Қуат көзі (PSU): есептеу және таңдау

1. Қуат көзі ұғымы

Қуат көзі (Power Supply Unit – PSU) – компьютердің барлық құрамдас бөліктерін электр энергиясымен қамтамасыз ететін құрылғы. Ол айнымалы токты (220V) тұрақты токқа (3.3V, 5V, 12V) түрлендіріп, процессор, жедел жад, аналық тақша, бейнекарта, жинақтауыштар сияқты құрылғыларға жеткізеді.

PSU – компьютердің сенімді және тұрақты жұмысын қамтамасыз ететін негізгі элементтердің бірі.

2. Қуат көзінің негізгі қызметтері

• Айнымалы токты тұрақты токқа түрлендіру.

• Әр құрылғыға қажетті қуат мөлшерін бөлу.

• Қорғаныс жүйелерін қамтамасыз ету (қысқа тұйықталудан, кернеудің ауытқуынан, қызып кетуден).

• Компьютердің ұзақ мерзімді жұмысын қолдау.

3. PSU-дың негізгі сипаттамалары

1. Қуаты (Watt) – компьютердің барлық құрамдас бөліктеріне жеткізетін жалпы қуат мөлшері.

   • Кеңсе компьютерлері үшін: 350–500W

   • Ойын және графикалық станциялар үшін: 600–850W

   • Кәсіби және серверлер үшін: 1000W және жоғары.

2. 12V желісі – процессор мен бейнекартаға қуат беретін негізгі арна. Оның тұрақтылығы өте маңызды.

3. Сертификат (80 PLUS) – қуат көзінің энергия тиімділігін көрсетеді:

   • Bronze, Silver, Gold, Platinum, Titanium.

   • Мысалы, 80 PLUS Gold – 87–90% тиімділік.

4. Модульдік құрылым:

   • Модульдік – кабельдері алынбалы, жинақы, ыңғайлы.

   • Жартылай модульдік – негізгі кабельдер бекітілген, қосымша кабельдер алынбалы.

   • Стандартты – барлық кабельдері бекітілген.

4. Қуат көзін есептеу

Қуатты есептеу кезінде әр құрылғының тұтынатын энергиясы ескеріледі:

• Процессор (CPU) – 65–125W

• Бейнекарта (GPU) – 150–350W

• Жедел жад (RAM) – 5–15W

• Аналық тақша – 40–60W

• Жинақтауыштар (SSD/HDD) – 10–20W

• Қосымша құрылғылар (желдеткіш, периферия) – 10–30W

Мысал:
Core i5 процессоры (95W) + RTX 3060 бейнекартасы (200W) + қалған құрылғылар (100W) ≈ 395W.
Сенімділік үшін 20–30% қосымша қуат қоры есептеледі. Яғни PSU = 500–600W таңдау дұрыс.

5. Қуат көзін таңдау критерийлері

• Жиналатын компьютердің мақсаты (кеңсе, ойын, графика, сервер).

• Қажетті қуат (есептеу нәтижесі бойынша).

• Сенімді өндіруші (Corsair, Seasonic, Cooler Master, be quiet!, Thermaltake).

• Сертификат деңгейі (80 PLUS Gold ұсынылады).

• Қорғаныс жүйелерінің болуы (OVP, OCP, SCP, OTP).

Қуат көзі – компьютердің жүрегі іспетті. Дұрыс есептелмеген және сапасыз PSU:

• құрылғылардың дұрыс жұмыс істемеуіне,

• жүйенің күтпеген жерден сөнуіне,

• тіпті жабдықтың жануына әкелуі мүмкін.

Сондықтан қуат көзін таңдау кезінде қуат есебін дұрыс жүргізіп, сенімді брендтердің өнімін алған жөн.

Тапсырма 1. Қуатты қолмен есептеу

• Әр топқа компьютер конфигурациясы беріледі.

• Әр құрылғының тұтынатын қуатын (CPU, GPU, RAM, HDD, т.б.) есептеп, жалпы қуатты шығарады.

• Нәтижеге 20–30% қор қосып, қажетті PSU қуатын анықтайды.

Тапсырма 2. PSU калькуляторын пайдалану

• Онлайн PSU калькуляторына (мысалы: outervision.com PSU Calculator) конфигурацияны енгізу.

• Автоматты есептеу нәтижесін қолмен есептеумен салыстыру.

Тапсырма 3. Дұрыс PSU таңдау

• Әр топқа бірнеше PSU сипаттамасы беріледі (қуаты, сертификаты, өндірушісі).

• Өз есептеуіне сәйкес дұрыс блокты таңдап, таңдау себебін түсіндіреді.

Бақылау сұрақтары:

1. Қуат көзі (PSU) дегеніміз не және оның негізгі қызметі қандай?

2. Қуат көзін таңдағанда ең бірінші ескерілетін параметрлерді атаңыз.

3. Watt (Вт) қуат бірлігінің мағынасы қандай?

4. Қуат көзінің тиімділік коэффициенті (Efficiency) нені білдіреді?

5. 80 PLUS стандарты дегеніміз не және оның деңгейлері қандай?

6. Қуат көзі компьютердің қай бөлігіне орналастырылады?

7. Компьютерлік компоненттердің жалпы қуат тұтынуын қалай есептеуге болады?

8. GPU мен CPU қуат тұтынуы неге ерекше назарда болуы тиіс?

9. Қуат көзін артық немесе аз қуатпен таңдаудың қандай салдары болуы мүмкін?

10. Қуат көзінің қосқыш түрлерін атаңыз (мысалы: 24-pin ATX, 8-pin CPU, PCI-E, SATA).

11. Модульдік (modular) және дәстүрлі (non-modular) қуат көздерінің айырмашылығы қандай?