сабақтың ерекшелігі

ЕББҚ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ РИТМИКАНЫҢ МАҢЫЗЫ

Бұл мақалада ерекше білім беруге қажеттілігі бар (ЕББҚ) балалармен жүргізілетін ритмикалық жаттығулардың түзете-дамыту үдерісіндегі маңызы қарастырылады. Ритмика – музыка, қимыл және ырғақтың өзара байланысына негізделген тиімді әдістердің бірі. Ритмикалық жаттығулар баланың жалпы және ұсақ моторикасын, зейінін, есте сақтауын, есту арқылы қабылдауын, қимыл үйлесімділігін және эмоционалдық жағдайын дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ритмика балалардың қарым-қатынас жасауына, топтық әрекетке қатысуына және өз мүмкіндігіне деген сенімін қалыптастыруға ықпал етеді.

Қазіргі таңда ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларды жан-жақты қолдау – білім беру ұйымдарының маңызды міндеттерінің бірі. Баланың дамуындағы ерекшеліктер оның танымдық, эмоционалдық, қимыл-қозғалыстық және әлеуметтік салаларына әсер етуі мүмкін. Сондықтан түзете-дамыту жұмысында баланың мүмкіндігіне сәйкес әртүрлі тиімді әдістерді қолдану қажет.

Осындай әдістердің бірі – ритмика.

Ритмика музыка мен қимылды біріктіре отырып, баланың қозғалысын белгілі бір ырғаққа сәйкестендіруге үйретеді. Бала музыканы тыңдап, оның қарқынын сезінеді, педагогтің қимылын қайталайды және біртіндеп өз әрекетін музыкалық ырғақпен үйлестіруге үйренеді.

Ритмикалық жаттығулардың ерекшелігі – оларды ойын түрінде ұйымдастыруға болады. Бұл ЕББҚ бар балалардың сабаққа қызығушылығын арттырып, тапсырманы табиғи түрде орындауына жағдай жасайды.

Ритмиканың негізгі мақсаты

ЕББҚ бар балалармен ритмикалық жұмыстардың негізгі мақсаты – музыкалық ырғақ пен қимыл арқылы баланың психофизикалық және әлеуметтік дамуына қолдау көрсету.

Осы мақсатқа сәйкес келесі міндеттер жүзеге асырылады:

• ырғақты есту және сезіну қабілетін дамыту;

• қимыл-қозғалыс үйлесімділігін жетілдіру;

• жалпы және ұсақ моториканы дамыту;

• есту зейінін қалыптастыру;

• есте сақтау қабілетін жетілдіру;

• кеңістікте бағдарлау дағдысын дамыту;

• қимылды нұсқауға сәйкес орындауға үйрету;

• эмоционалдық жағдайды реттеуге көмектесу;

• қарым-қатынас және әлеуметтік әрекет дағдыларын қалыптастыру;

• баланың шығармашылық белсенділігін арттыру.

Ритмиканың бала дамуына әсері

1. Қимыл-қозғалыс дамуы

Ритмика баланың қозғалысын ұйымдастыруға көмектеседі. Музыка ырғағына сәйкес жүру, тоқтау, бұрылу, қолды көтеру, шапалақтау және аяқпен топылдату сияқты қарапайым әрекеттер қозғалысты үйлестіруге ықпал етеді.

Мысалы, педагог:

«Музыка ойнағанда – жүреміз, музыка тоқтағанда – тоқтаймыз»

деген тапсырма бере алады.

Бұл жаттығу баланың есту арқылы ақпаратты қабылдап, оған сәйкес қозғалысын реттеуіне мүмкіндік береді.

2. Зейінді дамыту

Ритмикалық жаттығулар баладан музыканы мұқият тыңдауды және педагогтің нұсқауын орындауды талап етеді.

Мысалы, белгілі бір дыбысты естігенде бала қол шапалақтайды, ал басқа дыбысты естігенде аяқпен топылдатады.

Мұндай тапсырмалар баланың есту зейінін шоғырландыруға және қажетті әрекетті таңдай білуіне көмектеседі.

3. Есте сақтау қабілетін дамыту

Қимылдардың белгілі бір ретін есте сақтау баланың қимылдық жадысын дамытуға мүмкіндік береді.

Мысалы:

шапалақтау → қолды көтеру → аяқпен топылдату → айналу.

Алдымен педагог қимылдарды өзі көрсетеді. Кейін бала оларды қайталауға тырысады.

Тапсырманы жүйелі түрде қайталау арқылы бала қимылдар ретін есте сақтауды үйренеді.

4. Эмоционалдық даму

Музыка адамның эмоционалдық жағдайына әсер етеді. Сондықтан ритмика сабақтарында музыканың қарқыны мен сипатын баланың жағдайына қарай дұрыс таңдау маңызды.

Баяу әуендер тыныштандыру жаттығуларында, ал көңілді ырғақты әуендер белсенді қозғалыстарда қолданылуы мүмкін.

Баланың музыкаға қимыл арқылы жауап беруі оның эмоциясын білдіруіне де мүмкіндік береді.

5. Қарым-қатынас дағдыларын дамыту

Топпен орындалатын ритмикалық ойындар балаларды бірлескен әрекетке үйретеді.

Мысалы, балалар шеңберге тұрып, музыка ырғағына сәйкес бір бағытта қозғалады. Музыка тоқтағанда барлығы бірге тоқтайды.

Осындай қарапайым әрекеттер арқылы бала:

• басқа балалардың әрекетіне назар аударуды;

• кезек күтуді;

• ортақ ережені сақтауды;

• бірге әрекет етуді

үйренеді.

Ритмикалық жаттығулардың түрлері

ЕББҚ бар балалармен жұмыс кезінде жаттығуларды баланың жасына және жеке мүмкіндігіне қарай таңдау қажет.

«Ырғақты қайтала»

Педагог қолын белгілі бір ырғақпен шапалақтайды. Бала сол ырғақты қайталайды.

Мақсаты: есту зейінін, есте сақтауды және ырғақ сезімін дамыту.

«Музыка тоқтағанда тоқта»

Музыка ойнаған кезде балалар қозғалады. Музыка тоқтаған кезде олар қозғалысын тоқтатады.

Мақсаты: есту зейінін, өзін-өзі бақылауды және қимылды реттеуді дамыту.

«Жаңбыр»

Балалар саусақтарымен жеңіл тықылдату арқылы жаңбырдың дыбысын бейнелейді. Музыканың қарқынына қарай қимыл жылдамдығы өзгереді.

Мақсаты: ырғақты сезіну және ұсақ моториканы дамыту.

«Аяқпен топылдат»

Балалар музыканың ырғағына сәйкес аяқпен кезек-кезек топылдатады.

Мақсаты: аяқ-қол қимылдарының үйлесімділігін дамыту.

«Мен сияқты жаса»

Педагог қарапайым қимыл көрсетеді, ал бала оны қайталайды.

Мақсаты: еліктеу қабілетін, зейінді және қимылдық есте сақтауды дамыту.

ЕББҚ бар балалармен ритмика жұмысын ұйымдастыру қағидалары

Ритмикалық сабақтарда баланың жеке ерекшелігін міндетті түрде ескеру қажет.

Сабақ барысында:

1. Қарапайым қимылдардан бастау.

2. Нұсқауды қысқа әрі түсінікті беру.

3. Қимылды сөзбен қатар көрсету.

4. Бір жаттығуды бірнеше рет қайталау.

5. Музыка қарқынын баланың мүмкіндігіне қарай таңдау.

6. Баланы мәжбүрлемеу.

7. Әрбір жетістігін мадақтау.

8. Қажет болған жағдайда жеке көмек көрсету.

9. Қимылдарды біртіндеп күрделендіру.

10. Сабақты жағымды эмоционалдық жағдайда аяқтау.

Ритмикада ең басты нәтиже – баланың қозғалысты мінсіз орындауы емес, оның әрекетке қатысуы, тыңдауы, қайталауға талпынуы және өз мүмкіндігіне сай жетістікке жетуі.

Практикалық сабақ үлгісі

Тақырыбы: «Музыка ырғағымен қимылдаймыз»

Мақсаты: балалардың ырғақты сезінуін, есту зейінін және қимыл-қозғалыс үйлесімділігін дамыту.

Сабақ барысы:

1. Музыкалық амандасу

Педагог балалармен музыка арқылы амандасады. Балалар қолдарын бұлғап, педагогтің қимылын қайталайды.

2. «Жүр және тоқта» ойыны

Музыка ойнағанда балалар жүреді. Музыка тоқтағанда тоқтайды.

3. «Шапалақта» жаттығуы

Педагог қарапайым ырғақ береді. Балалар оны қайталайды.

4. «Қолдарымыз билейді» жаттығуы

Балалар музыкаға сәйкес қолдарын жоғары көтеріп, төмен түсіреді, оңға және солға қозғайды.

5. Музыкалық аспаптармен жұмыс

Балалар сылдырмақ, барабан немесе қоңырау сияқты қарапайым аспаптарды пайдаланып, музыка ырғағын қайталайды.

6. Тыныштандыру жаттығуы

Сабақ соңында баяу музыка қойылып, балалар жай қимылдар орындайды.

7. Қорытынды

Педагог балаларды мадақтап, сабаққа белсенді қатысқаны үшін жағымды кері байланыс береді.

Күтілетін нәтижелер

Жүйелі түрде жүргізілген ритмикалық жұмыстар нәтижесінде бала:

• музыканы тыңдауға қызығушылық танытады;

• қарапайым ырғақты қайталайды;

• музыка басталғанда және тоқтағанда әрекетін реттейді;

• қарапайым қимылдарды педагогпен бірге орындайды;

• қимылдардың ретін есте сақтауға тырысады;

• кеңістікте бағдарлау дағдыларын жетілдіреді;

• топтық әрекетке қатысады;

• эмоциясын қимыл арқылы білдіруге мүмкіндік алады;

• музыкалық іс-әрекетке жағымды қарым-қатынас қалыптастырады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, ритмика – ЕББҚ бар балалардың жан-жақты дамуына ықпал ететін тиімді түзете-дамыту бағыттарының бірі. Музыка мен қимылды үйлестіру арқылы баланың қозғалыс белсенділігін ғана емес, оның зейінін, есте сақтауын, есту арқылы қабылдауын, эмоционалдық жағдайын және әлеуметтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік туады.

Ритмикалық жаттығулардың басты артықшылығы – баланың оларды ойын және қызықты әрекет арқылы орындауы. Бұл баланың сабаққа деген қызығушылығын арттырып, өз мүмкіндігін еркін көрсетуіне жағдай жасайды.

Сондықтан ЕББҚ бар балалармен жүргізілетін түзете-дамыту жұмыстарында ритмиканы жүйелі түрде қолдану баланың жеке мүмкіндіктерін ашуға және оның қоғаммен өзара әрекеттесуіне қолдау көрсететін маңызды педагогикалық құрал болып табылады.

Ритмика – бұл тек музыкаға қимыл жасау емес, баланың тыңдауын, сезінуін, қозғалуын, есте сақтауын және қарым-қатынас жасауын қатар дамытуға мүмкіндік беретін кешенді жұмыс.