Қыз алып қашу: дәстүр ме, әлде қылмыс па?

Қазақ қоғамында қыз алып қашу мәселесі әлі күнге дейін өзектілігін жоғалтпай келе жатқан даулы тақырыптардың бірі. Бір тарап бұл әрекетті ұлттық салт-дәстүрдің бір көрінісі ретінде қабылдаса, екінші тарап оны адам құқығын өрескел бұзатын, заңға қайшы қылмыс деп санайды. Алайда соңғы жылдардағы зерттеулер, ресми статистика мен заңнамалық өзгерістер бұл құбылыстың дәстүрден гөрі әлеуметтік әрі құқықтық мәселе екенін айқын көрсетіп отыр.

Тарихшылар мен этнографтардың пікірінше, қазақ қоғамында қызды зорлықпен алып қашу кең таралған дәстүр болмаған. Керісінше, бұрынғы қазақ қоғамында неке екі жақтың келісімімен, ата-аналардың ризашылығымен жүзеге асқан. Ал қазіргі кезде кейбір азаматтар «дәстүр» ұғымын желеу етіп, заңсыз әрекеттерді ақтауға тырысады. Бұл - ұлттық құндылықтарды бұрмалау мен олардың мағынасын теріс түсінудің айқын көрінісі.

Ресми деректер бұл мәселенің ауқымды екенін көрсетеді. Мәселен, 2019 жылы отбасы құру мақсатында адам ұрлаудың 210 фактісі тіркелген. Оның 102-сі Түркістан облысында орын алғаны gov.kz сайтында жарияланған. Алайда бұл істердің аз бөлігі ғана сотқа жеткен. Сарапшылар мұны жәбірленушілердің қысымға ұшырауы, дәлелдердің жеткіліксіздігі немесе тараптардың татуласуымен түсіндіреді.

Сонымен қатар, 2020-2023 жылдар аралығында әйелді мәжбүрлеп некеге тұрғызуға байланысты 257 қылмыстық іс тіркелген. Бұл деректер қыз алып қашудың жай ғана тұрмыстық мәселе емес, қоғамға қауіп төндіретін әлеуметтік проблема екенін дәлелдейді. Бұған қоса, көптеген оқиғалар ресми статистикаға енбей қалуы мүмкін. Себебі жәбірленушілер қоғамдық қысымнан, туыстардың сөгісінен немесе отбасының абыройын ойлап, құқық қорғау органдарына жүгінуге батпай жатады.

Қазақстан заңнамасына сәйкес, егер қыз некеге тұруға өз еркімен келісім бермесе, оны алып қашу қылмыс болып есептеледі. Бұл әрекет Қылмыстық кодекстің 125-бабына сәйкес төрт жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын көздейді. Ал қылмыс адамдар тобы арқылы жасалған жағдайда жаза жеті жылдан он екі жылға дейін ұлғаяды. Бұл нормалар мемлекеттің адам еркіндігі мен жеке қауіпсіздігін қорғауға басымдық беретінін көрсетеді.

Қыз алып қашуды «бұрыннан солай болған» деген түсінікпен ақтау - үлкен қателік. Кей жағдайларда жеңгелер мен үлкендердің қызға психологиялық қысым көрсетуі бұл әрекетті қалыпты құбылыс ретінде қабылдатуға әкеледі. Алайда мұндай қысым қыздың таңдау құқығын шектеп, болашақ өміріне кері әсерін тигізуі мүмкін.

Қазіргі қоғамда отбасы екі адамның өзара ерікті келісіміне, сыйластық пен сенімге негізделуі тиіс. Келісімсіз жасалған неке психологиялық жарақатқа, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа және әлеуметтік тұрақсыздыққа әкелуі ықтимал. Сондықтан бұл мәселені романтикалық сипатта емес, құқықтық және әлеуметтік тұрғыдан қарастыру маңызды.

Қорытындылай келе, қыз алып қашу - ұлттық дәстүрдің көрінісі емес, заңға қайшы әрекет. Ұлттық құндылықтарды сақтау дегеніміз - адам қадірін төмендету емес, керісінше еркін таңдау мен өзара құрметке негізделген қоғам құру. Саналы әрі дамыған ел болуды мақсат етсек, ескірген әрі зиянды әрекеттерді ақтаудан бас тартып, құқықтық мәдениетті нығайтуымыз қажет.