. 1994.

4. Батищев А.И. Восстановление деталей с/х техники. М. Информагротех. 1995.

5. Варнаков В.В. Технический сервис машин с/х назначения. М. «Колос». 2003 г.

6. ГОСНИТИ. Комплексная система ТО и ремонта машин в сельском хозяйстве. М. 1990.

7. ГОСНИТИ. Система ТО и ремонта машин по результатам диагностирования. М. Информагротех,1995.

8. Дюмин И.Е. «Ремонт автомобилей». М. «Транспорт». 1995г.

9. Канарчук В.Е. «Восстановление автомобильных деталей». М. «Транспорт».1995 г

10. Курчаткин В.В. «ТО и ремонт машин в с/х». М. «Академия». 2012г.

11. Матвеев В.А. Техническое нормирование ремонтных работ в сельском хозяйстве. М. «Колос», 1990.

12. Румянцев С.И. Ремонт автомобилей. М. Транспорт. 1995г.

13. Смелов А.П. Курсовое и дипломное проектирование по ремонту машин. М. «Колос». 1990 г.

14. Справочник инженера по техсервису машин и оборудования в АПК, М. «Росинформагротех». 2003 г.

15. Туревский И.С. «ТО автомобилей», М., ИД «Форум» - 2007г.

16. Ульман И.Е. Техническое обслуживание и ремонт машин. М. «Агропромиздат». 1990г.

17. Черноиванов В.И. Каталог. Машины и оборудование для технического сервиса в АПК. М. 1993.

18.       Карпекина Т.П. Экономия топливно-энергетических ресурсов на автомобильном транспорте. М.: МАДИ, 1988.-85с.

19.       Еврецкий В.Т., Трегубов В.А. Материальные нормативы на автомобильном транспорте: Разработка и оценка использования. М.: Транспорт, 1986.-128с.

20.       Ибатов М.К., Алиев Ж.А. Материально-техническое обеспечение и экономия ресурсов на автомобильном транспорте: Учебное пособие - Караганда: КарПТИ, 1995