«Алтынбике Бертаева атындағы орта мектеп» КММ

Әліппе пәні бойынша оқу әдістемелік құралдар

Тақырыбы Сауат ашудың әдестемелік негіздері

Бастауыш сынып мұғалімі И.А. Рахманова

2024-2025 оқу жылы

Мазмұндама

Кіріспе

1. Сауат ашудың кезеңдері

1.1 Даярлық кезең ( алдын ала дайындық кезеңі)

1.2 Әріптерді таныту және оқу кезеңі

2. Интерактивті әдістер

2.1 Ойын технологиялары

2.2 Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары

Қорытынды

Кіріспе

Сауат ашу - бастауыш сынып оқушыларының оқу және жазу дағдыларын қалыптастыруға арналған маңызды кезең. Бүл кезең баланың танымдық қабілеттерін, ойлау жүйесі, сөйлеу мәдениетін және тілдік қорын дамытуға бағытталған. Сауат ашу үрдесі арқылы оқушылар әріптерді меңгеріп, сөздерді құрастырып, буындық және тұтас оқу әдістерін игереді.Бұл үдеріс белгілі бір әдестемелік негіздерге сүйене отырып жүргізіледді. Сауат ашу тиімді ұйымдастырылуы – баланың әрі қарайғы білім алуындағы ең басты алғышарттардың бірі. Егер бала сауат ашу кезеңінде оқуға және жазуға дұрыс дағдыланбаса, кейінгі оқу барысында қиындықтарға тап болуы мүмкін.Сондықтан сауат ашу әдістемесі оқушының жас ерекшелігін , психологиялық даму деңгейін, сөйлеу дағдыларын ескере отырып ұйымдастырылады. Сауат ашудың негізгі мақсаты – оқушының әріптерді танып, дыбыстарды ажырату арқылы дұрыс оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру.

Қазақ тілін оқыту әдістемесі болсын, басқа пәндерді оқыту әдістемесінде болсын бастауыш мектептегі сауат ашудың әліппе кезеңін оқыту жүйесінде қазіргі кездегі ең өзекті әрі күрделі мәселелердің бірі –білім мазмұнын арттыру, оқыту үдерісінде, заманауи озық әдіс-тәсілдерді қолдану. Қай кезде де озық әрі тиімді таңдалған әдістер сабақ жүргізуді меңгерген және білім беру мазмұнын сапалы әрі саналы меңгерткен. Сол себепті мектеп мұғалімінің алдында сауат ашу жүйесінде деңгейлеп дамыта оқытуда ұтымды әдістерді, дұрыс таңдай білу әрі оларды орын-орнымен нақты қолдана білу міндеті тұрады. Сонда білім алудың қарқынды жүретіні белгілі. Сондықтан да қазақ тілін оқыту әдістемесі ғылымның көшбасшысы А.Байтұрсынұлының: «Жақсы дерлік те, жаман дерлік те бір әдіс жоқ. Олақтықтың белгісі – бір ғана әдісті болу; шеберліктің белгісі – түрлі әдісті болу; әдісті көп білуге тырысу керек, оларды өзіне сүйенетін қолғабыс нәрсе есебінде қолдану керек», — дегені осы күнде де аса маңызды.

1. 1. Сауат ашудың кезеңдері

2. 1.1 Даярлық кезең ( алдын ала дайындық кезеңі)

Бұл кезеңде оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға, сөздік қорын байытуға және дыбыстарды ажырату қабілетін дамытуға көңіл бөлінеді.

   •   Сөздер мен дыбыстарды тыңдап ажырату.

   •   Дыбыстарды дұрыс айтуға жаттықтыру.

   •   Сөйлем құрап айтуға үйрету.

   •   Қолдың ұсақ моторикасын дамыту (сызықтар, штрихтар салу).

Сауат ашу үдерісі әдетте үш негізгі кезеңнен тұрады:

1. Әліппеге дейінгі кезең: Бұл кезеңде балаларды мектеп өміріне бейімдеу, ұжымдық жұмысқа үйрету, сөйлеу дағдыларын дамыту және сөздік қорын байыту мақсатында түрлі тақырыптар қарастырылады. Мысалы, мектеп құралдары, денсаулық сақтау, күн тәртібі, көлік түрлері, жануарлар, отбасы мүшелері сияқты тақырыптар арқылы балалардың тілін, ой-өрісін дамытуға баса назар аударылады. 

2. Әліппе кезеңі: Бұл кезеңде балалар әріптермен танысып, оқу және жазу дағдыларын меңгереді. Әріптердің дыбысталуын, олардың жазылуын үйреніп, буындар мен сөздер құрастыруға жаттығады. Бұл кезеңде сөйлем құрастыру, мәтіндерді оқу және түсіну дағдылары қалыптасады.

3. Әліппеден кейінгі кезең: Бұл кезеңде балалардың оқу және жазу дағдыларын жетілдіру, сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеу қабілеттерін дамыту жұмыстары жалғастырылады. Оқылған мәтіндер бойынша сұрақтарға жауап беру, әңгімелеу, шығармашылық тапсырмалар орындау арқылы балалардың тілдік құзыреттіліктері нығайтылады.

Әліппеге дейінгі кезеңде балалардың тілін дамыту, ой-өрісін кеңейту және мектеп өміріне бейімдеу мақсатында жүйелі жұмыстар жүргізіледі. Бұл кезеңде балалардың сөйлеу дағдыларын жетілдіру, сөздік қорын молайту және байланыстырып сөйлеуге үйрету басты назарда болады.

1.2 Әріптерді таныту және оқу кезеңі

Әріптерді таныту және оқу кезеңі – сауат ашу үдерісінің маңызды бөлігі, онда балалар әріптерді танып, оқу және жазу дағдыларын меңгереді. Бұл кезеңде келесі әдістемелік тәсілдер қолданылады:

1. Әріптермен таныстыру: Әрбір әріптің дыбыстық және графикалық бейнесі таныстырылады. Мұғалім әріптің қалай дыбысталып, қалай жазылатынын көрсетеді. Бұл кезде көрнекі құралдар, мысалы, суреттер, карточкалар пайдаланылады.

2. Дыбыстарды ажырату және айту: Балаларға әріптердің сәйкес дыбыстарын дұрыс айтуға үйрету маңызды. Бұл үшін дыбыстық жаттығулар, тіл ұстарту ойындары қолданылады.

3. Әріп элементтерін жазу: Әріптердің құрамдас бөліктерін жазуға жаттығу арқылы балалардың қол моторикасы дамытылады. Бұл кезеңде әріп элементтерін дұрыс және әдемі жазуға назар аударылады. 

4. Әріптерді байланыстырып жазу: Балалар әріптерді бір-бірімен дұрыс байланыстырып жазуды үйренеді. Бұл олардың жазу жылдамдығы мен каллиграфиясын жақсартады.

5. Буындар мен сөздер құрастыру: Әріптерді меңгергеннен кейін, балалар буындар мен сөздер құрастыруға көшеді. Бұл олардың оқылым және жазылым дағдыларын нығайтады.

6. Оқу жаттығулары: Қысқа сөздер мен сөйлемдерді оқу арқылы балалардың оқуға деген қызығушылығы мен дағдылары қалыптасады.

Бұл әдістемелік қадамдар арқылы балалар әріптерді танып, оқу және жазу дағдыларын тиімді меңгереді.

Әріптерді таныту және оқу кезеңі – сауат ашу үдерісінің маңызды бөлігі, онда балалар әріптерді танып, оқу және жазу дағдыларын меңгереді. Бұл кезеңде келесі әдістемелік тәсілдер қолданылады:

1. Әріптермен таныстыру: Әрбір әріптің дыбыстық және графикалық бейнесі таныстырылады. Мұғалім әріптің қалай дыбысталып, қалай жазылатынын көрсетеді. Бұл кезде көрнекі құралдар, мысалы, суреттер, карточкалар пайдаланылады.

2. Дыбыстарды ажырату және айту: Балаларға әріптердің сәйкес дыбыстарын дұрыс айтуға үйрету маңызды. Бұл үшін дыбыстық жаттығулар, тіл ұстарту ойындары қолданылады.

3. Әріп элементтерін жазу: Әріптердің құрамдас бөліктерін жазуға жаттығу арқылы балалардың қол моторикасы дамытылады. Бұл кезеңде әріп элементтерін дұрыс және әдемі жазуға назар аударылады.

4. Әріптерді байланыстырып жазу: Балалар әріптерді бір-бірімен дұрыс байланыстырып жазуды үйренеді. Бұл олардың жазу жылдамдығы мен каллиграфиясын жақсартады.

5. Буындар мен сөздер құрастыру: Әріптерді меңгергеннен кейін, балалар буындар мен сөздер құрастыруға көшеді. Бұл олардың оқылым және жазылым дағдыларын нығайтады.

6. Оқу жаттығулары: Қысқа сөздер мен сөйлемдерді оқу арқылы балалардың оқуға деген қызығушылығы мен дағдылары қалыптасады.

Бұл әдістемелік қадамдар арқылы балалар әріптерді танып, оқу және жазу дағдыларын тиімді меңгереді.

Әріптерді таныту және оқу кезеңі – сауат ашу үдерісінің маңызды бөлігі, онда балалар әріптерді танып, оқу және жазу дағдыларын меңгереді. Бұл кезеңде келесі әдістемелік тәсілдер қолданылады:

1. Әріптермен таныстыру: Әрбір әріптің дыбыстық және графикалық бейнесі таныстырылады. Мұғалім әріптің қалай дыбысталып, қалай жазылатынын көрсетеді. Бұл кезде көрнекі құралдар, мысалы, суреттер, карточкалар пайдаланылады.

2. Дыбыстарды ажырату және айту: Балаларға әріптердің сәйкес дыбыстарын дұрыс айтуға үйрету маңызды. Бұл үшін дыбыстық жаттығулар, тіл ұстарту ойындары қолданылады.

3. Әріп элементтерін жазу: Әріптердің құрамдас бөліктерін жазуға жаттығу арқылы балалардың қол моторикасы дамытылады. Бұл кезеңде әріп элементтерін дұрыс және әдемі жазуға назар аударылады.

4. Әріптерді байланыстырып жазу: Балалар әріптерді бір-бірімен дұрыс байланыстырып жазуды үйренеді. Бұл олардың жазу жылдамдығы мен каллиграфиясын жақсартады.

5. Буындар мен сөздер құрастыру: Әріптерді меңгергеннен кейін, балалар буындар мен сөздер құрастыруға көшеді. Бұл олардың оқылым және жазылым дағдыларын нығайтады.

6. Оқу жаттығулары: Қысқа сөздер мен сөйлемдерді оқу арқылы балалардың оқуға деген қызығушылығы мен дағдылары қалыптасады. 

Бұл әдістемелік қадамдар арқылы балалар әріптерді танып, оқу және жазу дағдыларын тиімді меңгереді.

2.Интерактивті әдістер

Ойын технологиялары

Сауат ашуда интерактивті әдістер оқушылардың қызығушылығын арттырып, білім беру процесін тиімді етеді. Мұндай әдістер балаларды белсенді қатысуға, ойлануға, ізденуге және өзара қарым-қатынас жасауға бағыттайды. Сауат ашу кезінде қолданылатын интерактивті әдістердің кейбір түрлерін қарастырайық:

1. Дидактикалық ойындар

• Сөздермен ойындар: Балалар әріптер мен сөздерді дұрыс құрастырып, оларды оқып үйренеді. Мысалы, "Жасырын сөздер" ойыны – мұнда балалар сөздердің әріптерін дұрыс орналастырып, сөздер жасайды.

• Кроссвордтар: Әріптер мен сөздерді дұрыс табу арқылы балалар сауаттылықтарын тексереді.

2. Топтық жұмыс

• Шығармашылық тапсырмалар: Оқушылар топ болып белгілі бір тақырыпқа байланысты әңгіме құрастырады. Мысалы, суретке қарап, онымен байланысты әңгіме немесе мәтін жазу.

• Қорғау: Топтар өз жұмыстарын немесе шығармашылық жобаларын қорғап, бір-біріне пікірлерін айтып, өзара талқылау жүргізеді.

3. Жаттығулар арқылы оқу

• Сөздерді оқу және жаттау: Әріптерді, буындарды және сөздерді оқу арқылы балалардың оқу дағдыларын дамыту.

• Арифметикалық ойындар: Әріптер мен сан белгілерін араластырып, түрлі тапсырмаларды орындау.

4. Мультимедиялық ресурстарды пайдалану

• Видео және анимациялар: Әртүрлі анимациялық видеолар немесе оқыту бағдарламалары арқылы сауат ашу процесін қызықтырақ ету. Мысалы, әріптер мен сөздердің дұрыс айтылуын үйрететін видеолар.

• Интерактивті тақталар: Электронды тақта арқылы балалар әріптер мен сөздерді жаза алады немесе түрлі тапсырмаларды орындап, өз білімдерін тексереді.

5. Қарым-қатынас арқылы оқу

• Пікірталас және сұрақ-жауап: Балалар әріптер, сөздер немесе тақырыптар бойынша сұрақтарға жауап беріп, білімдерін бір-бірімен бөліседі. Бұл тәсіл ойлау мен сөйлеу дағдыларын дамытуға көмектеседі.

• Әңгімелесу: Балалар өздеріне таныс тақырыптар бойынша әңгіме құрастырып, бір-біріне айтып береді.

6. Рөлдік ойындар

• Сөздер мен әріптерді пайдалану: Оқушылар рөлдік ойындар арқылы әріптер мен сөздерді қолданып, сөйлеу және тыңдау дағдыларын дамытады. Мысалы, дәрігер мен науқас немесе мұғалім мен оқушы рөлінде ойындар өткізу.

7. Суреттер мен иллюстрациялар

• Картиналар бойынша сөздерді құрастыру: Балалар картиналарға қарап, суреттегі заттар мен құбылыстарды сипаттап, сөздер мен сөйлемдер құрайды.

• Суреттерді талдау: Сурет бойынша сұрақтар қойып, балалардың сөйлеу дағдыларын дамыту.

8. Шығармашылық тапсырмалар

• Өлеңдер мен әндер: Әріптер мен сөздерге байланысты өлеңдер немесе әндер құрастырып, оларды бірге айтып үйрену.

• Сөздер құрастыру: Тақырып бойынша сөздер құрастырып, оларды оқып, жазу арқылы оқушылардың сауаттылығын арттыру.

9. Электронды құралдарды пайдалану

• Интерактивті бағдарламалар мен қосымшалар: Оқушыларға әріптерді және сөздерді таныстыру үшін арнайы мобильді қосымшаларды қолдануға болады. Мысалы, әріптерді дұрыс оқу үшін арнайы әзірленген бағдарлама.

Бұл әдістерді сауат ашу процесінде қолдану балалардың білімін тереңдетіп, оқу қабілеттерін арттыруға ықпал етеді. Әрбір әдісті сыныптың ерекшеліктеріне сәйкес таңдап, оқушылардың қызығушылығын сақтау маңызды

2.2 Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары

Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары сауат ашу сабақтарында балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, дербес ойлауға, шешім қабылдауға және ақпаратты дұрыс қабылдауға мүмкіндік береді. Сын тұрғысынан ойлау стратегияларын қолдану балалардың білімін тереңдетуге, логикалық ойлауын дамытуға, өз пікірлерін негіздеуге ықпал етеді. Міне, сауат ашу сабақтарында қолдануға болатын кейбір сын тұрғысынан ойлау стратегиялары:

1. Мозайка әдісі (Кубизм әдісі)

Бұл әдіс оқушыларға мәтін немесе тақырып бойынша бірнеше сұрақтар қою арқылы түрлі көзқарастардан қарастыруды үйретеді. Мазмұнды әртүрлі аспектілерде талдауға мүмкіндік береді. Оқушылар белгілі бір мәтін немесе тақырып бойынша сұрақтарға жауап бере отырып, оны жан-жақты қарастырады.

Қадамдары:

Мәтін немесе тақырып беріледі.

Оқушылар әртүрлі сұрақтарға жауап береді (мысалы, "Бұл мәтінде не айтылған?", "Бұл пікірді қалай түсінеміз?", "Қандай дәлелдер келтірілген?").

Жауаптарды талдап, өз ойларын құрады.

2. Бағдаршам әдісі

Бағдаршам әдісі оқушыларға белгілі бір мәселе туралы ойлауға және өз пікірін білдіруге көмектеседі. Оқушылар белгілі бір тақырып бойынша үш түрлі жауап таңдауы керек: жасыл (келісе алады), сары (қосымша ойлану керек), қызыл (қарсы).

Қадамдары:

Оқушылар тақырып бойынша сұрақ немесе пікір беріледі.

Әрбір оқушы өз пікірін көрсететін жауапты таңдайды.

Оқушылар өз пікірін дәлелдеп, топпен талқылайды.

3. "Ойлан, жұптас, бөліс" әдісі

Бұл әдіс оқушылардың өз пікірін білдіруін және басқалардың пікірін тыңдауды үйретеді. Оқушылар бір-бірімен пікір алмасып, талқылайды, содан соң топ ішінде немесе сыныпта өз ойларын ортаға салады.

Қадамдары:

Оқушыларға сұрақ қойылады немесе тапсырма беріледі.

Олар өз ойларын жеке-жеке ойланып, жұпта талқылайды.

Кейін топ немесе сынып алдында өз ойларын бөліседі.

4. "Сын тұрғысынан оқыту" әдісі (Critical Reading)

Бұл әдіс оқушылардың мәтінді оқып, оны тереңірек түсінуге және талдауға бағытталған. Мәтіннің құрылымын, негізгі идеяларын, сөздер мен терминдердің мағыналарын талдай отырып, оқушыларға ойлануға және мәселені түсінуге мүмкіндік береді.

Қадамдары:

Оқушыларға мәтін беріледі.

Оқушылар мәтінді оқып, басты ойды түсінеді.

Мәтіннің негізгі идеясы мен тұжырымдарын талдайды.

Мәтінге қатысты сұрақтарға жауап береді және пікірлерін айтады.

5. "Кластер әдісі" (Ақпараттық карталар)

Бұл әдіс оқушылардың бір тақырыпқа қатысты түрлі пікірлерді жинақтап, оларды топтастырып, байланыстыруға көмектеседі. Сауат ашу сабақтарында әріптер мен сөздерге қатысты кластерлер құру арқылы балалардың ойлау дағдылары дамиды.

Қадамдары:

Тақырып немесе негізгі сөз беріледі.

Оқушылар осы тақырыпқа немесе сөзге қатысты өз ойларын жазып, оларды кластер түрінде топтастырады.

Жинақталған кластер бойынша сұрақтар қойылып, талқылау жүргізіледі.

6. "6 ойлау қалпағы" әдісі

Бұл әдіс оқушыларға бір мәселені түрлі көзқарастармен қарастыруды үйретеді. Әр қалпақ түрлі ойлау тәсілін білдіреді: ақ қалпақ (ақпарат), қызыл қалпақ (эмоция), қара қалпақ (сын), сары қалпақ (жақсы жағы), жасыл қалпақ (креативті шешімдер), көк қалпақ (процесс).

Қадамдары:

Оқушыларға мәселе беріледі.

Әр оқушы әр қалпақты киіп, осы қалпақ арқылы мәселені талдайды.

Әр көзқарас бойынша пікірлер айтылады, соңында жалпы қорытынды жасалады.

7. "Концептуалды карта" әдісі

Бұл әдіс оқушыларға жаңа тақырыпты немесе түсініктерді жүйелі түрде түсінуге және оларды логикалық түрде байланыстыруға көмектеседі. Оқушылар негізгі тақырыпты және оған қатысты ұғымдарды карта түрінде сызады.

Қадамдары:

Тақырып немесе ұғым беріледі.

Оқушылар осы тақырыпқа қатысты негізгі ойларды және олардың арасындағы байланысты көрсететін концептуалды карта жасайды.

Жасалған картаны талқылап, толықтырады.

8. "Бұрышта ойлау" әдісі

Бұл әдіс оқушыларға нақты тақырыпқа қатысты өз пікірін білдіруге мүмкіндік береді. Әр бұрыш бір көзқарасты білдіреді (мысалы, келісу, келіспеу, қосымша ойлар, басқа көзқарас).

Қадамдары:

Оқушыларға тақырып немесе сұрақ беріледі.

Оқушылар өз пікірін білдіріп, сәйкес бұрышқа тұрады.

Әр топ өз көзқарастарын негіздеп, басқалардың пікірлерімен салыстырады.

9. "Топтық пікірталас" әдісі

Бұл әдіс балаларды бір-бірінің пікірін тыңдауға және өз көзқарастарын негіздеуге үйретеді. Топтық пікірталастар барысында оқушылар бір тақырыпқа қатысты әртүрлі пікірлер мен аргументтер келтіріп, оны талқылайды.

Қадамдары:

Тақырып немесе сұрақ беріледі.

Оқушылар топтарда өз пікірлерін айтады, аргументтер келтіреді.

Топтар пікірталас жүргізіп, қорытынды шығарады.

10. "SWOT талдау" әдісі

Бұл әдіс белгілі бір тақырыпты немесе мәселені талдай отырып, оның күшті және әлсіз жақтарын, мүмкіндіктерін және қауіптерін анықтауға бағытталған.

Қадамдары:

Тақырып немесе мәселе беріледі.

Оқушылар оның күшті жақтарын (Strengths), әлсіз жақтарын (Weaknesses), мүмкіндіктерін (Opportunities), және қауіптерін (Threats) талдайды.

Талданған мәліметтер бойынша шешімдер шығарылады.

Қорытынды

Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары балаларды тек қана білім алуға емес, оны тереңірек түсінуге, талдауға және пікір білдіруге үйретеді. Бұл әдістер оқушылардың өз көзқарастарын ашық білдіруіне, пікірлерін қорғауына және басқалардың пікірлерін тыңдай отырып ойлануға мүмкіндік береді. Мұндай тәсілдер оқушылардың сыни ойлау дағдыларын дамытып, білім деңгейін жоғары деңгейге көтереді