Құрмалас сөйлем синтаксисін оқытудың функционалдық бағыты

Ермаганбетов Ербол Борисович

Қостанай облысы Арқалық қаласы

Аңғар негізгі орта мектебінің

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің

мұғалімі

Құрмалас сөйлем синтаксисін оқытудың функционалдық бағыты

Кілт сөздер: функционалдық оқу сауаттылығы, синтаксистік деструкция, мәтін лингвистикасы, трансформация, СКТ (сатылай кешенді талдау), авторлық ниет, ҰБТ мәтіндері, компрессия, модельдеу, академиялық тіл.

Аннотация

Қазіргі білім беру парадигмасы оқушының академиялық білімін практикалық жағдаяттарда қолдана алу қабілетіне, яғни функционалдық сауаттылыққа негізделеді. Қазақ тілі сабақтарында құрмалас сөйлемдер синтаксисін оқыту дәстүрлі түрде грамматикалық ережелерді жаттаумен шектеліп келді. Алайда, элективті курстың негізгі мақсаты — құрмалас сөйлемдерді жеке тұрған тұлға емес, мәтін ішіндегі мағыналық тұтастықты құраушы негізгі буын ретінде қарастыру.

Функционалдық бағытта оқыту оқушының мәтін ішіндегі күрделі ойларды тануына, автордың логикалық мақсатын түсінуіне жол ашады. Мысалы, сабақтас құрмалас сөйлемдердегі бағыныңқы бөліктің автор ниетіне қарай (себеп, мақсат, шарт) қалай құбылатынын талдау оқушының аналитикалық ойлауын дамытады. Оқушы сөйлемді бөлшектеу арқылы ақпараттың басты және қосымша бөліктерін ажыратуды үйренеді. Бұл дағды әсіресе ҰБТ форматындағы оқу сауаттылығы мәтіндерімен жұмыс істеу кезінде аса маңызды. Мақалада ұсынылған әдістемелік жүйе құрмалас сөйлемдердің стильдік қызметіне баса назар аударады. Ресми-іс қағаздар стиліндегі нақтылық, ғылыми стильдегі логикалық жүйелілік және көркем әдебиеттегі экспрессивтілік — мұның бәрі құрмалас сөйлемдердің дұрыс қолданылуына байланысты. Оқушы құрылымды түсіну арқылы мәтіннің «ішкі энергиясын» сезінеді.

Функционалдық оқытуды жүзеге асыру барысында «деструкция-трансформация» циклі негізгі әдістемелік механизм ретінде қолданылады. Деструкциялау кезеңінде оқушы ҰБТ-да кездесетін шұбалаңқы, көп бағыныңқылы аралас құрмалас сөйлемді мағыналық жіктерге бөліп, оны бірнеше жай сөйлемге айналдыру арқылы авторлық ниеттің «дәнін» табуға машықтанады. Бұл процесс оқушыға ақпараттың иерархиясын түсінуге мүмкіндік береді. Кері процесс — мәтіндік трансформация (компрессия) кезінде оқушы бірнеше қысқа сөйлемді мағынасын жоғалтпай, бір ғана академиялық құрылымға біріктіреді. Осылайша ойды жинақтап жеткізудің жоғары деңгейі қалыптасады.

«Сөйлем рентгені» әдісі арқылы СКТ (сатылай кешенді талдау) сызбалары цифрлық платформаларда модельденеді. Бұл жерде тыныс белгілері — нүктелі үтір мен сызықшаның қойылуы жай ғана техникалық ереже емес, мағыналық интонация мен логикалық кідірістің таңбасы ретінде зерттеледі. Оқушы авторлық позицияны сараптау барысында құрмалас сөйлемнің бағыныңқы бөлігін қарсылықты немесе себеп мәніне өзгерте отырып, мәтіннің бүкіл концептуалды мазмұны қалай түрленетінін практикалық түрде бақылайды.

Синтаксисті функционалдық бағытта оқыту — оқушыны механикалық орындаушыдан, саналы оқырманға және сауатты жазушыға айналдырудың төте жолы. Бұл әдістемелік ұстаным оқушының тілдік құзыреттілігін заманауи талаптарға сай жаңартуға, оның ҰБТ-дағы оқу сауаттылығы бойынша жоғары нәтиже көрсетуіне және болашақта кәсіби мәтіндермен еркін жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Тәжірибелік жүйе оқушының тілдік интуициясын ғылыми сараптама деңгейіне дейін көтеріп, функционалдық дағ