Физика
Ханзада Зарина Бекболатқызы
Физика пәні мұғалімі

«BINOM SCHOOL - «Ұлы дала»» мектеп-лицейі
Нұр-Сұлтан

3-ТАРАУ. ДЕНЕЛЕРДІҢ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУІ
"Физика - ақыл-ойды жаттықтыру үшін ең керемет жаттығу"
А. Эйнштейн

Бағалау кестесі
Тапсырма №
Өткен тақырыпты
қайталау

Есептер шығару

Критерийдің сипаттамасы

Балл

Сұрақ-жауап

2

Есептің мазмұнын, физикалық мағынасын түсінеді
Физикалық шамаларды (әріптермен көрсетілген) анықтап, есептің
берілгенін жазады, ХБЖ-ға аударады
Формулалар дұрыс жазылған
Математикалық есептеулер дұрыс жүргізілген. Жауап дұрыс
жазылған.
Барлығы:

1
1

2
2
10

Өткен тақырыпты қайталау. №1 тапсырма
1. Тығыздықтың белгіленуі
а) ρ
б) m
с) v
2. Тығыздықтың өлшем бірлігін көрсетіңіз
а) кг*м
б) кг/м3
с) кг/м2
3. Тығыздық формуласын көрсетіңіз
а) ρ=m\V
б) ρ=m*V
с) ρ=m\V2
4. Дененің массасының оның көлеміне қатынасына тең шама
а) масса б) тығыздық
с)көлем

«Анықтамалық кесте»
№

Негізгі ұғымдар

1

Заттың
тығыздығы

2

Дененің массасы

3

Көлем

Анықтамасы Формуласы Өлшем бірлігі

КҮШ. ТАРТЫЛЫС ҚҰБЫЛЫСЫ
ЖӘНЕ АУЫРЛЫҚ КҮШІ
Оқу мақсаты:
7.2.2.2 – күнделікті өмірден күштердің әрекет етуіне мысалдар
келтіру
7.2.2.8 - күштерді берілген масштабта графикалық түрде көрсету
7.2.2.10 - масса, салмақ және ауырлық күші ұғымдарын ажырату

Күш

Видеоролик

Күш

• Массасы
әр
түрлі
денелердің
қозғалыс
жылдамдығын
бірдей
шамаға
өзгерту
үшін
оларға шамасы әртүрлі
күш түсіру қажет

Видеоролик

Динамометр

Күш

денелердің өзара әсерлесуінің өлшемі

бір дененің екінші денеге әсерін сипаттайтын
физикалық шама
Векторлық шама
Белгіленуі - ?
Өлшем бірлігі – ньютон [Н]

Өлшеуіш құрал - динамометр
Күштің әсері оның шамасына, бағытына және түсу
нүктесіне байланысты
Қосымша бірліктері кН, мН, МН, т.б.

Күш әсері
Денеге күш әсер етуінің 4 белгісі болуы мүмкін:
• Дене жылдамдығының мәні өзгеруі мүмкін;
• Дене қозғалысының бағыты өзгеруі мүмкін;
• Дененің өлшемі өзгеруі мүмкін;
• Дененің пішіні өзгеруі мүмкін.
Бүтін дененің жылдамдығы ғана емес, оның кейбір
бөліктерінің жылдамдығы да өзгеретініне назар аудару
керек. Демек, дененің жеке бөліктерінің арақашықтығы
өзгереді, яғни оның өлшемі мен пішіні өзгереді.

Неліктен күн жүйесіндегі планеталар орбитадан
шығып кетпейді?
• Егер біз қаламды қолымыздан тастап жіберсек не
болады?

Егер біз допты лақтырсақ ше?
• Біз таяқшаны көлденең бағытта лақтырдық делік,
таяқшаның қозғалысы қандай болады?
Адам неге құс сияқты ұшып кетпейді?

Тартылыс құбылысы

• Табиғи нысандарды бақылау айналадағы барлық денелер жерге
тартылатындығын көрсетеді. Субұрқақтардың, сарқырамалардың
және ағаштардың жапырақтарының суы төменге қарай
бағытталған.

Гравитация
Ғаламның барлық денелерінің бір-біріне тартылуы гравитациялық
өзара әрекеттесу деп аталады.
Денелердің үлкен-кішілігіне және кеңістіктегі орындарына қарамай, бірбіріне тартылысын қамтамасыз ететін қасиеті бар орта
гравитациялық өріс деп аталады.

Тартылыс күштері гравитациялық күштер деп аталады.

Бүкіләлемдік тартылыс құбылысы – бұл ғаламдағы барлық
денелер арасындағы өзара тартылыс құбылысы.
Барлық денелер бір біріне
тартылады

Тартылыс Жерде және ондағы барлық денелер
арасында болады. Сонымен қатар Ай мен Жер
арасында

Жер және басқа платеналар Күн
айналасында Күнге және бір біріне
тартылып қозғалады

денелердің Жерге тартылу
күшін ауырлық күші деп
атайды
ауырлық күші дене
массасына тура
пропорционал:

ауырлық күшінің дене
массасына қатынасы
тұрақты, g әрпімен
белгілейді
??
=?
?

g = 9,8 Н/кг

?? = ? ∙ ?

Fa әрпімен
белгілейді.

Ауырлық
күші

Өлшем бірлігі [Н] (Ньютон)

Fа = mg
• Fa – ауырлық күші, Н
• g – ауырлық күші коэффициенті, Н/кг
• m – дене массасы, кг
Денеге ісер ететін ауырлық күші дене массасына тура
пропорционал
1) m қанша рет артса, Fа сонша рет артады
2) m қанша рет кемісе, Fа сонша рет кемидіво столько же раз уменьшится
3) Егер дене массалары бірдей болса, оларға әсер ететін ауырлық күші де бірдей
болады
m1 = m2, онда Fа1 = Fа2

Әр түрлі планеталарда массалары
бірдей денелерге әрекет ететін
ауырлық күші де түрліше болады
Әр түрлі аспан денелері үшін
тұрақты g-дың мәні түрліше
болады.

Планетаның массасы неғұрлым аз
болса, оның ауырлық күші
соғұрлым аз болады

Жерде g= 9,8 Н/кг
Меркурийде g= 3,7 Н/кг
Шолпанда g= 8,8 Н/кг
Марста g= 3,8 Н/кг
Юпитерде g=24 Н/кг
Сатурнда g=9,1Н/кг
Уранда g= 8,69 Н/кг
Нептунда g= 13,5 Н/кг

Оқу тапсырмасы
ТАПСЫРМА
Есептер шығару
1. Ай бетінде өздігінен жүретін аппараттың массасы 840 кг. Осы
аппаратқа Жерде және Айда қандай күші әрекет етеді.
2. Ғарышкерлер қайсыбір планетада болып, онда дененің массасы мен
оған әрекет ететін ауырлық күшін өлшеді. Өлшеулер нәтижелері 1,5 кг
және 16,95 Н. Ғарышкерлер қандай планетада болып қайтқан?
3. Суы бар ыдысқа әрекет ететін ауырық күші 24,5 Н. Бос ыдыстың
массасы 500г. Ыдыстағы судың көлемі қандай?

Берілгені

т/к:

ХБЖ

Формула

Шешуі

Жауабы:

Берілгені

т/к:

ХБЖ

Формула

Шешуі

Жауабы:

Берілгені

т/к:

ХБЖ

Формула

Шешуі

Жауабы:

Рефлексия (5 минут)
• Бүгін сабақ маған ұнады, себебі мен.......................
үйрендім.
• Маған...................................................................қиын
болып көрінді.
• Мен енді.......................................................................
үйренгім келеді

Үй тапсырмасы

1. § 15,16 оқып, түсіну. Тақырып
бойынша қысқаша конспект жазу
2. 3.3-жаттығу