1)Шеміршек тіндері: жіктелуі, морфофункционалдық сипаттамасы, құрылысы мен қызметтері. Шеміршектің өсуі

I. Жалпы сипаттамасы мен құрылысы

Шеміршек тіндері (textus cartilagineus) — тығыз, серпімді, тіректік дәнекер тіндердің бір түрі. Олар буындарда, тыныс алу жүйесінің мүшелерінде, омыртқа аралық дискілерде және басқа да органдарда кездеседі. Эмбриогенез кезеңінде шеміршек ұрық скелетінің негізгі компоненті ретінде дамиды.

Шеміршек тіні мезенхимадан дамиды. Оның негізгі жасушалары — хондробласттар мен хондроциттер.

Хондробласттар — жас, белсенді бөлінетін жасушалар. Олар жасушааралық затты (матриксті) синтездейді. Цитоплазмасында түйіршікті және түйіршіксіз эндоплазмалық тор (ЭПТ), Гольджи кешені жақсы дамыған, РНҚ мөлшері жоғары.

Хондроциттер — пісіп жетілген жасушалар, лакуналарда жеке немесе изогенді топтар түрінде орналасады. Олар митоздық жолмен бөліну қабілетін біраз уақытқа дейін сақтайды.

Жасушааралық зат (матрикс) — бұл аморфты субстанция мен талшықтардан тұратын гидрофильді орта. Онда коллагенді (негізінен ІІ типті) және эластинді талшықтар болуы мүмкін. Шеміршектің құрғақ массасының 50–70% коллаген құрайды. Жалпы құрамы: 70–80% су, 10–15% органикалық заттар, 4–7% минералды тұздар.

Қан тамырлары мен жүйкелер шеміршек тініне тән емес; қоректенуі перихондрий (шеміршек қабы) арқылы диффузия жолымен жүреді.

II. Қызметтері

Эмбриональды кезеңде — пішін қалыптастырушы: сүйек тінінің негізі.

Постнаталды кезеңде — тіректік және механикалық: буын беттері мен қуысты мүшелердің серпімділігі мен қаттылығын қамтамасыз етеді.

Амортизаторлық қызмет — қозғалыс кезіндегі қысымдарды жұмсартады.

III. Шеміршек тінінің жіктелуі

Шеміршек тіні 3 түрге бөлінеді:

1. Гиалинді шеміршек (cartilago hyalina)

Ағзада ең көп таралған түрі.

Мөлдір, шыны тәрізді, ақшыл-көк түсті.Орналасуы: қабырғалардың төс сүйегімен қосылған ұштарында, көмекейде, кеңірдекте, буын беттерінде.Перихондриймен қапталған (буын беттерінен басқа).

Матриксте II типті коллаген талшықтары басым.

Изогенді топтар жиі кездеседі.

Буын шеміршегінің ерекшелігі – шеміршек қабының болмауы және үш қабаттан тұруы:

Жоғарғы қабат — ұсақ, аз маманданған хондроциттер.

Аралық қабат — белсенді, ірі хондроциттер.

Базальды қабат — кальциленген аймақ, синавиальды сұйықтықпен қоректенеді.

2. Эластинді шеміршек (cartilago elastica)

Түсі сарғыш, мөлдір емес.

Орналасуы: құлақ қалқаны, көмекейдің мүйіз және сына тәрізді шеміршектері.

Құрылымы гиалиндіге ұқсас, бірақ матриксте эластиндік талшықтар көп.

Изогенді топтар, перихондриймен қапталған.

Құрамында липидтер, көмірсулар (гликоген, хондроитинсульфат) аз.

3. Талшықты шеміршек (cartilago fibrosa)

Ең төзімді түрі.Орналасуы: омыртқааралық дискілер, буын мен сүйек арасындағы байланыс аймақтары.Перихондрий жоқ.Матриксінде параллель орналасқан І типті коллаген шоғырлары бар.Хондроциттер жеке немесе изогенді топтармен орналасады.

IV. Шеміршектің өсуі мен даму сатылары

Шеміршек тіні екі жолмен өседі:

1. Аппозициялық өсу – перихондрийдің ішкі (камбиальды) қабатындағы хондробласттардың митозы арқылы сыртқы бетке жаңа матрикс қосылады.

2. Интерстициальды өсу – хондроциттердің лакуналар ішінде митозбен бөлінуі нәтижесінде ішкі көлем артады. Бұл процесс көбіне эмбриогенезде немесе ерте постнаталды кезеңде байқалады.

Өсу барысында орталық бөліктердегі хондроциттер қанмен қамтамасыз етуден алыстайды, бұл олардың өсу және қалпына келу қабілетін шектейді.

V. Регенерация ерекшелігі

Шеміршек тінінің қалпына келу қабілеті шектеулі және өте баяу. Бұл шеміршек тінінің қанмен қамтамасыз етілмеуіне байланысты. Регенерация перихондрий жасушаларынан, сонымен қатар прехондробласттар мен хондробласттар арқылы жүзеге асады.

2)СҮЙЕК ТІНДЕРІ:ЖІКТЕЛУІ, МОРФОФУНКЦИОНАЛДЫҚ СИПАТТАМАСЫ,

I. Жалпы сипаттамасы

Сүйек тіні (textus osseus) — дәнекер тіндердің ең жоғары маманданған түрі, негізгі қызметі — тірек, механикалық және қорғаныс. Ол адамның қаңқасын құрайды, сонымен қатар кальций мен фосфор тұздарының негізгі депосы болып табылады.

Минералды құрамы:

70% бейорганикалық заттар (негізінен кальций фосфаты – Ca₃(PO₄)₂)

30-дан астам микроэлементтер (мысалы, магний, фтор, цинк және т.б.)

Органикалық құрамы:

Негізінен I типті коллаген, сонымен қатар остеокальцин, остеопонтин, остеонектин сияқты коллагенсіз ақуыздар

Липидтер мен лимон қышқылы — кальциймен кешен түзіп, сүйек матриксінің беріктігін қамтамасыз етеді

Су мөлшері шеміршекке қарағанда аз, бірақ жасушааралық матриксі тығыз минералданған

II. Сүйек тінінің қызметтері

1. Тіректік — бұлшықеттерге бекітілетін берік негіз

2. Қорғаныс — ми, жүрек, өкпе сияқты ішкі мүшелерді қорғайды

3. Механикалық — қозғалысқа қатысады

4. Қан жасау — сүйек кемігінде гемопоэз жүреді

5. Минералдық гомеостаз — кальций, фосфор алмасуын реттейді

III. Сүйек тінінің жіктелуі

Морфологиялық ерекшеліктеріне қарай 2 түрі ажыратылады:

1. Дөрекі талшықты (ретикулофиброзды) сүйек тіні

Ұрықта және сүйек сынғаннан кейінгі алғашқы сатыда кездеседі

Коллаген талшықтары бейберекет орналасқан

Кальций мөлшері аздау, матриксі базофильді

Уақытша құрылым — кейін табақшалы сүйекке ауысады

Орналасуы: бас сүйек тігістері, тіс альвеоласы, ішкі құлақ, сіңірлердің сүйекке бекіген жері

2. Табақшалы (пластинкалық) сүйек тіні

Ересектерде кең таралған

Коллаген талшықтары белгілі бағытта, пластинкалар түрінде орналасады

Құрылымдық бірлігі — остеон

Табақшалар тығыз (сүйек қабы астында) және кемік (эпифиздерде) заттар құрайды

IV. Жасушалары

Сүйек тінінде 3 негізгі жасуша түрі бар:

1. Остеобласттар

Сүйек түзу қызметін атқарады

Куб немесе пирамида пішінді, ядросы сопақ, цитоплазмасы базофильді

Органеллалары: жақсы дамыған түйіршікті ЭПТ, Гольджи аппараты, митохондрия

Матрикстік көпіршіктер (липидтер, Са²⁺, сілтілі фосфатаза) бөледі

Сүйек бетінде орналасады

2. Остеоциттер

Пісіп жетілген остеобласттар

Бөліну қабілетін жоғалтқан, өсінділі пішінді

Лакуналарда орналасып, өзара каналдар арқылы байланысады

Зат алмасу, сүйек метаболизмін реттеу қызметтерін атқарады

3. Остеокласттар

Көп ядролы, ірі, гематогенді шығу текті

Қызметі — сүйек тінін бұзу (резорбция), фагоцитоз

Цитоплазмасы оксифильді немесе әлсіз базофильді, құрамында көптеген лизосомалар мен ферменттер (коллагеназа, қышқыл фосфатаза) бар

V. Жасушааралық заты

Коллаген талшықтары (I типті)

Негізгі аморфты зат

Кальций фосфаты, гидроксиапатит, лимон қышқылы, остеокальцин және басқа коллагенсіз ақуыздар

Дөрекіталшықты сүйекте талшықтар ретсіз, табақшалыда — тәртіппен орналасқан

Матрикс кальций тұздарымен минералданып, беріктік қасиет береді

VI. Сүйек тінінің дамуы: остеогенез түрлері

Сүйек дамуы эмбриогенезде екі жолмен жүреді:

1. Тура остеогенез (интрамембранозды)

Мезенхимадан тікелей сүйек тіні түзіледі

Ж düzәйқ сүйектердің (бас сүйек, бет сүйектері) дамуына тән

Кезеңдері:

1. Мезенхималық аралшықтардың түзілуі

2. Хондрогенді жасушалардың остеобласттарға айналуы

3. Органикалық матрикс (оссеоид) синтезі

4. Матрикстің минералдануы (гидроксиапатитпен)

5. Сүйек табақшаларының қалыптасуы

2. Тура емес остеогенез (эндохондралды)

Алдымен мезенхимадан шеміршек үлгісі түзіледі

Кейін шеміршек резорбцияланып, орнына сүйек тіні түзіледі

Ұзын түтік тәрізді сүйектерге тән (мысалы, жілік сүйектері)

Қан тамырлары мен остеогендік жасушалар шеміршекке еніп, остеобласттар сүйек тінін түзеді

Эпифиз–диафиз аймақтарында өсу пластинкалары түзіледі

VII. Сүйек тінінің регенерациясы мен жасқа байланысты өзгерістері

Сүйек регенерациясы өте баяу, остеобласттар мен сүйек қабығының (periosteum) остеогендік жасушалары арқылы жүзеге асады

Репаративті регенерация — зақымданған сүйекті анатомиялық, гистологиялық және функционалдық тұрғыдан қалпына келтіру

Жасына қарай:

Коллаген мен минералдардың мөлшері өзгереді

Қартайғанда кальцийдің сіңірілуі нашарлап, остеопороз қаупі артады

Балаларда сульфатталған гликозаминогликандар көбірек

3)Бұлшық ет тіні, жіктелуі, құрылысы және құрылымдық элементтері

Жалпы сипаттама:

Бұлшық ет тіні ағзадағы жиырылғыш қызмет атқаратын негізгі тіндердің бірі болып табылады. Оның негізгі қызметі — қозғалысты қамтамасыз ету. Бұлшық ет тіндері әртүрлі құрылым мен шығу тегіне ие болса да, олардың барлық түрлері жиырылғыштық қасиетіне ие. Бұлшық ет тіндерінің элементтері: миофибриллалар, миофиламенттер, митохондриялар, миоглобин қосындылары және жиырылу органеллалары болып табылады.

Жіктелуі:

Бұлшық ет тіндері морфофункционалдық және гистогенетикалық тұрғыдан екі кезеңге бөлінеді. Морфофункционалдық жіктелу бойынша бұлшық ет тіндері:

1. Көлденең жолақты бұлшық ет тіні – актин мен миозин филаменттерінің кезектесіп орналасуы нәтижесінде көлденең жолақтар пайда болады. Бұлшық ет талшықтарының құрылымдық бірлігі миосимпласт болып табылады, ол базальды мембранамен қоршалған. Бұлшықет талшықтары үш типке бөлінеді: ақ, қызыл және аралық. Ақ талшықтар гликогенге бай, миоглобинге аз, қызыл талшықтар миоглобинге бай, ал аралық типте екеуінің қоспасы болады.

2. Біріңғай салалы бұлшық ет тіні – мұнда көлденең жолақтар болмайды және миоциттер біркелкі орналасқан.

Гистогенетикалық жіктелу бойынша бұлшық ет тіндері үш түрлі жасушадан дамиды: мезенхималық, нейралдық, миоэпителиалдық жасушалар.

Құрылысы және құрылымдық элементтері:

1. Миофибриллалар мен миофиламенттер – бұлшық ет тіндерінің құрылымдық бірліктері болып табылады. Миофибриллалар көлденең жолақтарға ие, ал миофиламенттер (актин және миозин) миофибриллалардың құрамында орналаса отырып, бұлшық еттің жиырылуын қамтамасыз етеді. Миофибриллалар саркомерлерге бөлінеді, әрбір саркомерде Z сызығы мен М сызығы орналасқан. Актин және миозин филаменттері бір-бірімен әрекеттесіп, бұлшық еттің жиырылуын қамтамасыз етеді.

2. Митохондриялар – бұлшық ет тіндерінде энергия өндірудің негізгі орындары болып табылады, өйткені жиырылу процесі үшін көп мөлшерде энергия қажет. Митохондриялар миофибриллалар мен миофиламенттерге жақын орналасады, бұлшық еттің қызметі үшін энергия көзі болып табылады.

3. Миоглобин – бұлшық ет тіндерінің оттегімен қамтамасыз етілуін реттейтін нәруыз. Ол оттегін байланыстырып, бұлшық ет жиырылған кезде оның қорының жиналуына мүмкіндік береді.

4. Саркомер – миофибрилланың құрылымдық бірлігі болып табылады. Саркомердің құрылымы актин мен миозин филаменттерінің бірігуінен және оларды байланыстыратын арнайы нәруыздардан тұрады.

Гистогенез және даму:

1. Қаңқалық бұлшық ет тіні миотомдардың бағаналы жасушаларынан дамиды. Миотомдардың бір бөлігі дифференцияланып, миосимпласттарға, ал қалғандары миосателлитоциттерге айналады. Миосателлитоциттер бұлшық еттің қалпына келуіне қатысады.

2. Жүрек бұлшық еті спланхнотомның висцеральды жапырақшасынан дамиды. Жүректің бұлшық ет жасушалары кардиомиобласттардан қалыптасады. Бұл жасушалар өзара бірігіп, миофибриллалар түзеді.

3. Жазық бұлшық ет тіні мезенхималық, нейралдық және миоэпителиалдық жасушалардан дамиды. Бұл тіндер ішкі ағзалардың, тамырлардың және бездердің қабырғаларында кездеседі.

Қалпына келу қабілеті:

1. Қаңқалық бұлшық ет тіні қалпына келу қабілетіне ие, бірақ тек миосателлитоциттердің пролиферациясы арқылы жүзеге асады. Миосимпласттар зақымданған жерде гипертрофияланып, қалпына келу процесін жүзеге асырады.

2. Жүрек бұлшық ет тіні қалпына келу қабілеті төмен. Кардиомиоциттер гиперпластикалық процесс арқылы қалпына келеді, бірақ бұл процесс шектеулі.

3. Жазық бұлшық ет тіні қалпына келу қабілетіне ие, бірақ ол жасушалардың пролиферациясы мен дифференциациясы арқылы жүзеге асады. Мезенхималық жазық миоциттер үшін бұл процесс айқын көрінеді.

Жиырылу механизмі:

Бұлшық ет тіндерінің жиырылу механизмі актин мен миозин филаменттерінің өзара әрекеттесуімен жүзеге асады. Са иондарының қатысуымен миозиннің бастары актин филаменттерімен байланысып, оларды тартып, саркомердің қысқаруына себеп болады. Бұл процесс митохондриялардан алынатын энергия арқылы жүзеге асады.

Бұлшық ет тіндері: Жіктелуі, құрылысы және құрылымдық элементтері

Бұлшық ет тіндері өзінің құрылымы мен шығу тегіне байланысты әртүрлі болса да, олардың негізгі қызметі ұқсас — жиырылғыштық. Бұлшық еттер ағзаның қимыл-қозғалысын, жүректің соғуын, қан мен лимфаның жылжуын, асқазан мен ішектің жұмысын, несептің шығуын және жатырдың жиырылуын қамтамасыз етеді.

Бұлшық ет тіндерінің жіктелуі

Бұлшық ет тіндері екі негізгі топқа бөлінеді:

Морфофункционалдық жіктелуі:

Көлденең жолақты бұлшық ет тіндері (қаңқалық және жүрек бұлшық еттері) — актин мен миозин филаменттері миофибриллалар құрайды және бұлшық ет талшықтарында көлденең жолақтар пайда болады.

Жазық бұлшық ет тіндері — миофиламенттер көлденең жолақтарға бөлінбейді және миозиннің деполяризациялануымен жиырылуды қамтамасыз етеді.

Гистогенетикалық жіктелуі:

Бұлшық ет тіндері сомалық, целомдық, мезенхималық, нейралдық, эпидермалдық даму көздеріне байланысты бөлінеді.

Құрылымдық элементтер

Бұлшық ет тіндерінің негізгі құрылымдық элементтері миофибриллалар мен миофиламенттер болып табылады. Актин мен миозин филаменттерінің өзара әрекеттесуі жиырылуды қамтамасыз етеді. Митохондриялар энергия өндіру үшін қажет, ал миоглобин оттегін тасымалдау мен бұлшықеттің жұмысын жеңілдетеді.

Қаңқалық көлденең жолақты бұлшық ет тіні

Қаңқалық бұлшық ет тіні миотомның бағаналы жасушаларынан дамиды. Оның негізгі құрылымдық бірлігі — бұлшықет талшығы, ол миосимпласттар мен миосателлитоциттерден тұрады. Миосимпласттың плазмолеммасының астында бірнеше ядролар болады. Әрбір миофибрилла саркомерлердің құрылымдық бірліктерімен қоршалған. Саркомерлердің арасында актин және миозин филаменттері бірге жиырылуды жүзеге асырады.

Жүрек көлденең жолақты бұлшық ет тіні

Жүрек бұлшықетінің даму көзі спланхнотомның висцеральды жапырақшасынан пайда болады. Жүрек бұлшықеті кардиомиобласттардан дамиды, олар кардиомиоциттерге айналады, олар саркомерлер қалыптастырады. Кардиомиоциттер жиырылуды қамтамасыз етеді және жүрек соғысының ырғақты болуын реттейді.

Кардиомиоциттер төрт негізгі түрге бөлінеді:

Жұмыскер кардиомиоциттері — жүрек бұлшықетінің жиырылуын қамтамасыз етеді.

Синустық кардиомиоциттер — автоматты түрде жиырылуды реттейді.

Өткізгіш кардиомиоциттер — жүйке сигналдарын өткізеді.

Секреторлық кардиомиоциттер — қанда кардионатрин гормонын бөледі.

Жазық бұлшық ет тіні

Жазық бұлшық ет тіндері мезенхималық, нейралдық және миоэпителиалдық жасушалардан тұрады. Жазық миоциттер ұзын әрі ұршық тәрізді, ядросы таяқша пішінді болып келеді. Бұлшық еттердің бұл түрі ішкі мүшелер мен тамырлардың қабырғаларында болады. Жазық миоциттердің қызметі ұлғайған кезде, олар биосинтетикалық процестерді іске қосып, жаңа миоциттер түзіледі.

Жиырылудың морфологиялық негіздері

Жиырылу миозин мен актин филаменттерінің өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асады. Кальций иондарының концентрациясы жоғарылағанда миозиннің басы актинмен байланысып, оның бір-біріне жақындауына мүмкіндік береді. Бұл процесс саркомердің қысқаруына және бұлшық еттің жиырылуына әкеледі.

Қалпына келу қабілеті

Қаңқалық бұлшық ет тіндерінің қалпына келуі екі негізгі механизм арқылы жүзеге асады:

Симпласттың гипертрофиясы — миофибриллалар мен басқа органеллалардың қызметі күшейеді.

Миосателлиттердің көбеюі — жаңа миобласттар пайда болып, жарақаттанған аймақта жаңа талшықтар түзеді.

Жазық бұлшық ет тіндерінің қалпына келуі олардың жасушалық белсенділігіне негізделеді. Түзілу процесі айқын байқалады, жасушалар көбейеді, биосинтетикалық процестер күшейеді.

Бұлшық ет талшықтарының түрлері

Бұлшық ет талшықтары үш түрге бөлінеді:

Ақ талшықтар — гликогенге бай, миоглобині аз, жылдам жиырылуға қабілетті.

Қызыл талшықтар — миоглобинге бай, гликогені аз, ұзақ жұмыс істей алады.

Аралық талшықтар — жылдам және баяу жиырылу қасиеттерін біріктіретін талшықтар.

Миофибриллалардың құрылымы және жиырылу механизмі

Миофибриллалар — бұлшық ет тіндерінің жиырылуын қамтамасыз ететін органеллалар. Олар актин және миозин филаменттерінен тұрады, олар жиырылу барысында бір-бірімен әрекеттесіп, саркомерлерді қысқартады. Қалпына келу үшін миосимпласттардың зақымданған ұшы қалпына келу қабілетіне ие болып, миосателлиттер жаңадан бөлінеді, жаңа миотубалар құрылады.

4)Тері: Құрылымы, Қызметтері және Тері Туындылары

Тері — адам ағзасының ең үлкен мүшесі, оның жалпы ауданы 1,5-2 м² жетуі мүмкін. Ол ағзаны сыртқы ортадан қорғап, әртүрлі физиологиялық функцияларды атқарады. Терінің құрылысы үш негізгі қабаттан тұрады: эпидермис, дерма және гиподерма (тері асты майы). Бұл қабаттар әртүрлі құрылымдық және функционалдық ерекшеліктерге ие.

Терінің Құрылымы мен Қызметтері

Эпидермис — терінің сыртқы қабаты, көпқабатты эпителийден тұрады. Ол негізінен кератиноциттерден, меланоциттерден, Лангерганс жасушаларынан және Меркель жасушаларынан құралған. Эпидермис теріні сыртқы ортадан қорғау, токсиндер мен микроорганизмдерден қорғану, сонымен қатар терінің басқа функцияларын атқаруға жауап береді. Оның қабаттары:

Базальды қабат: эпидермис пен дерманы бөледі, кератиноциттер мен меланоциттер, сондай-ақ камбиальды жасушалар бар.

Тікенекті қабат: кератиноциттер мен Лангерганс жасушалары бар.

Түйіршікті қабат: цитоплазмасында кератогиалин түйіршіктері бар.

Жылтыр қабат: ерекше қорғаныс қызметін атқаратын, ядросы жоқ жасушалардан тұрады.

Мүйізді қабат: өлі кератиноциттер мен корнеоциттерден тұрады.

Дерма — эпидермис астында орналасқан терінің негізгі қабаты. Ол коллаген мен эластин талшықтарынан тұрады, бұл дермаға беріктік пен серпімділік береді. Дерма екі қабатқа бөлінеді:

Емізікшелі қабат: борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады, теріні қоректендіреді.

Торлы қабат: тығыз дәнекер ұлпасынан құралған, терінің беріктігін қамтамасыз етеді.

Гиподерма (тері асты майы) — дерманың астында орналасқан және май тінінен тұратын қабат. Ол ағзаны механикалық зақымданудан қорғап, жылу оқшаулау және ішкі мүшелерді қорғау қызметін атқарады. Бұл қабат дененің қозғалысына икемділік береді.

Терінің Қызметтері

Терінің негізгі қызметтері мыналар болып табылады:

Қорғаныс қызметі: тері физикалық, химиялық және биологиялық қорғаныш функцияларын атқарады, сыртқы ортаның қолайсыз факторларынан ағзаны қорғайды.

Иммунологиялық қызметі: эпидермисте иммундық жасушалар бар, олар ағзаны инфекциялардан қорғайды.

Тері сезімі: тері әртүрлі рецепторларға ие, олар жылуды, суықты, қысымды, ауруды сезінеді.

Тыныс алу: тері арқылы аз мөлшерде газ алмасу жүзеге асады.

Тұз-сумен алмасу: тері арқылы су мен тұздардың алмасуы жүреді.

Витамин D3 синтезі: тері ультракүлгін сәулелердің әсерінен D3 витаминін синтездейді.

Терінің Туындылары

Шаш — терінің эпителийлік туындысы, ол адамның терісінде негізгі қорғаныштық және эстетикалық рөл атқарады. Шаштың үш түрі бар:

Ұзын шаш: бас аймағында, қасаға мен қолтық астында орналасқан.

Кірпік пен қас шаштары: көзді қорғауға және шаң мен қоқысты тоқтатуға көмектеседі.

Үлпілдек шаш: бүкіл денеде өте қысқа шаштар болады, олардың ұзындығы 0,005 мм-ден 0,5 мм-ге дейін жетеді.

Шаштың құрылымы екі бөліктен тұрады:

Шаш сабағы: терінің үстіңгі бөлігінде орналасқан, шаштың сыртқы бөлігін құрайды.

Шаш түбірі: терінің ішінде орналасады, ол тері астындағы негізге жетеді. Шаш түбірі шаш фолликулымен қоршалған.

Шаштың өсуі үш фазадан тұрады:

Анаген: белсенді өсу фазасы, шаш әр 28 күн сайын шамамен 1 см өседі, бұл кезең 2-5 жылға дейін созылуы мүмкін.

Катаген: шаш фолликулы қысқарады, бұл кезең 1-2 аптаға созылады.

Телоген: тыныштық фазасы, шаш түбірі фолликулда сақталып, бірнеше айдан кейін жаңа шаш өсуі басталады.

Шаш қызметтері:

Қорғаныштық функциясы: шаштардың көмегімен жылу оқшауланады, сондай-ақ құлақ пен мұрынның ішіне кіретін заттардан қорғайды.

Эстетикалық функциясы: шаш сыртқы түр мен тұлғаның ерекшелігін айқындайды.

Тырнақтар — эпидермистің мүйізді қабатынан дамитын қатты түзілістер. Олар терінің өлі жасушаларынан құралады және негізінен саусақтардың ұштарында орналасады. Тырнақтың құрылымы мынадай бөліктерден тұрады:

Тырнақ пластинасы: тырнақтың көрінетін бөлігі.

Тырнақ төсегі: тері мен тырнақ пластинасын қосатын құрылым.

Тырнақ түбі: тырнақтың өсу аймағы, бұл жерде жасушалар митозға ұшырап, жаңа тырнақ жасушаларын құрайды.

Тырнақ қызметтері:

Қорғаныштық: тырнақтар саусақтардың ұштарын қорғап, оларды механикалық зақымдардан сақтайды.

Жанасу сезімі: тырнақтар саусақтың ұшындағы жүйке ұштарына жанасып, бұл тактильді сезімдерге ықпал етеді.

Эстетикалық: тырнақтардың қалыпты өсуі мен күтімі тұлғаның жалпы көрінісін жақсартады.

Тырнақтың өсуі эпидермис пен дәнекер тіннен тұрады. Тырнақтың өсуі ұзақтығы 90-150 күнге дейін созылады және ол үнемі қайта өседі. Тырнақтың жаңаруы эпидермис ішіндегі жасушалардың бөлінуі арқылы жүзеге асады.

Май бездері (себaceous glands) — терідегі алвеолярлы бездер, олар тері мен шашты майлап, оларды құрғаудан сақтайды. Май бездерінің құрылымы:

Шығару өзектері: олар шаш фолликулаларымен байланысты, ал кейбір жағдайларда тері бетінде бөлек орналасуы мүмкін.

Секреторлық бөлімдері: себоциттерден тұрады, олардың қызметі майды шығару.

Май бездерінің қызметтері:

Теріні ылғалдандыру: май бездері теріні құрғақтықтан қорғайды, ол эпидермисті ылғалдандырып, оның серпімділігін сақтайды.

Қорғаныштық: теріні сыртқы зиянды әсерлерден, бактериялардан қорғайды.

Антибактериалды қызметі: май бездерінің бөлетін майы терінің бетінде бактериялардың өсуіне кедергі келтіреді.

Май бездері мен жыныстық даму:

Май бездерінің жұмысын реттейтін гормондар, әсіресе жыныстық жетілу кезінде, олардың жұмысын күшейтеді. Бұл кезеңде май бездері көбейіп, теріде майдың бөлінуі артады.

Тер бездері терінің әртүрлі аймақтарында кездеседі және олардың қызметі терлеуді қамтамасыз ету. Тер бездерінің құрылымы:

Мерокринді (эккринді) тер бездері: терінің барлық аймақтарында кездеседі және олар тері арқылы су мен тұздарды шығарады.

Апокринді тер бездері: қолтық асты, шап және басқа да арнайы аймақтарда орналасады. Олар гормондарға байланысты жұмыс істейді және терлеуді күшейтеді, әсіресе жыныстық жетілу кезінде.

Тер бездерінің қызметтері:

Терлеу: терінің температурасын реттеп, артық жылуды сыртқа шығарады.

Қорғаныштық: терлеу арқылы организмнен улы заттар мен зиянды өнімдер шығарылады.

Ылғалдандыру: тері ылғалдандырылып, оның тығыздығы мен икемділігі сақталады.

Тер бездері 2,5 миллионнан астам саны бар және олардың көбі эккринді тер бездері болып табылады, олар тері арқылы су мен тұздарды шығарады. Тердің негізгі құрамында су мен бейорганикалық заттар болады, оның құрамында 2% органикалық заттар мен тұздар кездеседі.

Сүт бездері — әйелдерде сүт өндіретін және оны бала емізу үшін шығаратын орган. Сүт бездерінің құрылысы:

Бездер: сүт бездері бірнеше бөлікке бөлінеді, әр бөлік өз кезегінде сүт түтікшелері мен альвеолярлы құрылымдардан тұрады.

Құрылымдық ерекшеліктері: әрбір сүт безі 15-20 жеке бөліктен тұрады. Сүт бездері эмбриогенез кезінде қалыптасады және олардың дамуы гормондық реттеледі.

Сүт бездерінің қызметтері:

Сүт өндіру: сүт бездері әйелдерде босану кезінде баланы емізуге арналған сүт өндіреді.

Гормоналды реттеу: сүт бездерінің жұмысын пролактин, эстроген және басқа гормондар реттейді.

Сүт бездерінің дамуы жыныстық жетілу кезінде басталады және олардың жұмысын гормондар басқарады. Сүт бездері ішкі секреция бездерімен тығыз байланыста болады, олар организмнің қажеттіліктеріне байланысты сүт бөлуді реттейді.

Терінің Дамуы

Тері екі эмбрионалдық бастамадан дамиды: эпидермис эктодермадан, ал дерма мезенхимадан дамиды. Ұрықтың алғашқы кезеңдерінде тері жалпақ жасушалардан тұрады, кейіннен эпителий көпқабатты болып дамиды. Шаш, бездер мен тырнақтар 3 айда эпителийден дамып, 5 айда май тіні пайда болады.

Терінің Түрлері

Терінің екі түрі бар:

Қалың тері: алақан мен табан сияқты аймақтарда болады, онда эпидермис бірнеше қабаттан тұрады.

Жұқа тері: басқа дене бөліктерінде орналасқан, оның эпидермисі жұқа болады.

Тері адамның өмір бойы үнемі жаңарып отырады, оның әртүрлі қабаттарының кератинизациясы және жаңа жасушалардың қалыптасуы үнемі жүріп отырады.