Бўлим:

Моддаларнинг ташилиши

Ўқитувчининг исми:

Махкамбаева Дано Рахматуллаевна

Күні:

11.12.2025

Сыныбы: 10 Б

Иштирокчилар сони: 27

Иштирок этмаганлар сони:

Дарс мавзуси:

Реабсорбция ва абсорбция. Сийдикнинг ҳосил бўлиши

Ўқув режасига мувофиқ ўқув мақсадлари

10.1.5.2 - Антидиуретик гормоннинг сув таркибини назорат қилишдаги ролини тушунтиринг

Дарснинг мақсади:

(Негіздеме: Мемлекет басшысы Қ.Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың ІІ,ІІІ, ІV отырыстарында берген тапсырмасы, ҚР Оқу-ағарту министрлігінің №123 бұйрығы)

1. Антидиуретик гормоннинг (АДҲ) организмдаги сув миқдорини тартибга солишдаги ролини тушунтиринг.

2.АДҲ нинг анъанавий ва ноанъанавий таъсир механизмларини (В₁, В₂ рецепторлари, сувнинг реабсорбцияси, томирларнинг торайиши) фарқланг ва тавсифланг.

3.АДҲ секрецияси бузилишлари - гипофункция (диабет инсипидус) ва гиперфункция (Паркинсон синдроми) пайтида юзага келадиган ўзгаришларни, уларнинг белгилари, сабаблари ва оқибатлари билан бирга таҳлил қилади.

Оқыту және дамыту

• Өзекті мәселелерді және тұлғалық дамуды талқылау үшін пәннің мазмұнын пайдалану.

Ынтымақтастықты қолдау

• Педагогтер мен білім алушылар арасында мағыналы және сыйластық қарым-қатынас орнату. • Білім алушылар арасындағы достық қарым-қатынасты дамытуға ықпал ету.

Дарс даври/вақти

Ўқитувчининг ҳаракатлари

Ўқувчининг ҳаракати

Баҳолаш

Ресурстар

Дарснинг бошланиши

Қизиқишни уйғотиш

5 мин.

Ташкилий босқич

 Ўқувчилар билан саломлашиш.

 Давоматни текшириш

 Шодлик муҳитини яратиш.

 Ўқувчиларни гуруҳларга бириктириш.

Дарс давомида ўқувчиларга ўзларини баҳолай олишлари учун баҳолаш варақалари берилади.

Адал азамат:

Ҳамкорлик ва ўзаро ёрдам

– Дарс бошида ижобий муҳит яратиш орқали ўқувчилар бир-бирларига ҳурмат кўрсатадилар, биргаликда ишлашга мослашадилар.

Ўқитувчи билан саломлашадилар,

Улар конфетлар ёрдамида 2 гуруҳга бирлаштирилади. Ўқувчиларга 2 хил конфет берилади. Ўзлари хоҳлаган конфетларни олиб, гуруҳ тузадилар.

Ўқувчини мақтов сўзи билан рағбатлантиринг.

Мақтов (оғзаки):

🌟 "Буни жуда таъсирли айтдингиз!"

🌟 "Жуда қизиқ фикр, раҳмат!"

🌟 "Ажойиб, фикрингизни жуда тўғри баён қилдингиз!"

презентация

Г амма презентация

Уй вазифасини сўраш:

5 мин

“Умаигра” иловасига киринг “Олма териш” ўйини тест орқали сўралади.

Ўқитувчининг кўрсатмалари (сўзлар):

“Болалар, келинг, уй вазифасини қанчалик ўзлаштирганимизни текшириб кўрайлик

"Олма териш" ўйинини ўйнаш орқали.

Телефонингиз/компьютерингиздан ушбу ҳаволага ўтинг:

https://www.umapalata.com/zexpo/game.html?LANG=RU&idGames=177068
Ёки QR-кодни сканерланг.

Ўйин қоидалари: экранда саволлар пайдо бўлади ва ҳар бир тўғри жавоб саватга олма қўшади.

Ҳар бир тўғри жавоб 1 балл билан баҳоланади.

Келинг, барчамиз масъулият билан ўйнайлик ва ҳақиқий натижаларимизни кўрсатайлик.

Келинг, бир-биримизни безовта қилмасдан, тинчгина ўйнаймиз.

Ўқитувчи:

• Ўйин ҳаволасини/QR кодини кўрсатади.

• Ўйин қоидаларини қисқача тушунтиради.

• Вақтни ўрнатади (3–4 дақиқа).

• Дарснинг қадриятларини таъкидлайди: масъулият, адолат, ҳамкорлик.

Адал азамат:

Ҳамкорлик ва масъулият

- Улар биргаликда топшириқларни бажариш орқали бир-бирларини қўллаб-қувватлайдилар ва уй вазифаси учун масъулиятни ўз зиммаларига оладилар.

Ўқувчиларнинг ҳаракатлари:

Телефон/компьютер орқали тақдим этилган ҳавола/QR код ёрдамида ўйинга киради.

Ўз исми ёки тахаллуси билан рўйхатдан ўтади.

Саволларга тез ва тўғри жавоб беришга ҳаракат қилади.

Экранда саватга йиғилаётган "олма"ларни кузатади.

Ўйин охирида у ўз натижасини кўради ва керак бўлганда ўқитувчига кўрсатади.

Тўғри жавоб берган ҳар бир ўқувчи 1 баллдан берилади. Натижа ўқитувчига кўрсатилади.

https://www.umapalata.com/zexpo/game.html?LANG=RU&idGames=177068

Янги мавзуга кириш

7мин

Мавзуни очиш:

Антидиуретик гормон нима?

А. Сийдик чиқаришни оширадиган ва қон босимини пасайтирадиган гормон.

Б. Сийдик чиқаришнинг камайиши ва қон босимининг ошишига олиб келадиган гормон.

C. Сийдик чиқаришнинг кўпайишига олиб келадиган, аммо қон босимини ўзгартирмайдиган гормон.

Д. Буйракларда фильтрлаш орқали қизил қон таначалари ҳосил бўлишини оширадиган гормон.

Тушунтириш:

Антидиуретик гормон (АДҲ) ёки вазопрессин орқа гипофиз безидан чиқарилади. Унинг асосий вазифалари:

• Буйраклардаги сувнинг реабсорбциясини ошириш: Бу сийдик ҳажмини камайтиради ва организмда сувни ушлаб туришга ёрдам беради.

• Вазоконстрикция: Бу гормон организмдаги суюқлик мувозанатини ва қон босимини тартибга солишда муҳим рол ўйнайди.

Кўрсатмалар (ўқитувчи учун):

"Матнни диққат билан ўқинг.

1. АДҲ ҳақида 2-3 та асосий фактни топинг ва қисқача хулоса ёзинг.

2. Расмларга қаранг ва сувнинг этарли ва кам бўлиши шартларини тасвирлаб беринг ва бу ҳолда АДҲ даражаси қандай бўлишини кўрсатинг.

3. “Бизга АДҲ нима учун керак, бу бизнинг саломатлигимиз учун қанчалик муҳим?” деган саволга якунловчи гап ёзинг.

Адал азамат:

• Инсон ҳаёти учун масъулият – сувнинг ўз организими учун қанчалик ҳаёт учун муҳим эканлигини тушунади.

• Ҳурмат – инсон саломатлиги ва шифокор меҳнатини ҳурмат қилиш.

Баҳолаш:

• Ёрдамга муҳтож ўқувчиларга ДЕҲБ диаграммаси берилади.

• Иқтидорли ўқувчилар амалий мисолни чуқур таҳлил қиладилар ва сабаб-оқибат муносабатларини аниқлайдилар.

• Натижалар боўйича баҳолаш: жавобларнинг тоўлиқлиги ва тўғрилигига қараб баҳоланади.

Ўқувчилар фаолияти:

Матнни алоҳида о‘қинг, дафтарларига АДГ ва 2-3 асосий функсияларнинг та’рифини қисқача ёзинг ва қисқача ма’лумот диаграммасини тузинг. Қуйидаги иккита расмни (фаввора ва ботқоқ) солиштиринг ва жуфтликда жавоб беринг:

• Танада сув ко‘п бо‘лганда 2–3 гапда тушунтиринг;

• сув йетишмаса,

• бу вақтда АДҲ қандай о'згаради ва ниҳоят умумий хулоса ёзинг.

Ўқувчини мақтов сўзи билан рағбатлантиринг.

AI Image (DALL·E/Midjourney – визуализация), ElevenLabs (диктор),

https://youtu.be/nP8hXHIcd-s?si=ztIIsthcRDny932J

Ортасы

15 мин

Гуруҳ билан ишлаш КЕЙС-СТАДИ

Мавзу: АДҲ нинг организмдаги сув миқдорини тартибга солишдаги роли

1-гуруҳ учун мисол: “Марафондан кейинги ҳолат”

Вазият:

Марафондан кейин Алинанинг танаси қаттиқ сувсизланади. У тер орқали кўп сув йўқотади ва қон босими пасая бошлайди. Шифокор уни текширганда, сийдик миқдори камайганини ва АДҲ даражаси ошганини аниқлайди.

Гуруҳга топшириқ (очиқ саволлар):

1. Нима учун Алинанинг танасида АДҲ кўпайди?

2. АДҲ нинг сув реабсорбциясига таъсирини тушунтиринг.

3. АДҲ ажралмаганда Алинанинг ҳолати қандай ўзгаради?

Таҳлил йўналиши:

→ Сув танқислиги → АДҲ кўтарилиши → В₂ рецепторлари орқали сувнинг реабсорбцияси → организмни сувсизланишдан ҳимоя қилиш.

2-гуруҳ учун амалий мисол: “Кўп сув ичадиган ўқувчи”

Вазият:

Эркин сўнгги кунларда кўп сув ичади, кунига 10-12 марта сийди. Синовлар унинг АДҲ даражаси жуда паст эканлигини кўрсатди.

Гуруҳ вазифаси:

1. АДҲ даражасининг пастлиги беморнинг тез-тез сийишига қандай таъсир қилди?

2. АДҲ ҳипофункцияси вақтида буйракларда қандай ўзгаришлар юз беради?

3. Бу ҳолатнинг организмдаги сув баланси учун хавфи қандай?

Таҳлил йўналиши:

→ паст АДҲ → буйракда сув реабсорбциясининг йўқлиги → кўп сийиш → сувсизланиш хавфи.

3-гуруҳ учун амалий мисол: "Қон босимининг ўзгариши"

Вазият:

Денис қон босимининг кескин пасайиши билан касалхонага ётқизилади. Шифокорлар унинг АДҲ даражаси юқори эканлигини аниқлайдилар. Унинг сийдик чиқиши камаяди, аммо махсус ўлчовлар қон томирларининг торайганлигини кўрсатади.

Гуруҳ вазифаси:

1. АДҲ нинг қон томирларига таъсирини тушунтиринг (В₁ рецепторлари).

2. Бу ҳолатда АДҲ организмга қандай ёрдам берди?

3. Агар АДҲ таъсири бўлмаса, Дениснинг қон босими қандай ўзгаради?

Кутилаётган натижалар (барча гуруҳлар учун):

• Ўқувчилар АДҲ сув таркибини тартибга солишини тушунадилар.

• Сув реабсорбциясининг биологик аҳамиятини таҳлил қилинг.

• Гипофункция ва гиперфункция таъсирини ҳаётий вазиятлар билан боғлаш.

• В₁ ва В₂ рецепторларининг ролини фарқлай олади.

Қадриятлар билан алоқа «Құндылықтармен байланыс”

• Ҳамкорлик: Ҳамкорликдаги гуруҳ мисоллари орқали талабалар бир-бирларини тинглайдилар ва фикр алмашадилар.

• Саломатлик: АДҲ нинг сув мувозанатини сақлашдаги ролини тушуниш орқали талабалар ўз соғлиғи учун масъулиятни ўз зиммаларига олишни ўрганадилар.

• Масъулият: ўз гуруҳининг натижаларини далиллар билан ҳимоя қилишда масъулиятни ўз зиммасига олади.

Саралаш:

• Қўллаб-қувватлаш бўйича фарқлаш: Тушунишда қийналаётган талабаларга В₁–В₂ рецепторлари диаграммаси берилади.

• Мураккаблиги бўйича фарқлаш: Қодир талабаларга ДEҲБ бузилишларининг оқибатларини чуқур таҳлил қилиш учун саволлар берилади.

• Натижалар бўйича фарқлаш: Ҳар бир гуруҳ таҳлил сифатига қараб баҳоланади (3 баллли дескриптор).

Берилган ҳаётий вазиятни гуруҳда ўқийди ва муҳокама қилади.

АДҲ нинг сув реабсорбцияси ва қон босимига таъсирини тушунтиради.

Ишдан хулоса чиқаради, сабаб-натижа муносабатларини аниқлайди.

Гуруҳ ишининг натижаларини синфга тақдим этади.

Фикрларини далиллар билан асослайди.

Дескриптор:

Дескриптор: Умумий - 3 балл

1 балл – ўқувчи иш матнини тушунади ва АДҲ нинг сув реабсорбциясидаги ролини тўғри аниқлайди.

1 балл - АДҲ даражасидаги ўзгаришларнинг (гипофункция ёки гиперфункция) сабаблари ва оқибатларини тўғри таҳлил қилади.

1 балл – Гуруҳ ишларида ўз хулосасини далиллар билан баён қилади ва биологик атамаларни тўғри қўллайди.

YesChat – тушунтириш, вазифа яратиш;

Diffit - матнни даражага мослаштириш.

Мустахкамлаш

Уақыты: 5 минут

ПИЗА услубидаги топшириқ (3 балл)

1) Тест саволи (битта тўғри жавоб)

Қайси ретсептор АДҲ нинг анъанавий таъсир механизми ҳисобланади?

а) В₁ ретсепторлари

б) В₂ ретсепторлари

в) б-ретсептор

д) а-ретсептор

Тўғри жавоб: б) В₂ ретсепторлари

2) Ҳа/Йўқ савол

АДҲ нинг В₁ рецепторлари қон томирларини торайтиради ва қон босимини оширади.

Ҳа / Йўқ

Тўғри жавоб: Ҳа

3) очиқ савол

АДҲ даражаси кўтарилганда организмдаги сувнинг реабсорбцияси қандай ўзгаради ва бу ўзгариш нима учун керак? Ўз сўзларингиз билан тушунтиринг.

Қадриятлар «Құндылықтар”

• Соғлиқни сақлаш - танадаги гормонлар функцияси ва сув мувозанатини тўғри тушуниш орқали талабалар ўз соғлиғи учун масъулиятни ўз зиммаларига олишни ўрганадилар.

• Ҳамкорлик – вазифаларни жуфтлик ва гуруҳларда муҳокама қилишда бир-бирининг фикрини тинглаш ва ҳурмат қилиш кўникмаларини ривожлантириш.

• Масъулият - олинган билимларни ҳаёт билан боғлаш ва хавфсизликка эътибор қаратиш.

Саралаш:

• Қўллаб-қувватлаш орқали фарқлаш: Заиф ўқувчиларга В₁–В₂ рецепторларининг роли ҳақида диаграммалар берилади.

• Мураккаблик орқали фарқлаш: Қобилиятли талабаларга гормонлар даражасидаги ўзгаришлар билан боғлиқ клиник вазиятни таҳлил қилиш вазифаси берилади.

• Натижалар бўйича баҳолаш: ҳар бир талабанинг жавобининг чуқурлиги ва тўғрилигига қараб баҳолаш (3 баллли дескриптор).

Вазиятни ўқинг ва АДҲ таъсирини аниқланг.

Тест, ҳа/йўқ ва очиқ саволларга жавоб беради.

В₁ ва В₂ рецепторларининг таъсирини солиштиради.

Сувнинг реабсорбциясини ва қон босимини тартибга солишни тушунтиради.

Таҳлил қилинган маълумотлар асосида хулосалар чиқаради.

Дескриптор: Жами – 3 балл

1 балл - ўқувчи тест саволига тўғри жавоб беради (АДҲ нинг анъанавий таъсири В₂ рецепторлари орқали амалга оширилади).

1 балл – ўқувчи ҳа/йўқ саволига тўғри жавоб беради (В₁ рецепторлари қон томирларини торайтиради – Ҳа).

1 балл – Очиқ саволда ўқувчи АДҲ даражаси ортганда сувнинг реабсорбцияси кучайиши ва бу организмни сувсизланишдан ҳимоя қилиш учун зарурлигини тўғри тушунтиради.

презентация

https://www.educaplay.com/learning-resources/26775253-learning_resource.html

Хулоса

5 мин

Жуфтлик вазифаси Ленин-APP

Мавзу: АДҲ нинг гипофункцияси ва гиперфункцияси

Баҳо: 3 балл

Вазифа тури(LearningApps):

"Тартиблаш Категорияларга ажратиш"(Classify / Gruppierung)

Экранда 3 та қути бўлади:

1. АДҲ гипофункцияси

2. АДҲ гиперфункцияси

Талабаларга қуйидаги жумлалар "карта" сифатида берилади. Улар ҳар бир картани тўғри қутига судраб боришлари керак.

Адал азамат:

Саломатлик маданияти, масъулият

– Жуфтликда ишлаш, улар тушунчаларни тўғри аниқлашга интилишади.

Ўқувчилар ҳаракати:

• Карталарни жуфтликда муҳокама қилади, ҳар бир аломатни тушунтиради;

• Белгиларни тўғри тоифага тортади ва жойлаштиради;

• Ниҳоят, 2–3 жумладан иборат оғзаки саволга жавоб беради: “АДҲ нинг гипо- ва гиперфункцияси ўртасидаги фарқ нима?”

Дескриптор

Баҳолаш дескрипторлари (3 балл)

АДҲ гипофункцияси ва гиперфункция белгиларини ажратади ва тўғри таснифлайди.

• 3 балл - барча 9 та карта тўғри жойлаштирилган, жуфтлик оғзаки тушунтириши мумкин.

• 2 балл – 6–8 та карта тўғри, асосий фарқни умумий тарзда тушунтириш мумкин.

• 1 балл – 3–5 та карточкалар тўғри, тушунтиришда хатолар бор.

• 0 балл – 0–2 та карталар тўғри ёки топшириқ бажарилмаган.

https://learningapps.org/watch?v=pmv2uody525

Дарснинг охири

Фикрлар

Рефлекция

3 мин

Рефлексия

“3/2/1 усули”:

1. Мен биладиган учта нарса...

2. Мени ҳайратга солган икки нарса...

3. Келажакда мен бир нарсани чуқурроқ кўриб чиқаман...

Адал азамат:

Қадриятлар:

• Масъулият - ўз билимлари учун масъулиятни ўз зиммасига олади ва топшириқларни қандай бажарганликларини ҳалол баҳолайди.

• Очиқлик ва ҳурмат – ўз фикрини маданиятли тарзда “Тузҳрим” усулида ифодалайди ва синфдошларининг фикрини ҳурмат қилади.

Бугунги дарсдан ўз фикр ва хулосалари асосида фикр-мулоҳазаларини билдирадилар.

Баҳолаш варақасидаги якуний баҳо

Рефлексия

№

Вазифа тури

Баҳолаш тури

Максимум (балл)

Ўқувчи балли

Эслатма

1

Уйга вазифа: “Умаигра” иловасига“Олма териш”

Уйга вазифа

1 балл

Агар барча жуфтликлар тўғри таснифланган бўлса - 1 балл

2

Гуруҳлар: КЕЙС-СТАДИ

Гуруҳ билан ишлаш

3 балл

Агар гуруҳ тавсифловчиларни тўлиқ бажарса - 3 балл

3

Индивидуал ишлаш: PISA топшириқлари

Индивидуал ишлаш

3 балл

3 та саволга тўғри жавоб берсангиз - 3 балл

4

Жуфт билан ишлаш Ленин-APP

Жуфт билан ишлаш

3 балл

3 та тавсифловчидан камида 2–3 тасини тўлдиради – 3 балл