Салт дәстүрім

Бастауыш сынып оқушыларын сауатты жазуға үйрету.

Оқушыларды сауатты жазуға үйрететін негізгі пән – қазақ тілі. Бла сауатты жазу үшін қазақ тіліндегі грамаматикалық ережелерді дұрыс түсініп , күнделікті , өмірде қолдана алатын дәрежеге жетуі тиіс . Бастауышта сауаттылықты жете меңгермеген оқушы жоғары сыныптарда оны толықтыра алмайды . Сондықтан оқушының сауатты, таза жазуына әрбір сабақ сайын көңіл бөліп , олардың тіл байлығын арттыруға назар аударған жөн . Сауатты жазуға үйрету жұмысы оқумен қатар жүргізіледі, яғни ана тілі пәнімен тікелей байланыста болады . Кітап оқи алмаған оқушының сауатты жаза алмайтыны белгілі. Сауатты әрі әдемі жазуға дағдылануы қаламды дұрыс ұстаудан басталады . Әріпті меңгергеннен кейін сөздерді буынға бөліп оқуға үйрету қажет. Буынды дұрыс меңгерген оқушы сауатты да жаза біледі . Қатесіз жазуды меңгеруде оқушылар әріп пен дыбысты айырып , әр сөзде неше дыбыс , неше әріп бар екенін ажырата біледі . Мысалы: «ана» , «домбыра» , «асық» сөздеріндегі дауысты , дауыссыз дыбыстарды бірінші әріпті өткен күннен бастап – ақ ажырата білуге , сонымен бірге тақтаға жазылған әрбір әріп , әрбір сөз сөйлемді дауыстап оқытып , оны іштей қайталап , естеріне сақтап жазуға үйрету керек . Бұл , біріншіден , баланың есту қабілетін жетілдіруге пайдалы болса , екіншіден , сөздің дыбыстық құрамын дұрыс ажыратуға , үшіншіден текстіні немесе сөйлемдерді сауатты, қатесіз жазуға көмектеседі . Кейде жұмыстың түрін өзгертуге суреттер іліп , соның аттарын өздеріне жаздырып , жазған сөздерін , сөйлемдерін өздеріне жаздырып , жазған сөздерін , сөйлемдерін өздеріне , қатар отырған қасындағы балаға тексеремін . Қате жіберген оқушы қатесін жолдасының түзеткеніне намыстанып , сауатты жазуға талаптанады . Бұл тәсілдің тиімділігі олар бір – бірінен көшірмейтін болады . Әріп ( 1 – сыныпта ) буын , сөздік диктантын орынды жүргізіп , онда жіберген қателерін қайталап жаздырып , сол сөздерді қатыстыра отырып , сөйлемдер құратып астын сыздырамын .

Оқушыларды сауаттылыққа үйретудегі нәтижелі әдістің бірі - сабақ үстінде ойын элементтерін пайдалану . Ойын оқушыларды сабаққа қызықтырады , материалды тез қабылдап , есінде ұзақ сақтауға көмектеседі . Ойынның түрлері өте көп , солардың ішінде сауатты жазуға үйретуде сөздік ойынның пайдасы ерекше . Мысалы , «Есіме жаттап сақтаймын » ойыны .

Ый – и әріптерінің емлесіне байланысты жазылатын сөздер -сый мен - тый - бұлар түбірлестер . Оған мысал : Сыйға – сый . «Көзің ауырса , қолыңды тый » , қалған сөздерде жалаң « и » жазылады . Егін , шөпті уақытында жи . Оюды қайшымен қи - деген сияқты сөздерді жиі сұраймын .

Демек , дауыссыз дыбыстардан кейін жалаң « и » жазылуына ерекше тоқталған дұрыс .

Я әріпіне жүргізілген ойында и + а = я ; қоян , аяқ , таяқ , аяз , тағы сол сияқты құраған сөздерін қатесіз дәптерге жаздыртып , өздеріне тексерту , осындай сөздерге қатысты жұмбақ шешкізіп , тасымал тақырыбына байланысты бір буынды , екі буынды , үш буынды сөздерді дұрыс жазуға , « Кім көп сөз тауып жазады ? » ойынын жарыс түрінде жүргізген тиімді . Жазған сөздерінің сауаттылықтары тексеріледі .

Мақсатымыз оқушыларды сауатты жазуға үйрету . Қазақ тілінен ғана сауатты жазумен шектелмей , сонымен бірге ана тілінен бағдарламалық жаттаған мақал – мәтелдерді , тақпақтарды жатқа жаздыртып , сауаттылығын тексертіп отырамын . Көбінесе жұмбақтар ұлттық дәстүрге, әдет – ғұрыпқа байланысты алынады . Мысалы , Аттан биік . Қойдан аласа . ( Ертоқым)

Бұралып қос құлағы ,

Күмбір қағып тұрады . ( Домбыра )

Оқушылардың дәптерін күнделікті тексеріп баға қоюмен шектелмей , қате жіберген сөзді қатыстырып , сөйлем құратып , қатесін түзеткен – түзетпегендерін байқап , ретіне қарай жаңа тапсырмалар беріп отыру керек . Әрі таза , көркем ,сауатты жазуға дағдаландыру үшін сыныпта дәптерлерді бір – біріне беру , көрсету , салыстыра отырып көрме ұйымдастыру да өз нәтижесін береді .

Күнделікті сабақта оқушының жазу сауаттылығына үнемі мән берілсе , онда іс нәтижелі болатыны өз тәжірибемнен белгілі.

Сауатты әрі калиграфиялық дұрыс жазуда көрнекіліктің алатын орны ерекше . Сондықтан әрбір сабақтың тақырыбына сай әріп, сөз , сөйлем , жазылған кесте суретті парақшалар , сюжетті суреттер пайдалануға көңіл бөлемін .

Күнделікті сабақтың алдында жазылуы қиын сөздерді іліп қойып еске сақтауын қадағалаймын . Оқушылар әріптерді дыбыстағанда оны дұрыс айтып үйренбейді . Мысалы : кейде ұ әрпін ү , ы немесе і , о әрпін ө , т әрпін д , с –ны ш , ң – ды н деп айтады . Кейбір оқушылар әріптің негізгі формасын сақтамай және оларды бір –біріне өте жақын не өте алшақ жазуынан қате жібереді . Сөйлем аяқтағанда тыныс белгілерін қоймай , келесі сөйлемді бас әріптен бастамай , жалқы есімдерді кіші әріппен жазып қояды . Қатенің бір түрі сөз мағынасын дұрыс түсінбей жазудан болады . Мысалы : « тастама » сөзін « тыстама » « кішкентай » сөзін « киттей» , « ештеңе » сөзін « іштеме » деп жазуы мүмкін сөздерді жазғанда әріпті тастап кету , бірдей екі әріптің біреуін қалдырып кету жиі кездеседі .

Басқа тілден енген термин сөздерді жазудан жиі қателеседі .

Оқушыларды сауатты жазуға үйретуде сөздік жұмыс жүргізудің де маңызы зор . Мысалы : дана – данышпан , ақылды , білімді . Қару – жарақ - мылтық , найза , қылыш .

Мәнерлеп оқу - сауатты жазудың негізі . Дұрыс оқыған бала ғана дұрыс жаза алады .

Оқушыларды қатесіз жазуға дағдыландыру үшін көшіріп жазуға көп көңіл бөлу керек , немесе сөйлемде қалдырып кеткен сөздерді дұрыс тауып , оны орнына қойып , үйлестіріп жазу , берілген сөздерден сөйлем құрап жазу , сұрақтарға толық жауап жазу сауаттылыққа көмегін тигізіп отырады . Оқушыларды сауатты жазуға үйретуде түрлі жазба жұмыстардың жаттығулар , сөйлемдер , мазмұндама , шығарма , диктанттардың пайдасы зор . Диктанттың түрлері көп . Қатемен жұмыс жүргізгенде ерекше талдау жүргізіледі . Қате жіберген сөйлемдерді қайтадан жазғызып , астын сыздыру нәтижесін береді . Оқушыларды сауатты жазуға қалыптастыру үшін оларға кітапты көп оқу , қалай оқу , қалай пайдалану жөнінде айтып отырамын . Оқушыларды қатесіз , сауатты жазуға үйрету тәсілдері алуан түрлі . Өйткені әр баланың ерекшелігіне байланысты қатесіз жазуға үйрету әдісі әр сабақта өзінше орын алады . Қорыта айтқанда , сауатты болудың алғы шарты әріптерді үйретуден басталады . Әріп элементтерін дұрыс бір – бірінен ажыратып , жазу ережелерін сақтағанда ғана бала сауатты жаза алады . Әсем , қатесіз , сауатты жазу - өнер . Қатесіз жазуға , мәнерлеп оқуға , дұрыс сөйлеуге жаттықтыру - сауаттылыққа үйретеді . Оқушыларды сауаттылыққа үйрету - әр мұғалімнің шығармашылық ізденісіне байланысты .