Сабақ жоспары 8-сынып

1- қосымша

Қан топтары

Қан құю кезінде донор (қан беруші) мен реципиенттің (қанды қабылдаушы) қан топтары сәйкес келмесе иммундық реакция байқалады.

Эритроциттердегі кейбір антигендік қасиеттердің жалпылығы бойынша барлық адамдар белгілі қан тобына тиістілік бойынша бөлінеді. Әр адамның қан тобы ерекше. Белгілі қан тобына тиістілік адамның өмір бойы өзгермейді. Қан «AB0» жүйесі бойынша төрт топқа бөлінеді.

Адам қанындағы эритроциттерде антигендер деп аталатын арнайы нәруыздар болады. Ал плазмада антиденелер деп аталатын нәруыздар бар. Антиген – бұл өзіне қарсы иммундық жауапты немесе Т-жасушаларының бетінде орналасқан рецепторлармен, антиденелермен әсерлесуін тудыратын кез-келген зат. Антиген мен антидене бір-біріне сай келсе байланысу жүреді. Нәтижесінде антиген мен антидене жабысып қалады. Осы процессті агглютинация дейді.

Желімдену (агглютинация) – аттас агглютиноген мен агглютинин кездескен кезде орын алады. Мысалы: «А» «» мен немесе «В» «β» мен. Эритроцитте агглютиногендер, ал сарысуда агглютинин бар болуынан қан топтарының келесі сипаттамасы берілген.

І қан тобының эритроцитінде агглютиногендер жоқ, ал плазмасында «» және «β» агглютинин бар – І (О) β.

ІІ қан тобында агглютиноген «А», ал сарысуында агглютинин «β» бар – ІІ «Аβ».

ІІІ қан тобының эритроциттерінде агглютиноген «В», ал сарысуында агглютинин «» бар – ІІІ (В) .

ІV топ эритроциттерінде агглютиноген «А» және «В» бар, ал қан сарысуында агглютининдер болмайды – ІV (АВО).

Резус фактор

Сонымен қатар эритроциттердегі антигендердің тағы тобы резус (D) болады. Резус деген нәруыз резус- макака маймылының қанынан алғаш табылған нәруыз. Бұны резус фактор деп атайды. Осы нәруыз плазмада болса оң Rh⁺, болмаса теріс Rh^– деп белгілейді. Адамдардың 85%-ның қаны Rh⁺ болып келеді. Ана жатырындағы ұрық пен ананың резустары сай келмегенде резус – конфликт туындайды. Нәресте қанында эритроцит саны кеміп гемолитикалық ауру туындайды. Резус конфликтіні болдырмау үшін бұндайда арнайы емдеу шарасы жүргізіледі. Ол үшін нәруыз - Rh иммуноглобулинді ұрық қанына еңгізеді. Кейде резус-теріс (Rh-) әйел босанғаннан кейін 72 сағаттың ішінде резус-антиденені (анти D) иньекциямен жібереді. Сонда жіберілген антиденелер резус-антигендермен байланысып әйелдің өзінің лимфоциттері оларды танымай өткізіп жібереді.

Пайдаланған ақпарат көзі: Тейор,Грин, Стаут Биология в 3-х томах, 2 -том.

2- қосымша

Жұмыс парағы

Құрал -жабдықтар:

Сынауық -16дана;

Қызыл ас бояуы-1дана;

Көк ас бояуы-1дана;

Қызыл, көк, қара түсті қаламсаптар.

Қан топтары кестесі

Жұмыс барысы

1. 16 сынауыққа жартылай су құйыңыз.

2. «А» деп жазып, 4 сынауыққа аздаған қызыл бояу салыңыз.

3. «B» деп жазып 4 сынауыққа аздаған көк бояу салыңыз.

4. «AB» деп жазып 4 сынауыққа аздаған көк және қызыл бояу салыңыз.

5. «О» деп жазып қалған 4 сынауыққа ештеңе қоспаңыз.

6. 4 оқушыны шақырып, әрқайсысына А, В, АВ және О деп жазылған бейджиктер беріңіз.

7.  Әр оқушыға 4 түрлі сынауықты беріңіз.

8. Олар осы 4 сынауыққа өз қан тобының сынауығындағы ерітіндіні кезекпен құяды. Егер де түс өзгермесе қан тобы сай келеді, өзгерсе сай емес. Сай келсе кестеге + сай емес болса – белгісін қояды.

Кестедегі нәтижеге қарап қан құю сызбасын сызыңыз

(А деңгейі) Терминдерге анықтама беріңіз:

Агглютиноген -

Агглютинин -

Донор -

Реципиент -

Агглютинация -

(В деңгейі).

1-тапсырма. Бос орындарды қан топтарына сай толтырыңыз:

2-тапсырма. Қан топтарын құюда сәйкессіздік орын алудың салдарын түсіндіріңіз

...........................................................................................................................................................

......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

...........................................................................................................................................................

(С деңгейі). Суретте көрсетілген 1,2,3- жағдайларды зерттей отырып, қорытынды жасаңыз. Туындау себебі, салдары, профилактикасын сипаттаңыз. Мысалы, некелесуден бұрын бұл мәселенің алдын алу мүмкіндігі бар ма?

...........................................................................................................................................................

...........................................................................................................................................................

...........................................................................................................................................................

...........................................................................................................................................................

4-қосымша