АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ

ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК ОРТАЛЫҒЫ

УПРАВЛЕНИЕ ОБРАЗОВАНИЯ ГОРОДА АЛМАТЫ ГОРОДСКОЙ НАУЧНО-МЕТОДИЧЕСКИЙ

ЦЕНТР НОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ОБРАЗОВАНИИ

ОРТА БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНЫҢ 1-7 СЫНЫПТАРЫНДА ОҚУ ЖОСПАРЫНЫҢ ВАРИАТИВТІ БӨЛІГІН, 8-11 СЫНЫПТАРДА

БЕЙІНДІ ПӘНДЕРДЕН ЭЛЕКТИВТІ КУРСТАРДЫҢ БАҒДАРЛАМАЛАРЫНЫҢ ЖИНАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ-ГУМАНИТАРЛЫҚ БАҒЫТЫ

ІІ-БӨЛІМ

СБОРНИК

УЧЕБНЫХ ПРОГРАММ ДЛЯ 1-7 КЛАССОВ ВАРИАТИВНОЙ ЧАСТИ УЧЕБНОГО ПЛАНА, ЭЛЕКТИВНЫХ КУРСОВ ДЛЯ ПРОФИЛЬНЫХ ПРЕДМЕТОВ

ДЛЯ 8-11 КЛАССОВ ОРГАНИЗАЦИЙ СРЕДНЕГО ОБРАЗОВАНИЯ ОБЩЕСТВЕННО-ГУМАНИТАРНОЕ НАПРАВЛЕНИЕ

ЧАСТЬ-ІІ

Алматы, 2024 г.

Редакционная коллегия:

Атейбек С.Т., заместитель директора по методической работе ГНМЦНТО Управления образования города Алматы;

Сайлыбаев А.А., руководитель отдела по научно-методической и инновационной работе ГНМЦНТОУправления образования города Алматы;

Кусаинова Р.Т., руководитель отдела аттестации и организации курсовойпереподготовки педагогических работников ГНМЦНТО Управления образования г.Алматы;

Ежова Т.В.,руководитель отдела по информационно-аналитической и издательскойработе ГНМЦНТО Управления образования г. Алматы;

Акмагамбетова Р.Г., руководитель отдела по воспитательной работе и самопознанию ГНМЦНТО Управления образования г. Алматы;

Тумаева Р.К., руководитель отдела дошкольного воспитания и обучения ГНМЦНТОУправления образования г. Алматы;

Сулейменова Г.Ж., руководитель отдела технического и профессионального обучения

ГНМЦНТОУправления образования г. Алматы;

Бигалиева А.С., методист по научно-методической и инновационной работе ГНМЦНТОУправления образования города Алматы.

Сараптама кеңесінің құрамы

№	Аты-жөні	Жұмыс орны, лауазымы
Тарих пәні бойынша сарапшылар
1	Кирбаева Ж.К.	ҚББЖТҒӘО тарих пәні бойынша әдіскері
2	Махаева А.Ш.,	№138 гимназияның тарих және құқықтану пәні мұғалімі
3	Кокумбаева Б.Н.,	№78 мектеп- гимназияның тарих және құқықтану пәні мұғалімі
4	Ешмукамбетов А.О.	№81 мектеп- гимназияның тарих және құқықтану пәні мұғалімі
5	Гвоздева Н.В.,	№116 ЖББМ тарих және құқықтану пәні мұғалімі
6	Тортаева А. Д.	№12 гимназияның тарих және құқықтану пәні мұғалімі
Психология пәні бойынша сарапшылар
1	Коканова В.С.	ҚББЖТҒӘО «Психологиялық-педагогикалық қолдау» бөлімінің басшысы
2	Занина Е. А.	№27 гимназияныңпедагог-психологі
3	Каликенова Ж.К.	№130 гимназияның педагог-психологі
4	Сманкулова Л. Е.	№206 мектеп-гимназияның педагог-психологі
5	Сүлеймен Алия	№200 гимназияның педагог-психологі
Музыка пәні бойынша сарапшылар
1	Шапкина С.К.	ҚББЖТҒӘО музыка, көркем еңбек пәндері бойынша әдіскері
2.	Рыспаева Л.А.	№ 63 ЖББМ музыка пәні мұғалімі
3.	Абильдаева А.К.	№ 121 ЖББМмузыка пәні мұғалімі,педагог-эксперт
4.	Авдеева И.Н.	№ 83гимназияның музыка пәні мұғалімі
5.	Рудченко О.С.	№ 83гимназияның музыка пәні мұғалімі
Көркем еңбек пәні бойынша сарапшылар
1	Шапкина С.К.	ҚББЖТҒӘО музыка, көркем еңбек пәндері бойынша әдіскері
2	Королькова Н.А.	№ 83 гимназияның сәндік-қолданбалы өнер және бейнелеу өнері пәні мұғалімі
3	Шапкин О. А.	ШГ № 103 мектеп-гимназияның көркем еңбек пәні мұғалімі
4	Жаримбетова Г.К.	№ 21 гимназияның бейнелеу өнері және көркем еңбек пәні мұғалімі
Денешынықтыру пәні бойынша сарапшылар
1	Еспенбетов Р.К.	Қалалық дене шынықтыру және спорт оқу-практикалық орталығының әдістемелік бөлімінің жетекшісі
2	Елемесов Б.А.	Алматы қаласы Білім басқармасы «Қалалық дене шынықтыру және спорт оқу-тәжірибелік орталығының» директоры
3	Аубакиров Р.М.	Алматы қаласы Білім басқармасы «Қалалық дене шынықтыру және спорт оқу-тәжірибелік орталығы» директорының орынбасары

Рекомендовано к изданию решением Экспертного совета:

№ 5 от03.10.2023 г., № 6 от 05.12. 2023 г., № 1 от 06.02.2024 г., № 2 от 05.08.2024 г.

Сборник набран методом прямого копирования

Элективті курс бағдарламасы

«ДЕНСАУЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛ-АУҚАТ – ТАБЫСТЫ БОЛАШАҚТЫҢ КЕПІЛІ»

қазақ және орыс тілдерінде оқытатын мектептердің 10-сынып оқушыларына арналған,

барлығы - 34 сағат, аптасына 1 сағат)

Атейбек Сандуғаш Тұрсынбайқызы,

бастауыш сынып мұғалімі,

Алматы қаласы Білім басқармасының ҚББЖТҒӘО директорының ғылыми- әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасары

Локтионова Ольга Степановна,

тарих пәнінің мұғалімі,

ҚББЖТҒӘО «Тәрбие жұмысы және қосымша білім беру» бөлімінің әдіскері

Пікір жазған:

1. Синявский Ю.А., Қазақ тамақтану академиясының Вице-президенті, б. ғ. д., профессор;

2. Долматова О. В., «Ұлттық салауатты тамақтану орталығы» ЖШС бас ғылыми қызметкері, б.ғ.д.;

3. Ежова Т. В., жоба үйлестірушісі, Алматы қаласы Білім басқармасының ҚББЖТҒӘО бөлімінің басшысы

Түсіндірме жазба

Қазіргі кезеңдегі қоғам дамуының негізгі әлемдік тренді халықтың денсаулығы болып табылады, ол әлеуметтік әл-ауқаттың және жалпы қоғамның қалыпты экономикалық жұмысының және әр адамның жеке өмірінің маңызды көрсеткіші болып табылады.

«Денсаулық және әл-ауқат – табысты болашақтың кепілі» бағдарламасыныңөзектілігі технологиялық прогреске байланысты, ал жақында қоғамда аз қозғалыстағы өмір салты, оқушылардың бос уақытын дұрыс ұйымдастыра алмау, өз денесінің физиологиялық қызметі туралы жалпы білімнің төмен деңгейі, жанжалдарды жеңе алмау, ата- аналардың көп жұмыспен қамтылуы, балаларға жеткіліксіз көңіл бөлу, оқушылардың салауатты өмір салтының тұрақты дағдыларының қалыптасу деңгейінің төмендігі сияқты өткір проблемалар сақталуда. Денсаулық пен әл-ауқатқа қатысты осы және басқа да көптеген мәселелерді түсіндіру қажеттілігі қарастыруды қажет етеді және курс бағдарламасы оған уақтылы көмектеседі.

Балаларды тәрбиелеу мен дамытуға, ең алдымен, ата-аналар жауап береді. Білім беру жүйесі де өскелең ұрпақтың денсаулығын сақтау үшін жауапкершілікті өз мойнына алады. Мектепте оқып жүргенде адамның жетілу кезеңі өмірдің маңызды кезеңдерінің бірі болды, оның барысында бірқатар себептерге байланысты денсаулығының нашарлауы байқалды. Дәстүрлі түрде мектептің негізгі міндеті қажетті білім беру болып саналса да, мұғалімдер салауатты өмір салтын қалыптастыру және оқушылардың денсаулығын нығайту бойынша жұмысқа қызығушылық танытады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) анықтамасына сәйкес, денсаулық тек «ауру мен физикалық ақаулардың болмауы» ғана емес, сонымен қатар «толық физикалық, психикалық және әлеуметтік әл - ауқат жағдайы» болып табылады.

Курс бағдарламасының мақсаты:

Оқушылардың «салауатты өмір салтын» және «әлеуметтік әл-ауқатын» қалыптастыру бойынша жұмысты ұйымдастырудың кешенді тәсілін қамтамасыз ету.

Курстың міндеттері:

1. Оқушылардың танымдық, физикалық және әлеуметтік белсенділігін дамыту.

2. Оқушыларда бейімделмеген күйлердің: шамадан тыс жұмыс, гиподинамия, күйзеліс және т. б. қалыптасуына жол бермейтін оқытуды және білімді игеруді ұйымдастыру.

3. Оқушыларда дұрыс тамақтану дағдыларын қалыптастыру, ас қорыту жүйесі мен метаболизмнің қалыпты жұмысына, физикалық және әлеуметтік белсенділікке, дене шынықтыру мен ақыл-ой қабілеттеріне, қоршаған ортаға ұқыпты қарауға ықпал ету.

4. Оқушылардың денсаулық жағдайының динамикасына мониторинг жүргізу.

5. Волонтерлікті ұйымдастыру: білім алушылардың курс бағдарламасы бойынша оқушылармен «тең-тең» қағидаты бойынша тренингтер өткізу.

6. Курс бағдарламасының мазмұнын насихаттауға бағытталған оқушылардың ата- аналарымен жұмыс жүргізу.

Бағдарламаға қатысушылар:

1. Бағдарламаны оқуға қатысатын балалардың жасы – 15-16 жас, яғни материалды оқу барысында 6-7-8- сынып оқушыларымен, яғни жасөспірімдердің өтпелі кезеңімен тренингтер өткізетін 10 - сынып оқушылары.

2. Оқытуды ұйымдастыратын пән мұғалімі. 3.Педагог-психолог, мектеп медбикесі.

4. Ата-аналар.

Бағдарламаның мазмұны денсаулықты нығайту және әлеуметтік әл-ауқатты қалыптастыру бойынша ғылыми негізделген фактілер мен ұсыныстарға негізделген.

«Денсаулық жәнеәл-ауқат –табысты болашақтың кепілі» бағдарламасы

• білім алушылардың денсаулығы мен әл-ауқатын сақтау және нығайту бойынша білімдерін, іскерліктері мен дағдыларын қалыптастыру, тұлғаны дамыту және тәрбиелеу;

• білім беру процесінің экономикалық, экологиялық, психологиялық бағытын қамтамасыз ету;

• бағдарлама мазмұнының оқыту әдістеріне сәйкестігін қамтамасыз ету.

Күтілетін нәтижелер:

оқушылар үйренуі керек:

1. адам денсаулығына қауіптерді, олардың алдын алу тәсілдерін атауға және тануға; салауатты және қауіпсіз өмір салты мен әлеуметтік салауаттылық қағидаларын орындауға;

2. өз денсаулығыңызға қамқорлық жасаңыз: салауатты тамақтану және сауықтыру және табысты оқу еңбегі үшін қозғалыс белсенділігі;

3. күннің денсаулық сақтау режиміне, жеке гигиенаға саналы түрде қарауға;

4. денсаулыққа қауіп төндіретін мінез-құлық тәуекелдерін өз бетінше төмендетуге, жаман әдеттерге қарсы тұруға;

5. денсаулық, әл-ауқат және қауіпсіздік, қоршаған ортаны қорғау саласындағы проблемаларға өз көзқарасын білдіруге;

6. жеке бас бостандығының шекарасын кеңейтетін қаржылық салауаттылық саласындағы білім негіздерін қолдануға;

7. дене денсаулығын сақтау және дамыту бағытында жалпы мәдениетті арттыруға;

8. алған білімдерін оқушылар арасында «тепе-тең» қағидаты бойынша волонтерлік форматта танымал етуге;

9. белсенді өмірлік ұстанымын бекітуге;

10. құрдастарымен және ересектермен тұлғааралық қарым-қатынас дағдыларын меңгеруге үйренеді.

    2. Тұрақтылау (мазмұндық) бөлім

«Денсаулық және әл-ауқат–табысты болашақтың кепілі» курсының бағдарламасы оқу жұмыс жоспарының вариативті бөлігі және/немесе сабақтан тыс жұмыстар арқылы оқытылуы мүмкін. Бір сабақтың ұзақтығы–45 минут. Курстың волонтерлік құрамдас бөлігі бар, яғни курс бағдарламасы бойынша оқитын 10-сынып оқушылары курсты жүргізетін педагогтің басшылығымен курс тақырыптары бойынша тренингтер әзірлейді және оларды 6-7-8-сынып оқушыларымен өткізеді. 6-7-8-

сынып оқушылары күрделі өтпелі жаста және олардың денсаулығын қорғау және әлеуметтік әл- ауқатын қалыптастыру туралы ақпарат алу пайдалы болады.

Тақырыптық жоспарлауды жасау кезінде бала құқықтарын қорғау бөлігінде Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы, сондай-ақ оқушылардың шығармашылық белсенділігін ынталандыруды іздеуде оқытудың инновациялық әдістері мен технологиялары ескерілді. 10-сынып оқушыларына арналған оқу процесі 34 сағатты (аптасына 1 рет) құрайды, оның ішінде 6 сағат 6-7-8- сынып оқушыларына арналған тренингтерді әзірлеуге бөлінеді. Оқушылармен тренингтер курс бағдарламасын оқуға бөлінген сағаттан артық өткізіледі және қалыптасқан білім мен дағдыларды практикалық бекіту болып табылады. Курс бағдарламасы бойынша соңғы сабақ ата-аналар алдында бағдарлама бойынша білім алушылардың сөз сөйлеуіне арналған.

№ 1 бөлім « Денсаулық және әл-ауқат – табысты болашақтың кепілі» бағдарламасы туралы -2 сағат. 1 - тақырып. «Денсаулық жәнеәл-ауқат - табысты болашақтың кепілі» бағдарламасымен танысу-1 сағат.

2- тақырып. Физикалық және психикалық денсаулық, әл - ауқат-өмір салты-1 сағат.

№ 2 бөлім«Дені сау дене» - 5 сағат.

1. тақырып. Дұрыс тамақтану-1 сағат.

2. тақырып. Дене белсенділігі -1 сағат.

3. тақырып. Күн тәртібін сақтау, жеке гигиена-1 сағат.

4. тақырып. Иммунитетті нығайту, эмоционалды көңілкүй-1 сағат.

5. тақырып. 6-7-8-сынып оқушыларына арналған «Сау дене» тренингіне дайындық - 1 сағат.

№ 3 бөлім «Салауаттыа қыл мен сана» - 5 сағат.

1. тақырып. Ақыл мен санаға қамқорлық қажет-1 сағат.

2. тақырып. Ұйқы және демалу – 1 сағат.

3. тақырып. Ойлауды дамыту жолдары-1 сағат.

4. тақырып. Жасанды интеллект. Сандық сауаттылық - 1 сағат.

5. тақырып. 6-7-8-сынып оқушыларына арналған «Салауатты ақыл мен сана» тренингіне дайындық - 1 сағат.

№ 4 бөлім«Жеке өсу» - 5 сағат.

1. тақырып. Жеке өсу: лайфхактар мен құпиялары бар толықнұсқаулық – 1 сағат.

2. тақырып. Жеке даму-1 сағат.

3. тақырып. Жеке жауапкершілік - 1 сағат.

4. тақырып.Тұлғаның өзін-өзі дамытуы-1 сағат.

5. тақырып. 6-7-8-сынып оқушыларына арналған «Жеке өсу» тренингіне дайындық - 1 сағат.

№ 5 бөлім. «Қаржылық әл-ауқат» бөлімі-5 сағат.

1. Салауатты қаржылық әдеттерді қалыптастыру – 1 сағат.

2. тақырып. Қаржылық сауаттылық - 1 сағат.

3. тақырып. Ақша не үшінқажет? - 1 сағат.

4. тақырып.Қаржылық әл-ауқат-1 сағат.

5. тақырып. 6-7-8-сынып оқушыларына арналған «Қаржылық әл-ауқат» тренингіне дайындық – 1 сағат.

№ 6 бөлім. «Қоғаммен байланыс» бөлімі - 5 сағат.

1. тақырып. Әлеуметтік денсаулық, қоғаммен байланыс - 1 сағат.

2. тақырып. Әлеуметтік медиа, гаджеттер және денсаулық - 1 сағат.

3. тақырып. Қақтығыстар және оларды қалай жеңуге болады. Қорқыту. - 1 сағат.

4. тақырып. Жауапкершілік тренді. Салауатты өмір салтын қалыптастырудағы бизнестің рөлі. СӨС қоғамында ілгерілету бойынша табысты компаниялардың мысалдары: «ҚазСПО-N» компаниясының Zibroo бренді тау шаңғысы киімі; Қазақстандағы Amway компаниясы – жаппай сұранысқа ие тауарлар; «Нестле АҚ» компаниясы; «Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС– 1 сағат.

5. тақырып. 6-7-8 – сынып оқушыларына арналған «Қоғаммен байланыс» тренингіне дайындық - 1 сағат.

№ 7 бөлім. «Біздің планетамыздың денсаулығы» - 5 сағат.

1. тақырып. Экологияға арналған тренд-1 сағат.

2. тақырып. Экологиялық ойлау принциптері-1 сағат.

3. тақырып. Тұрақты өмір салты-1 сағат.

4. тақырып. Биохакинг «жақсы» және «қарсы» - 1 сағат.

5. тақырып. Ұрпақ ерекшелігі-1 сағат.

№ 8 бөлім. «Біздің денсаулығымыз бен әл-ауқатымыз» - 2 сағат.

1. тақырып. 6-7-8- сынып оқушыларына арналған «Біздің денсаулығымыз бен әл-ауқатымыз» тренингіне дайындық – 1 сағат.

2. тақырып. Ата-аналар жиналысында курс бағдарламасына қатысушылардың сөз сөйлеуіне дайындық

- 1 сағат.

2. Нормативті бөлім

№ Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқумақсаттары	Оқу мақсаттары			Білім өнімі
			Бар лығ ы	Лекция/ Теория/	Тәжірибе
№ 1 бөлім. «Денсаулық және салауаттылық» бағдарламасы туралы. Барлығы - 2 сағат: теория 1 сағат, тәжірибе - 1 сағат
1	1- тақырып «Денсаулық және әл-ауқат – табысты болашақтың кепілі» бағдарламасыме н танысу «Табыс-бұл бізде бар нәрсе емес, нәтижесінде біз кім болатынымыз» Джим Рон	«Денсаулық» және «әл-ауқат» курсының негізгі ұғымдарының мазмұнымен танысу. Бағдарламабойынш аоқуғадайындықдең гейінанықтау.	1	Дәріс, эвристикалық әңгіме, рейтинг, салыстырмалы кестемен жұмыс	Сауалнама	Қысқаша реферат кластері: денсаулық пен әл-ауқат факторлары немесе домендері.
2	2-тақырып Физикалық, психикалық денсаулық және әл-ауқат-өмір салты. «Салауатты рух пен дене ғана әл- ауқатты бола алады» А. Сахаров	Денсаулық құрылымын, салауатты өмір салтын білу мен түсінуді қалыптастыру.	1	Шолу дәрісі- түсініктеме, талқылау, эвристикалық әңгіме, жинақ кестесін құру бойынша жұмыс, кейстермен жұмыс	Тест	Конспект, презентация
№ 2 бөлім «Дені сау дене». Барлығы - 5 сағат: теория - 3 сағат, тәжірибе - 2 сағат
3	1-тақырып Дұрыс тамақтану «Сіздің тағамыңыз сіздің «дәріңіз» болсын» Гиппократ	Дұрыс тамақтанудың принциптері мен негіздерін үйрену.	1	Дәріс, әңгіме. «Аквариум» жаттығуы, презентация слайдтарын талқылау	Бір күнге, аптаға оқушылардың мәзірін жасау	Оқушының пайдалы және қауіпсіз тағамға негізделген мәзірі, презентация
4	2- тақырып Дене белсенділігі	Оқушылардың дене шынықтыру және спортқа деген ынтасын арттыру	1	Эвристикалықә ңгіме, дәріс, жетекшітапсыр ма	Физикалық белсенділіктің жеке	Жеке денебелсенд ілігібағдарла

№

Тақырыбы

Уақыты

Жауапты

Қонақтар

Оқушылардың қалыптасқан сөйлеу дағдылары, ең алдымен, мәтінді талдау, қорытынды жасау, гипотеза құру, дилемманы шешу қабілеті табысты оқу және одан әрі еңбек ету үшін қажетті коммуникативтік құзыреттіліктерді жетілдіруге көмектеседі. Оқушының үйлесімді тұлғасын қалыптастыруға ықпал ететін болады.

4. Бақылау нысандары мен әдістері

Оқушылардың білім беру нәтижелері бақылаудың келесі нысандары шеңберінде анықталады:

1. ағымдағы (практикалық тапсырмаларды орындау);

2. аралық (7-сынып оқушыларымен тренингтер өткізу нысанында);

3. сауалнама/тестілеу, тренингтер өткізу форматындағы қорытынды.

4. Оқушыларды бағалау:

10-сынып оқушыларының жетістіктерін бағалау оқу қызметін ынталандыру мақсатында формативті бағалаудың 10 балдық жүйесі шеңберінде жүргізіледі.

Мұғалім мен оқушыларға арналған әдебиеттер тізімі

1. Арзамасцев А. Экология және табиғатты қорғау негіздері. М. 2021.

2. Арутюнян, И. В. Дені сау болу үшін қалай тамақтану керек. (8-9 - сынып / / Сынып жетекшісі. – 2016. – № 2.

3. Ахметов А. А. Өзін-өзі дамыту және жеке өсу. Павлодар. 2017.

4. Багдыков . М. Диета және дұрыс тамақтану: бастысы танымалдылығы туралы. М., 2004.

5. Гарет Мур « Ми жаттықтырушысы. 40 күнде ойлау икемділігін қалай дамытуға болады» 6.Гурьев, С. В. Дене тәрбиесі технологиялары: монография. М. 2020.

7. Закоркина, Н. А. Медициналық білім мен салауатты өмір салтының негіздері: оқу құралы.

Омбы. 2019.

7. Калашникова, Н. Г. Қаржылық сауаттылықтың құпиялары. М. 2020

8. Клауд Генри. Басқалардың күші. Қоршаған орта анықтайды.

9. Ковалько, В. И. Денсаулық сақтау технологиялары. М. 2007

10. Лутовина, Е.Е. Балалар мен жасөспірімдердің денсаулығы мен салауатты өмір салтына құндылық қатынасын тәрбиелеу: оқу құралы. Орынбор.2016.

11. Минина Н. В. Зиянды тәуелділіктің алдын алу бағдарламасы. // Сынып жетекшісі.- 2012.-

№6

7. Огден, Д. Баланы дұрыс тамақтануға қалай үйрету керек. Қамқор ата-аналарға арналған

аспаздық нұсқаулық / Джейн Огден; ағылшын тілінен аударған И.Евстигнеева. – М. 2019.

7. Ростовцев, В. Н. Денсаулықтың биологиялық және әлеуметтік факторлары. М. 2007.

Денсаулық сақтауға байланысты интернет-ресурстар / сайттар: https://www.jv.ru/

http://zozhnik.ru/ http://vitaportal.ru/

ПРОГРАММА

элективного курса

«ЗДОРОВЬЕ И БЛАГОПОЛУЧИЕ – ЗАЛОГ УСПЕШНОГО БУДУЩЕГО»

для учащихся 10 классов школ с казахским и русским языками обучения (всего – 34 час, по 1 часу в неделю)

Атейбек Сандугаш Турсынбайкызы,

учитель начальных классов,

заместитель директора ГНМЦНТО по научно-методической работе Управления

образования г. Алматы Локтионова Ольга Степановна, учитель истории, методист отдела

«Воспитательная работа и дополнительное образование» ГНМЦНТО

Рецензент:

1. Синявский Ю.А., Вице-Президент Казахской академии питания, д.б.н, профессор;

2. Долматова О.В., главный научный сотрудник РОО «Национальный центр здорового питания», д.б.н.;

3. Ежова Т.В., координатор проекта, руководитель отдела ГНМЦНТО Управления образования г. Алматы

Пояснительная записка

Главным мировым трендом развития общества на современном этапе становится здоровье населения, которое является важным показателем социального благополучия и нормального экономического функционирования общества в целом и жизни каждого человека отдельно.

Актуальность программы «Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» обусловлена технологическим прогрессом и заключается в том, что в последнее время в обществе сохраняются такие острые проблемы, как малоподвижный образ жизни, неумение школьников правильно организовать своё свободное время, невысокий уровень общих знаний физиологического функционирования собственного организма, неумение справляться с конфликтами, большая занятость родителей на работе и недостаточное внимание, уделяемое детям, невысокий уровень сформированности устойчивых навыков здорового образа жизни у школьников. Необходимость разъяснения этих и многих других вопросов, связанных со здоровьем и благополучием, требует рассмотрения, и программа курса своевременно поможет в этом.

За воспитание и развитие детей отвечают, прежде всего, родители. Свою долю ответственности за сохранение здоровья подрастающего поколения несёт и система об- разования. Период взросления человека, приходящийся на время его пребывания в школе, оказался одним из важнейших этапов жизни, в течение которого по ряду причин происходит некоторое ухудшение состояния его здоровья. И хотя традиционно считается, что основная задача школы – дать необходимое образование, педагоги заинтересованы работать над формированием здорового образа жизни и укреплением здоровья школьников.

Согласно определению Всемирной организации здравоохранения (ВОЗ), здоровье - это

«не только отсутствие болезней и физических дефектов», но и «состояние полного физического, душевного и социального благополучия».

Цель программы курса:

Обеспечение комплексного подхода к организации работы по формированию «здорового образа жизни» и «социального благополучия» учащихся.

Задачи курса:

1. Развивать познавательную, физическую и социальную активность учащихся.

2. Организовать обучение и усвоение знаний, предотвращающих формирование у учащихся дезадаптационных состояний: переутомления, гиподинамии, дистресса и т.д.

3. Формировать у школьников навыки правильного питания, способствующего нормальной работе пищеварительной системы и обмену веществ, потребности к физической и социальной активности, тренировке тела и умственных способностей, бережного отношения к окружающей среде.

4. Проводить мониторинг динамики состояния здоровья учащихся.

5. Организовать волонтёрство: проведение обучающимися по программе курса тренингов со школьниками по принципу «равный-равному».

6. Проводить работу с родителями учащихся, направленную на популяризацию содержания программы курса.

Участники программы:

1. Возраст детей, участвующих в изучении программы - 15-16 лет, то есть 10-классники, которые в ходе изучения материала будут проводить тренинги с учащимися 6-7-8-классов, т.е. подросткового переходного возраста.

2. Учитель-предметник, организующий обучение.

3. Педагог-психолог, школьная медсестра.

4. Родители.

Содержание программы опирается на научно-обоснованные факты и предложения по укреплению здоровья и формированию социального благополучия.

Программа «Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» направлена на

• формирование знаний, умений и навыков обучающихся по сохранению и укреплению здоровья и благополучия, развитие и воспитание личности;

• обеспечение экономической, экологической, психологической направленности образовательного процесса;

обеспечение соответствия содержания программы методам обучения.

Ожидаемые результаты:

учащиеся должны научиться:

1. называть и распознавать опасности для здоровья человека, способы их предотвращения; выполнять правила здорового и безопасного образа жизни и социального благополучия;

2. заботиться о своём здоровье: здоровом питании и двигательной активности для хорошего самочувствия и успешного учебного труда;

3. относиться сознательно к здоровьесберегающему режиму дня, личной гигиене;

4. снижать самостоятельно поведенческие риски, представляющие опасность для здоровья, противостоять вредным привычкам;

5. высказывать своё отношение к проблемам в области здоровья, благополучия и безопасности, охраны окружающей среды;

6. применять основы знаний в сфере финансового благополучия, расширяющего границы личной свободы;

7. повышать общую культуру в направлении сохранения и развития физического здоровья;

8. популяризировать получаемые знания в формате волонтёрства по принципу

«равный-равному» среди школьников;

9. утверждать активную жизненную позицию;

10. владеть навыками межличностного общения со сверстниками и взрослыми.

2. Констатирующая (содержательная) часть

Программа курса «Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» может изучаться за счёт вариативной части рабочего учебного плана и/или во внеурочной деятельности. Продолжительность одного урока/занятия – 45 минут. Курс имеет волонтёрскую составляющую, то есть учащиеся 10-х классов, обучающиеся по программе

курса, разрабатывают под руководством педагога, ведущего курс, тренинги по темам курса и проводят их с учащимися 6-7-8-х классов. Учащиеся 6-7-8-х классов находятся в сложном переходном возрасте и им будет полезно получить информацию о защите своего здоровья и формировании социального благополучия.

При составлении тематического планирования было учтено действующее законодательство Республики Казахстан в части защиты прав ребёнка, а также инновационные методы и технологии обучения в поиске стимулирования творческой активности учащихся. Процесс обучения для учащихся 10-х классов предусматривает 34 часа (1 раз в неделю), из них 6 часов отводится на разработку тренингов для учащихся 6-7-8-х классов. Тренинги с учащимися проводятся сверх выделяемых часов на изучение программы курса и являются практическим закреплением формируемых знаний и навыков. Последнее занятие по программе курса посвящено выступлению обучающихся по программе перед родителями.

Раздел № 1 О программе «Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» - 2 часа. Тема 1. Знакомство с программой «Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» - 1 час.

Тема 2. Физическое и психическое здоровье, благополучие – образ жизни - 1 час.

Раздел № 2 « Здоровое тело » - 5 часов.

Тема 1. Здоровое питание – 1 час.

Тема 2. Физическая активность -1 час.

Тема 3. Соблюдение режима дня, личная гигиена – 1 час.

Тема 4. Укрепление иммунитета, эмоциональный настрой – 1 час.

Тема 5. Подготовка к тренингу «Здоровое тело» для 6-7-8-классников – 1 час.

Раздел № 3 « Здоровый ум и разум» - 5 часов. Тема 1. Ум и разум нуждаются в заботе – 1 час. Тема 2. Сон и отдых – 1 час.

Тема 3. Способы развития мышления – 1 час.

Тема 4. Искусственный интеллект. Цифровая грамотность – 1 час.

Тема 5. Подготовка к тренингу «Здоровый ум и разум» для 6-7-8-классников – 1 час.

Раздел № 4 «Личностный рост» - 5 часов.

Тема 1. Личностный рост: полный гайд с лайфхаками и секретами – 1 час.

Тема 2. Личностное развитие – 1 час. Тема 3. Личная ответственность – 1 час. Тема 4. Саморазвитие личности – 1 час.

Тема 5. Подготовка к тренингу «Личностный рост» для 6-7-8-классников – 1 час.

Раздел № 5 «Финансовое благополучие» - 5 часов.

Тема 1. Формирование здоровых финансовых привычек – 1 час.

Тема 2. Финансовая грамотность – 1 час. Тема 3. Для чего нужны деньги? – 1 час. Тема 4. Финансовое благополучие – 1 час.

Тема 5. Подготовка к тренингу «Финансовое благополучие» для 6-7-8-классников – 1 час.

Раздел № 6 «Связь с обществом» - 5 часов.

Тема 1. Социальное здоровье, связи с обществом – 1 час.

Тема 2. Социальные сети, гаджеты и здоровье – 1 час.

Тема 3. Конфликты и способы их преодоления. Буллинг. – 1 час.

Тема 4. Тренд на ответственность. Роль бизнеса в формировании здорового образа жизни. Примеры успешных компаний по продвижению в обществе ЗОЖ: Бренд Zibroo компании

«КазСПО-N» горнолыжная одежда; Компания Amway в Казахстане – товары массового спроса; Компания «АО Нестле»; ТОО «Корпорация «Казахмыс»– 1 час.

Тема 5. Подготовка к тренингу «Связь с обществом» для 6-7-8-классников – 1 час.

Раздел № 7 «Здоровье нашей планеты» - 5 часов.

Тема 1. Тренд на экологию – 1 час.

Тема 2. Принципы экологичного мышления – 1 час.

Тема 3. Экологичный образ жизни – 1 час. Тема 4. Биохакинг «за» и «против» - 1 час. Тема 5. Особенности поколений – 1 час.

Раздел № 8 «Наше здоровье и благополучие» - 2 часа.

Тема 1. Подготовка к тренингу «Наше здоровье и благополучие» для 6-7-8-классников – 1 час.

Тема 2. Подготовка к выступлению участников программы курса на родительском собрании 1 час.

3. Нормативная часть

№ п/п	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовател ь-ный продукт
			Вс е го	Лекции/ Теория/	Практика
Раздел № 1 О программе «Здоровье и благополучие» Всего 2 часа: теория 1 час, практика 1 час
1	Тема 1 Знакомство с программой «Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» «Успех – это не столько то, что мы имеем, сколько то, кем мы становимся в результате» Джим Рон	Ознакомление с содержанием главных понятий курса «здоровье» и «благополучие». Выявление уровня готовности к обучению по программе.	1	Лекция, эвристическая беседа, ранжирование, работа со сравнительной таблицей	Анкетиро вание	Краткий конспект - кластер: факторы или домены здоровья и благополучия.
2	Тема 2 Физическое, психическое здоровье и благополучие – образ жизни. «Быть благополучным может только здоровый духом и телом» А.Сахаров	Формирование знаний и понимания структуры здоровья, здорового образа жизни.	1	Обзорная лекция – комментарий, обсуждение, эвристическая беседа, работа по составлению собирательной таблицы, работа с кейсами	Тест	Конспект, презентация
Раздел № 2 «Здоровое тело» Всего 5 часов: теория 3 часа, практика 2 часа
3	Тема 1 Здоровое питание «Пусть твоя пища будет твоим «лекарством»	Изучение принципов и основ правильного питания.	1	Лекция, беседа. упражнение «аквариум», обсуждение слайдов презентации	Составлени е меню школьнико в на день, неделю	Меню школьника на основе полезных и безопасных продуктов питания,

вопросы о саморазвитии, влиянии социальных сетей на здоровье, личностном росте и на другие вопросы.

Программа курса содержит полезный материал и для родителей, поэтому следует включить обсуждение проблем, связанных с содержанием программы, в повестку общешкольного родительского собрания в начале учебного года в качестве обзора содержания программы курса. Далее раз в четверть, включить в повестку родительских собраний 10-х и 6-7-8-х классов по темам на усмотрение классных руководителей (примерное планирование предложено выше).

Программа курса включает материал по шести доменам: «здоровое тело», «здоровый разум», «личностный рост», «финансовое благополучие», «связь с обществом», «здоровье нашей планеты». Краткое содержание программы курса. В 1948 году Всемирная организация здравоохранения (ВОЗ) определила понятие здоровья фразой, которая до сих пор применяется: «Здоровье – это состояние полного физического, психического и социального благополучия, а не просто отсутствие болезней или недугов». Благополучие человека зависит от множества факторов, среди которых - социальные, физические, интеллектуальные, эмоциональные и духовные. Различают физическое, психологическое, эмоциональное и финансовое благополучие. Благополучие – это образ жизни. Здоровый образ жизни зависит от физического здоровья, здорового мышления, здорового питания, режима дня и личной гигиены, состояния эмоционального настроя и иммунитета. Кроме того, к решающим доменам относится личностный рост, финансовое благополучие, связь с обществом через все возможные коммуникации, в том числе социальные сети и, конечно, состояние охраны труда. Кроме того, актуальной проблемой на современном этапе остаётся формирование осознанного выбора профессии школьниками. Тотальная цифровизация вносит серьёзные коррективы в Атлас новых профессий (разработан в Республике Казахстан в 2019г), изучение программы курса поможет школьникам в формировании выбора профессии будущего.

На уроках/занятиях возможно использование различных видов деятельности с учащимися: групповые, парные, индивидуальные, коллективные, применение таких методов, как эвристическая, экспериментальная беседа, интерактивные методы и методики, использование видео, ролевые, имитационные игры. Творческие задания предполагают обучение умению анализировать темы, составлять различного вида планы, подбирать эпиграфы к темам, прорабатывать варианты вступления и заключения, работать с ключевыми терминами, отбирать необходимые цитаты, то есть продолжить формирование общеучебных и функциональных навыков.

Формируемые речевые умения учащихся, прежде всего, умение анализировать текст, строить умозаключения, делать выводы, строить гипотезы, разрешать дилемму помогут совершенствовать коммуникативные компетенции, необходимые для успешной учебной и дальнейшей трудовой деятельности. Будут способствовать формированию гармоничной личности учащегося.

5. Формы и методы контроля Образовательные результаты учащихся выявляются в рамках следующих форм контроля:

1. текущего (выполнение практических заданий);

2. промежуточного (в форме проведения тренингов с учащимися 7-х классов);

3. итогового в формате анкетирования/тестирования, проведения тренингов.

6. Оценивание учащихся:

Оценивание ученических достижений 10-классников проводится в рамках 10-балльной системы формативного оценивания в целях стимулирования учебной деятельности.

Список использованной литературы для учителя и учащихся.

1. Арзамасцев А. Основы экологии и охраны природы. М. 2021.

2. Арутюнян, И. В. Как питаться, чтобы быть здоровым. (8-9-й класс // Классный руководитель. – 2016. – № 2.

3. Ахметов А.А. Саморазвитие и личностный рост. Павлодар. 2017.

4. Багдыков Г. М. Диета и правильное питание: популярно о главном. М., 2004.

5. Гарет Мур «Тренажёр мозга. Как развить гибкость мышления за 40 дней»

6. Гурьев, С. В. Технологии физического воспитания : монография. М. 2020.

7. Закоркина, Н. А. Основы медицинских знаний и здорового образа жизни: учебное пособие. Омск. 2019.

8. Калашникова, Н. Г. Секреты финансовой грамотности. М. 2020

9. Клауд Генри. Сила других. Окружение определяет нас

10. Ковалько, В. И. Здоровьесберегающие технологии. М. 2007

11. Лутовина, Е. Е. Воспитание ценностного отношения к здоровью и здоровому образу жизни детей и подростков: учебное пособие. Оренбург.2016.

12. Минина Н.В. Программа профилактики вредных зависимостей. //Классный руководитель.- 2012.-

№6

13. Огден, Д. Как приучить ребенка к здоровой еде. Кулинарное руководство для заботливых родителей / Джейн Огден; перевод с английского И. Евстигнеевой. – М. 2019.

14. Ростовцев, В.Н. Биологические и социальные факторы здоровья. М.2007.

Интернет-ресурсы/сайты по здоровьесбережению: https://www.jv.ru/

http://zozhnik.ru/ http://vitaportal.ru/

БАҒДАРЛАМА

элективті курс

ӘЛЕМ ӨРКЕНИЕТТЕРІНІҢ ТАРИХЫ

10 - сынып оқушыларына арналған

қоғамдық -гуманитарлық және жаратылыстану-математикалық бағыт аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат

Г.О. Нукаева,

№172 мектеп-гимназиясының тарих пәні мұғалімі

Пікір жазғандар:

Чаргынова Г.О., Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университеті тарих кафедрасының аға оқытушысы PhD;

Ыбышева С.Т., Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университеті тарих кафедрасының аға оқытушысы , педагогика ғылымдарының кандидаты

Түсініктеме хат

«Әлем өркениеттерінің тарихы» бағдарламасы 10-сынып дүниежүзі тарихы пәніне арналған. Мемлекеттік білім стандартына негізделіп, дүние жүзі тарихы пәнін оқыту бағдарламаларын басшылыққа ала отырып жазылды.Бүкіл адамзат тарихын алғашқы қауымдық құрылыстан өркениет заманына дейін екі кезеңге бөлген; аграрлық өркениет дәуірі және индустриялық өркениет кезеңі.

Өркениет (латынша сіvіlіs – азаматтық) – қоғамның материалдық және рухани жетістіктерінің жиынтығы. Ежелгі римдіктер бұл ұғымды “варварлықтар” деп өздері атаған басқа халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған.

Олардың түсініктері бойынша “Өркениет” азаматтық қоғам, қалалық мәдениет, заңға негізделген басқару тәртібі қалыптасқан Рим империясының даму дәрежесін білдірген. Өркениет мәдениет ұғымымен тығыз байланысты. Ағартушылық дәуірінде өркениет әлеуметтік-мәдени дамуды сипаттау үшін қолданылды.

19. ғасырда Шпенглер мен Тойнби еңбектерінде жергілікті қауымдастық мағынасында, яғни «тарихи өркениеттер» (Қытай, Вавилон, түркі, мұсылман, т.б.) ретінде қолданылды. Өркениетке бір аймақта тұратын халықтардың тарихи тағдырластығы, олардың арасындағы ұзақ әрі тығыз мәдени байланыс нәтижесінде әлеуметтік ұйымдасу мен реттелудің этносаралық жергілікті қауымдастығы деген анықтама берілді. Еуропада еуропалық өркениет

- «батыстық» және «христиандық» пайда болса, Шығыста «шығыстық өркениет» пайда болды. Шығыс өркениеті бірнеше ошақтарға бөлінді: Қиыр Шығыста қытайлық – конфуцийлік өркениет, Оңтүстік Азияда үнділік өркениет және Таяу Шығыста, Орталық Азияда, Солтүстік Африкада исламдық өркениет.

Аграрлық өркениеттер осыдан 7-9 мың жыл бұрын аңшылықтан мал өсіруге және егіншілікке көшу басталған кезде пайда бола бастады. Аграрлық өркениет қоғамдары өз айналысына көбірек еңбек пен ресурстар тартуды жөн көреді. Бұл өркениетте адамдар өмірі өте баяу өзгеріп отырды, ол өзінің ата-бабаларының дәстүріне сай өмір сүрді.

Индустриялық өркениет адамының өмірі көптеген факторлардың әсеріне байланысты жедел өзгеріп отырды: ол күн сайын әртүрлі адамдармен қарым - қатынас жасайды, баспасөз, радио және теледидар арқылы ақпараттар алады, жер бетінің ең қашық түкпірлерін байланыстырушы аса жылдам көлік түрлері мен байланыс құралдарын пайдаланды.

Курсты оқытудың мақсаты – тарихи білімі толыққан, функционалдық сауатты, іс- әрекет тәжірбиесі дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру.

Бағдарлама құрылымының басты бағыты- Шығыс пен Батыс елдерінің ежелгі заманнан қазіргі кезеңге дейінгі өркениеттер тарихының ерекшеліктеріне тоқталу.

Курсты оқытудың міндеттері:

• оқушылардың тарихи білімдерін нақтылау, негізгі тарихи оқиғалар мен тарихи тұлғалар туралы өзіндік көзқарастарын қалыптастыру, күнделікті өмірде осы алған білімін қолдана білу дағдыларын дамыту;

• себеп-салдарын түсіндіреді, өзінің ой-пікірін, қорытындысын деректер мен дәлелдер негізінде тұжырымдайды. Салыстыру дағдыларын қалыптастыру, салыстырмалы талдау арқылы ой елегінен өткізуге дағдыландыру;

• тарихи үдерістердің байланысын айқындай отырып, болжамды ой-пікірлерін келтіреді. Өткенді саралау, бүгінгі күнді сипаттау және болашақты бағдарлау дағдыларын жетілдіру;

Оқушылардың білім мен дағдыларын бағалау: оқушылардың зерттеу нәтижелері критериалды бағалау талаптарына сай бағаланады. Тапсырмалар оқушылардың жас ерекшелігіне сай жасалынады, оқу мазмұны мен әдістердің жүйелігі сақталады. Ойлау дағдыларының деңгейлері ескеріледі. Сабақ барысында қалыптастырушы және жиынтық бағалау жұмыстары жүргізіліп, кері байланыс орнатылады. Курс соңында әрбір оқушы өзі қалаған тақырыбына зерттеу жобасын жаза алады.

Оқушылар жаңа білім мен бұрынғы білімді өзара байланыстыра отырып, оны дамытуға назар салынады. Маңыздылық, өзгеріс пен сабақтастық, себеп пен салдар және интерпретация сияқты тарихи концептілердің сабақтастығына назар салынады. Оқушы белгілі бір оқиғаға, процеске қатысты өз ойын тарихи тілмен жеткізе отырып түсіндіре алатын болады. Өз елінің мәдени- экономикалық мүдделерін өзге елдердің тарихын оқу, білу арқылы толығырақ түсінуге көмектеседі.

Курсты оқыту барысында төмендегі пәндермен пәнаралық байланыстар жүзеге асырылады:

• «Қазақстан тарихымен», көрші елдермен ара қатынасын, әлемдік өркениетке қосқан үлесі;

• «Географиямен», тарихи оқиғалардың болған жері, аумағы, орналасуы;

Курсты аяқтау формасы: сабақты түрлі әдіс-тәсілдер мен іс-әрекеттер арқылы өткізу ұсынылады: SWOT кестесі, ВЕНН диаграммасы,пікірталас пен дебаттар, жобалық жұмыс, ментальды карталар құру, миға шабуыл, ойды жалғастыру, тарихи диктант т.б.

Бағдарламаның өзектілігі:

Бұл бағдарламада оқушылар түрлі тарихи құжаттармен жұмыс жасауды үйренеді, ежелгі және қазіргі замандағы мемлекеттердің саяси жағдайы мен мәдениетімен танысады. Өркениеттің түрлері мен айырмашылықтарын ажырата біледі, әлем тарихындағы этникалық және әлеуметтік процестер мен әскери -саяси оқиғаларды салыстырады. Жаңартылған білім беру мазмұнындағы оқытудың жаңа элементтерін оқушылардың сапалы білім алуы үшін қолданылады

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі

Оқу пәнінің құрылымы мен мазмұны барынша толық және нақты бейнеленген бағдарлама мәтінінен тұрады.Бағдарлама 34 сағаттан және негізгі 4 бөлімнен тұрады:

1. бөлім. Әлем өркениеттерінің тарихы (16 сағат)

1. тақырып. Өркениетті тану және оның теориялары

2. тақырып. Эволюциялық және өркениеттілік бағыттар

3. тақырып. Өркениеттің дәстүрлі түрінің ерекшеліктері

4. тақырып. Өркениеттің ғылыми және техникалық даму дәуірі

5. тақырып. Жаһандық даму кезеңіндегі өркениет

6. тақырып. Ежелгі Шығыстағы мемлекеттер мен өркениеттің дамуы

7. тақырып. Ежелгі Вавилон патшалығының Қосөзендегі саяси үстемдікке ие болуы

8. тақырып. Алғашқы әулеттер және Ежелгі патшалық тұсындағы Египет пирамидаларының тұрғызылуы

9. тақырып. ІІ Дарий, оның ішкі және сыртқы саясаты

10. тақырып. Оңтүстік Азиядағы ежелгі Үнділік өркениеті

11. тақырып. Ежелгі Қытайдың тарихи кезеңдері мен мәдени жетістіктері 12- тақырып. Ежелгі Қытай реформаторы-Шан Ян

13-тақырып. Ежелгі Грекия өркениеті -әлемдік демократияның отаны

14-тақырып Рим мәдениеті - көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі 15-тақырып. Орта ғасырлық Африкадағы қуатты мемлекеттер-Аксум, Гана

16-тақырып. Полинезиялық мәдениеттің өркендеуі

2. бөлім. Әлем тарихындағы этникалық және әлеуметтік процестер (5 сағат)

1. тақырып. Адамның пайда болуы туралы теориялар

2. тақырып. Ұлттық мемлекеттер тарихы

3. тақырып. Ұлтаралық қақтығыстардың пайда болуының себеп-салдары

4. тақырып. Туыстық, көршілік, аумақтық қағидалар

5. тақырып. Халықаралық интеграция

3. бөлім. Мемлекеттер тарихы және эволюциясы (8сағат)

1. тақырып. Мемлекеттік құрылыстың ерекшеліктері

2. тақырып Мемлекет формаларының типологиясы

3. тақырып. Антика дәуіріндегі әлемдік империялардың тарихы

4. тақырып. Ержүрек ғұндар тарихы. Халықтардың ұлы қоныс аударуы

5. тақырып. Моңғол империясының қаһарлы армиясы: әскери жетістіктерінің құпиясы

6. тақырып. Әмір Темірдің мемлекетті құру және нығайту барысында жүргізген саясаты

7. тақырып. ХХ ғасырдағы дүниежүзілік соғыстардың себептері мен салдары

8. тақырып. Бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға бағытталған халықаралық ұйымдар

4. бөлім. Қазіргі қоғамның мәдени, рухани-адамгершілік құндылықтары (5

сағат)

1. тақырып. Юнеско- білім, ғылым және мәдениет салаларындағы ынтымақтастық ордасы

2. тақырып. Мемлекеттік Эрмитаж және Лувр мұражайы - дүниежүзінің ең ірі көркемсурет мұражайлары

3. тақырып. ХХ ғасырдағы өнердің бағыттары мен стильдерінің дамуы

4. тақырып. Бұқаралық және элитарлық мәдениеттің дамуы, пайдасы мен зияны

5. тақырып. Адамзат өркениетінің дамуындағы ұлттық құндылықтардың маңызы

Нормативті бөлім

Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім өнімі
			барлығы	Лекция/ Теория/ тәжірибе1	Тәжірибе/ Тәжірибе2
1-бөлім. Әлем өркениеттерінің тарихы Барлығы 16 сағат Теория-10 Практика -6
1.1	Өркениетті тану және оның теориялары	10.1.1.1 тарихи оқиғаларды, процестер мен құбылыстарды түсіндіру үшін «өркениет», «өркениет типі» терминдерін қолдану;	1	1		Термин сөздермен жұмыс жасайды
1.2	Эволюциялық және өркениеттілік бағыттар	10.1.1.2 «Өркениет» түсінігін зерттеудің негізгі әдістерін түсіндіру	1	1		Тарихи анализ жасайды
1.3	Өркениеттің дәстүрлі түрінің ерекшеліктері	10.1.2.2 шаруашылық қызмет пен өркениеттік даму арасындағы байланысты талдау	1	1		Дәстүрлі өркениет ерекшеліктерін талдайды
1.4	Өркениеттің ғылыми және техникалық даму дәуірі	10.1.2.1 өркениеттің индустриалды түрінің ерекшеліктерін түсіндіру;	1		1	SWOT кестесін жүргізеді
1.5	Жаһандық даму кезеңіндегі өркениет	10.1.2.5 ақпараттық технологиялардың қазіргі өркениеттің дамуына	1	1		Венн диаграммасы бойынша салыстырады
1.6	Ежелгі Шығыстағы мемлекеттер мен өркениеттің дамуы	10.1.3.1 ежелгі өркениеттердің ерекшеліктерін оларға тән белгілерін салыстырмалы талдау негізінде анықтау;	1		1	Араб елдерінің мәдениетін астрономия, тарих, қолөнер бойынша кестеге топтастырады
1.7	Ежелгі Вавилон патшалығының	10.1.3.2 ежелгі өркениеттердің дамуына	1	1		Ғылыми жобалар жасайды

• Ғылыми жоба жұмыстарын жазуда бала ізденімпаздыққа, жүйелілікке өз ойын еркін айтып қорғауға үйренеді. Көркем әдебиеттерді пайдалана отырып, реферат немесе ғылыми жоба жазуға дағдыланады.

• Оңай және қиын сұрақтар кестесі бойынша сұрақтар құрауға үйренеді.

• Тарихи анализ жасауда оқушылар жаңа мәліметке, идеяларға қорытынды ойларын жазады, жинақтайды. Нақтылыққа жұмыс жасайды.

• «Фишбоун» әдісі бойынша оқиғаларды мағынасына қарай бөліп жазуға, сұрақ- жауап арқылы қорытынды ойларын жинақтауға үйренеді.

• Тезис құруда мәліметті толықтырады, деректерді талдайды, өз ойларымен бөліседі.

• Ойлан. Жұптас. Пікірлес әдісі бойынша жұптық жұмыс жасайды.

• Т-кестесі («ия/жоқ», «қарсымын/жақтаймын»,«маңызды/маңызды емес»,

«себебі/салдары»)

• Термин сөздермен жұмыс жасау оқушылардың ой-өрісінің кеңеюіне көмектеседі, ғылыми атауы мен ғылыми ой-пікірді дәл білдіре алады.

Жоғарыда көрсетілген оқытудың түрлі әдіс-тәсілдерін сабақта оқушылар жеке, жұппен және топта орындайды. Сыныптағы қарым-қатынасты реттеп, оқушыларға қолдау көрсетіледі. Оқушылар мұғалімнің басшылығымен өзін-өзі және бірін-бірі бағалауға қол жеткізеді. Критериалды бағалау кеңінен қолданылады. Тапсырмаларға дескрипторлар беріледі Сабақтың барысында қалыптастырушы бағалау арқылы кері байланыс жасалып, өзінің білім деңгейіне қорытынды жасай алады. Жоғарыда аталып өткендей оқу бағдарламасындағы барлық тапсырма шығармашылық сипатта жүргізіледі.

Жаңартылған білім беру мазмұнына сай жасалаған бағдарламадағы оқушы білімінен

мынадай нәтижелер күтіледі:

-Ақпаратты өздігінен іздеп, оны талдай біледі;

• Жаңа түсінік пен өткен білімді саралай алады;

• Пікірталасқа қатысып, өз ойы мен пікірлерін дәлелдейді;

• Өзгелердің пікірін тыңдай біледі;

• Өз бетінше жұмыс істеу қабілетін арттырады;

-Тарихи оқиғаға өз көзқарасын білдіре алады;

-Тарих пәнінен алынған білімдерін өмірмен байланыстырып, ойлау дәрежесін дамытады;

-Оқушының зерттеушілік қабілетін арттырады;

-Оқушылардың танымдық қызығушылықтарын тереңдетеді.

• Практикалық және интеллектуалдық дағды мен шеберлікті қалыптастырады және дамытады.

-Сыни ойлау қабілеті артады;

Бағалауға қойылатын талаптар:

«Әлем өркениеттерінің тарихы» элективті курсы бойынша бағалау нормасы

Білімді, іскерлікті және дағдыны тексеру, бағалауда танымдық іс-әрекет кезеңдері мен оқушылардың оқу жұмысы бақыланады, үлгерімі және кері байланысы есепке алынады.

Әр сабақта бағалауды жүргізу үшін оқушылардың нені білетіндігін және не істей алатындығын, қандай қиындыққа кездесуі мүмкін екенін анықтау үшін қажетті бағалау түрі:

• Өзін-өзі бағалау;

• Жұпта бірін-бірі бағалау;

• Топта бірін- бірі бағалауды қолдану.

«5» балдық жүйемен бағаланады. Бағалау өлшемдері

Пайыз мөлшері

Балл бойынша

Білім беру ұйымының атауы		172 мектеп-гимназия
Пәні:		Дүниежүзі тарихы
Бөлім:		«Өркениеттердің жіктелуі, өркениеттер тарихы» бөлімі
Педагогтің аты- жөні:		Нукаева Г.О.
Күні:
Сынып: 10		Қатысушылар саны:		Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы:		Ежелгі Грекия өркениеті
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаты:		10.1.2.2 шаруашылық қызмет пен өркениеттік даму арасындағы байланысты талдау;
Сабақтың мақсаты		Барлығы: Грекия тарихына қатысты термин сөздерді анықтайды; Көбісі: Ежелгі гректердің өнеріндегі мифтер туралы түсінеді; Кейбірі: Ежелгі Грекияның географиялық нысандарын көрсетеді;
Тарихи ойлау дағдысы Тарихи концептісі		Білу, түсіну Ұқсастық пен айырмашылық
Сабақтың барысы
Сабақтың кезеңі//уақы ты	Педагогтің әрекеті		Оқушының әрекеті		Бағалау	Ресурстар
Ұйымдастыру Өзін-өзі тексеру Өткен білімді еске түсіру	Ұйымдастыру. Сәлемдесу. Түстер арқылы топқа бөлу. Оқушыларды «Түрлі түстер алу» әдісі арқылы 4 топқа бөлемін. Топ ережесімен таныстыру. Психологиялық ахуал қалыптасады. Үй тапсырмасын тексеру «Ежелгі Қытай реформаторы- Шан Ян» тақырыбына қатысты куизис сұрақтарын		Оқушылар өз ойларын ортаға салады. Оқушылар жауаптары арқылы жаңа тақырыпқа көшу		мадақтау Алдын ала құрастырылға н критерийлер бойынша	Жаңа платформа лармен жұмыс куизис

Криттік-микендікөркениеттібайланыстыратын 2-3 критерийдіанықтайды.

Сабақ мақсаты: Грекия мемлекетінде демократияның пайда болуын түсіндіру, ежелгі қоғамның әлеуметтік ұйымдасуын сипаттау

Құндылықтарды дарыту:Демократия, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу

Пәнаралық байланыстар: әдебиет (ежелгі мемлекеттердің әдебиетімен танысады), география

(картамен жұмыс жасайды)

АКТ қолдану дағдылары: Интерактивті тақтаны пайдалану

Бастапқы білім: Ежелгі мемлекеттің саяси және әлеуметтік құрылымы

Сабақтың барысы:

Сабақтың басы:

Жеке тапсырма №1 Сәйкестендіру

Терминдер	Жауап	Анықтамалар
1. Монархия		А. шағын топ, отбасылар билігі.
2. Аристократия		В. жоғарғы билік біртуар тұлғаға мұралық қалатын билік/ басқару түрі
Б. халық билігі		Г. өктемдік пен зорлық-зомбылыққа негізделген билік
3. Тирания		Д. билік ақсүйектер тобында
4. Олигархия		Е. Ол теңізді билейді. Ол қаласа дауыл тұрғызып, кемелерді суға батырып жібереді.
5. Демократия

Дескриптор: Оқушылар

1. Мемлекеттік басқарудың 5 түрін атайды.

2. Терминдер мен анықтамалардысәйкестендіреді

3. Қатемен жұмыс жасайды.

Сабақтың ортасы: Жұптық тапсырма №2 «Суретпен жұмыс» әдісі

1 деңгей (міндетті)- оқушы 3 жауапқа дұрыс жауап берсе мақсатқа жеткені деп саналады.

1. Суреттерде қандай орындар берілген, аты, орналасқан жері ?

2. Ежелгі гректердің биік төбе басына салынатын бекінісі қалай аталды?

3. Грекия мемлекетінде демократияның пайда болғанын көрсететін 2 дәлел келтіріңіз.

2 деңгей ( уақытын ата)

1. Ежелгі Грекияда ...... ғасырда қара фигуралы вазаға сурет салу, ғасырда қызыл

кескінмен құмыраға сурет салу пайда болды. Құмыраға сурет салу – керамиканы бояу

3 деңгей –шығармашылық

«Грекиядағы қоғамдық құрылыс пен демократияның орнауы арасында қандай байланыс бар?» сұрағына жазбаша жауап беру

Дескрипторлар:

• Грекия мемлекетіндегі тарихи орындардың 3 дәлелін атайды .

• Грекиядағы өнердің дамуының екі уақытын анықтайды.

• Грекиядағы қоғамдық құрылыс пен демократияның орнауы арасындағы өзара байланысты анықтайды.

Сабақтың соңы:Топтық тапсырма №3 «Кім екенін табыңыз» әдісі Зерттеу және талдау

Трагедиялардың танымал авторы Эсхил болды (б.з.д. 525 – 456 жж.). Ең танымал оның «Бұғауланған Прометей» трагедиясы болды.	Софоклдың (б.з.д. V ғ.) «Антигона» трагедиясы да танымал еді.
Комедияның әкесі Аристофан (б.з.д. 445 – 338 жж.) болып саналды, оның «Құстар» комедиясы ерекше танымал болды.	Гомер – шамамен б.з.д. VIII ғасырда өмір сүрген ақын.

Дескрипторлар:

№	Тапсырма
1.	Тұлғалар жайлы мәлімет жинау
2.	Негізгі мәліметтерді сәйкестендіру
3.	Тұлғаға қысқаша мінездеме беру
	Барлығы

Сергіту сәті: «Иық тірескен шеңбер» әдісі

Оқушылар шеңберге бір-бірінің иығына қолдарын салып, құшақтасқан түрде тұрып, сабақ туралы өз пікірлерін білдіреді.

Үй тапсырмасы:

Ежелгі Грекияның қоғамдық құрылысына сипаттама жасау

«Рефлексия»

Сабақтың өн бойында: «Стикер»әр дұрыс жауапқа түрлі- түсті стикер беру.

Сабақ соңында: «Табыс сатысы»

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Жандосова З.А. Дүниежүзі тарихы «Мектеп» 2019 ж. 1, 2-бөлім 8-62 бет (жаратылыстану-математикалық бағыт), (қоғамдық-гуманитарлық бағыт)

2. Орта ғасырлардағы Үндістан тарихы. М. 1968 ж.

3. Орта ғасырлардағы және жаңа кезеңдегі Түркия тарихы – М. 1992 ж.

4. Байпақов К.М., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан – Алма-ата. 1992 ж.

5. Моңғолдың құпия шежіресі – А. 1998 ж.

6. Васильев Л.С. Шығыс елдері тарихы – М. 2001 ж.

7. Хачатурян В.М. Ерте заманнан 20 ғасырдың соңына дейінгі әлем өркениеттерінің тарихы.

8. 10-11 сыныптар. Жалпы білім беретін оқу орындары үшін оқу құралы.А. «Кітап».2006ж. 264-бет

9. С.Мәшімбаев, С.Тортаев Орта ғасырлардағы дүниежүзі тарихы «Атамұра» 2012 ж. 170-174 бет.

10. К. Бегалин. Империя құрамында – Алматы. Аруна 2013ж.

11. Р.Т.Айтбай, Ә.Қ.Қасымова Орта ғасырлардағы дүниежүзі тарихы «Атамұра» 2017ж. 37-45 бет.

12. Журасова А.Ш. Ежелгі Шығыс елдерінің тарихы: «Тарих» мамандығында оқитын жоғарғы оқу орнының студенттеріне арналған оқулық / Журасова А.Ш. – Алматы: New book, 2021. – 340 бет.

13. Сыздықова Г.М. Ежелгі Шығыс елдері тарихы: Оқу құралы. 2-ші басылым. Қарағанды: ЖК «АҚНҰР баспасы», 2019.- 160 б.

14. А..Бадак, Е. Конев, Н.Трус История Древнего мира. Древний Восток. Египет, Шумер, Вавилон, Западная Азия

15. А.А. Вигасин, М.А. Дандамаев, В.И. Кузищин, С.И. Кучера Учебное пособие Историография истории Древнего Востока: Иран, Средняя Азия, Индия, Китай.

16. «Қазақстан тарихы: көне заманнан бүгінге дейін». 5 томдық. Алматы: Атамұра, 1-5 том, 1996 ж..

17. Аспандияров С. «Қазақстан тарихының очерктері» (оқу құралы). Алматы:Санат,1994.

18. М. Тәтiмов. Қазақ әлемi. Алматы, 1993.

19. Большаков О.Г. Халифат тарихы.- М,. 2000ж.

20. Қиянатұлы З. Шыңғыс хан және Қазақ мемлекеті.-А,. 2010 ж

21. Фильштинский И.А. Арабтар және араб халифатының тарихы. А,. 2001 ж.

22. Сыздықова Ж. «Ойын арқылы сабаққа қызығуды ояту» Қазақстан мектебі 2002 ж. № 10

23. Қ.Ізтілеуов. Жаңа заман тарихы. Екінші кезең. Алматы, 2000 ж.

24. Новейшая история. ХХ — начало ХХI века. Атлас.

25. Актуальные проблемы новейшей истории / под ред. Севостьянова. - М.: Просвещение, 1991 ж.

Қосымша

Бағдарламаның нормативті бөліміндегі тақырыптар бойынша оқушыларды мектепте тарих курсынан тереңірек білім алып, жеке тұлға болып қалыптасуына патриоттық-азаматтық құндылықтар мен бейбітшілік пен ынтымақтастыққа тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Шығармашылық жұмыс:

• «Әлемнің ең ірі мұражайлары: адамзаттың тарихи зердесінің қазынасы» (Лувр, Эрмитаж, Британ мұражайы, Метрополитен,

« Шыңғыс хан-әлемді дүр сілкіндіруші, ұлы Монғол империясының негізін салушы» ментальды карталар құру

• «Мәңгілік Ел» құндылықтарына постер жасау

• «Ұлы Даланың жеті қыры» жоспар құру, графикалық мәтін құрау

• «ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының тізімі» диспут сабақ өту

ПРОГРАММА

элективного курса, спецкурса гимназического компонента

ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ ПОЛОЖЕНИЕ КАЗАХСТАНА В XX ВЕКЕ

для учащихся 8- классов всего – 36 ч., по 1 ч. в неделю

Легай Галина Гайратовна,

учитель истории КГУ «Гимназия 21»

Рецензент:

Абдуллина Н.А., доктор философии (PhD), Главный специалист Института повышения квалификации и дополнительного образования при Каз НУ им. аль-Фараби

1. Пояснительная записка

Программа элективного курса «Общественно-политическое положение Казахстана в XX веке» предназначена для учащихся 8-х классов. Она позволяет расширить, углубить и закрепить знания учащихся по истории Казахстана первой половины XX века. В программу вошли события Национально-освободительного движения 1916 г, произошедшие на фоне участия Российской империи в Первой мировой войне, изменения в казахском обществе, связанные с развитием различных политических организаций. В программу курса включена также Великая Отечественная война. Это сделано с целью воспитания патриотизма у молодого поколения, так как наглядно дает понять, что в каком бы периоде ни жили люди, их объединяет любовь к родине, готовность к самопожертвованию во имя родины.

Актуальность программы элективного курса «Общественно-политическое положение Казахстана в XX веке» состоит в том, что в настоящее время, когда глобализация принимает мировой характер, очень важным остается сохранение национальной идентичности Казахстана как суверенного государства. Здесь бесценную роль играет формирование казахстанского патриотизма. Данная программа нацелена именно на развитие патриотизма и гражданственности в Республике Казахстан.

Национально-освободительное движение 1916 г. в Казахстане неразрывно связано с развитием общественно-политического движения Алаш. Формирование различных взглядов в казахском обществе н.XXв происходило на фоне крупнейшего исторического процесса – развитие капиталистических отношений в Казахстане, связанных с колониальной политикой царской России и как квинтэссенции – национально-освободительного движения 1916 г. Различные слои казахского общества по-разному смотрели на будущее Казахстана. Немногочисленная, но уже авторитетная национально-буржуазная интеллигенция мечтала о суверенном Казахстане. Революционно- демократическая интеллигенция, разделявшая взгляды социал-демократов о немедленном переустройстве казахского общества, мечтала о ликвидации колониального прошлого. Местный колониально-административный аппарат, тесно сотрудничавший с царским режимом, полностью и безоглядно его поддерживал. В свете современного строительства независимого Казахстана очень важно, оглянувшись назад, правильно расставить все приоритеты, оценить опыт и достижения казахского народа.

Также по-прежнему не теряет своей актуальности и участие казахстанцев в сражениях Великой Отечественной войны. Это бесценный материал по воспитанию патриотизма, любви к своей Родине. Поэтому, не смотря на то, что эти крупнейшие события приходятся на разные исторические эпохи, их объединяет история современного Казахстана. Это непрерывная связь времен и людей, любящих свою родину. В самый трудный час для своего Отечества казахстанцы массово проявляли героизм, как это делали их предки в борьбе с джунгарами. Они достойные наследники героев былых времен. Вот почему мы идем упорно и поступательно к стабильному и процветающему современному Казахстану. Цели программы: определить влияние на возникновение национально-освободительного движения таких исторических процессов, как развитие казахской национальной интеллигенции, формировавшейся на фоне капиталистических отношений с колониальным уклоном и их обострения в

связи с Первой мировой войной;Анализировать вклад казахской интеллигенции в государственное строительство в 20-30 г.г.XXв.;

Оценить патриотизм и героизм казахстанцев в сражениях Великой Отечественной войны. Задачи:

1. Определить направления национально-освободительного движения

2. Исследовать участие киргизских (казахских) депутатов в работе Государственной думы

3. Оценить значение Национально-освободительного движения 1916г.

4. Определить роль казахской интеллигенции в период государственного строительства в 20-30 годы XXв.

5. Исследовать подвиги казахстанцев на полях Великой Отечественной войны

Современное развитие Казахстана возможно только в условиях стабильности и единства в обществе. Тогда даже самые амбициозные задачи по плечу. Эта программа изучает не только героизм и мужество казахского народа в годы национально-освободительного движения, но еще исследует причины, почему казахское общество не смогло добиться поставленной цели – ликвидации колониального господства Российской империи и создания независимого Казахстана. Эта программа также изучает подвиги наших соотечественников в годы самой тяжелой кровопролитной войны, позволяя увидеть ту непрерывную нить истории, которая связывает разные поколения, позволяя определить главное – их неиссякаемую любовь к своей Родине.

«Молодежь должна быть воспитана на благородных традициях. Традиция – это не мертвая реликвия прошлого. Это боевое могучее оружие, выкованное и отточенное в прошлом для великих битв настоящего и будущего».

Бауыржан Момышулы. Отличительные особенности программы: все события национально-освободительного движения изучаются в неразрывной связи того исторического контекста, который имел место быть в начале XX века, а также рассматривается участие казахов в национально-освободительном движении 1916г, участие казахской интеллигенции в государственном строительстве и массовый подвиг в сражениях Великой Отечественной войны через призму массового героизма людей, любящих свою

родину.

Данная программа отражает следующие технологии:

• Развитие критического мышления

• Создание проектных работ

• Развитие функциональной, в т.ч. читательской грамотности

• Дебаты

Программа “Общественно-политическое положение Казахстана в XX веке” ориентирует учащихся на парную, групповую, а также индивидуальную формыработы.

Основные методы и приемы обучения:

Для развития навыков кооперации, критического мышления используются групповая, парная работа; творческих способностей - приемы «Ромашка Блума», «Мозговой штурм», «Кластер»,

«Диаграмма Венна», «Корзина идей», «ПОПС», подготовка презентаций, написание эссе и др. Чтобы развить коммуникативные навыки, используются ролевые, деловые игры, выступления с презентацией, дебатные и проектные технологии.

Для развития интереса и углубления знаний по курсу «Общественно-политическое положение Казахстана в XX веке» используются аудиовизуальные методы:демонстрацияпрезентаций,кинофрагментов, видео из интернет-ресурсов.

Содержательная часть

8 класс

Объем и сроки изучения программы для учащихся 8 класса рассчитаны на 1 год, 1 час в неделю. Раздел1

Общественно-политические движения в начале XX века

1. Тема. Джадидизм

2. Тема. Движение Алаш

3. Тема. Социал-демократическое движение

4. Тема. Участие казахов в работе Государственной думы Раздел 2

Социально-экономическая ситуация в начале XX века

1. Тема. Аграрная реформа Столыпина

2. Тема. Переселенческая политика царизма в Казахстане Раздел 3

Национально-освободительное восстание 1916 года в Казахстане

1. Тема. Причины и повод к восстанию

2. Тема. Крупные очаги восстания

3. Тема. Поражение и историческое значение национально-освободительного восстания 1916г. Раздел 4

1. Тема. Образование национальных автономий

2. Тема. Образование Казахской ССР Раздел 5

Казахстанцы – герои Великой Отечественной войны

1. Тема. Казахстанцы в боях за Москву и Ленинград

2. Тема. Казахстанцы в боях за Сталинград и Берлин

3. Нормативная часть

№п/ п	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовательны й продукт
			Всег о	Лекции/ Теория/ Практик а 1	Практика / Практика 2
Раздел 1. Общественно-политические движения в начале XX века 11 ч.
1.1	Джадидизм	8.3.1.2 оценивать общественно- политические процессы в Казахстане в начале XX века	4	2	2	Выбор тем и создание групп Конспект, исследовательская работа, презентация
1.2	Движение Алаш	8.3.1.2 оценивать общественно- политические процессы в Казахстане в начале XX века	3	2	1	Конспект, создание инфографики
1.3	Социал- демократическое движение	8.3.1.2 оценивать общественно- политические процессы в Казахстане в начале XX века;	2	1	1	Групповая работа, дебаты
1.4	Участие казахов в работе Государственной думы	8.3.1.1 оценивать деятельность представителей казахской интеллигенции в Государственной Думе Российской империи;	2	1	1	Конспект, исследовательская работа, составление таблицы
Раздел 2. Социально-экономическая ситуация в начале XX века. 4 ч.
2.1	Аграрная реформа Столыпина	8.3.1.2 оценивать общественно- политические процессы в	2	1	1	Исследовательска я работа, конспект, презентация

К концу изучения курса «Общественно-политическое положение Казахстана в XX веке» учащиесядолжны:

В области чтения: понимать тексты художественной и научной литературы с разнойстепенью проникновения в их содержание; находить и объяснять причинно-следственные связи событийиявлений;критическиоценивать содержание текстов.

Ожидаемые результаты в виде навыков, которыми должен обладать ученик: Критическое мышление – решение казусов;

Креативность – генерация идей;

Коммуникация – умение общаться и вести переговоры; Кооперация – умение работать вкоманде, лидерские качества.

Итоговый контроль

Как известно, оценивание должно быть для ученика личностно значимым, регулирующим имотивирующим процесс обучения. Инструментальная часть формативного оценивания основана накритериальном подходе. Дескрипторы и критерии, предложенные к заданиям, позволят наладить систематичность, прозрачность и валидность критериального оценивания. При оценивании применяются также такие формы,каквзаимооценка и самооценка.

Контроль успеваемости учащихся о существляется в форме суммативного оценивания для определения и фиксации степени усвоения содержания учебного материала после завершения изучения каждого раздела. Достижения обучающихся будут сравниваться с эталоном для соблюдения объективности и беспристрастности оценивания. Итоговая оценка выставляется заполугодие.

Межпредметные связи. Этот курс построен на интеграции следующих учебных предметов: русский, казахский язык, литература, география, информатика. Связь истории с другими предметами способствует воспитанию гармоничной и интеллектуально развитой личности.

5. Методические рекомендации по организации обучения

Методическими рекомендациями можно пользоваться регулярно и для улучшения практики в управлении классом, планировании уроков и обучении учащихся коммуникативнойкомпетенции.

Учитель должен стремиться меньше говорить и, наоборот, больше предоставлять эту возможность ученикам. При длительной речи учителя может быть снижена заинтересованность учащихся и понижен темп урока.

Рекомендации по организации самостоятельной познавательной деятельности учащихся:

*Спрашивая ученика, дайте ему возможность собраться с мыслями. Пусть он воспользуется методом совместного обучения.

*Сконструируйте вопрос таким образом, чтобы выяснить, понимают ли ученики материал.

• Конструируйте вопросы творческого, практического или оценочного типа.

• В случае возникшего затруднения задавайте вопрос наводящего характера, который даст подсказку, в каком направлении мыслить.

Организацияработы впарах илигруппах.

Такая организация работы требует больше времени для общения. В то же время, это наилучший способ дать возможность учащимся выразить свои мысли, поделиться сомнениями или переживаниями. Работа выходит на новый уровень доверия и доброжелательности на уроке.

Фиксируйте внимание учащихся, когда слышите очень интересный или неожиданный, в общем неординарный вопрос или ответ, что дает возможность учащимся учиться друг у друга.

Если вы попросите свой класс разделиться на пары или группы, почти неизбежно учащиеся объединятся в пары/группы со своими друзьями. Парная и групповая работа – это возможность изменить динамику в классе. Объединениеучащихся в разные группы и поощрение их к работе с учениками, с которыми они обычно не работают, может создать новизну, и работа группы заиграет яркими красками. Есть и физические преимущества: если сидеть неподвижно на одном и том же стуле весь урок, это иногда становится однообразным, тогда переход к новой паре или группе добавляет интереса к занятию.

Каждому учащемуся, работающему в группе, можно дать роль, например, тайм-кипер, руководитель группы, секретарь и т.д. Это обеспечит рабочую атмосферу в классе, и участвовать в образовательном процессе будут все.

Письменные задания.

Здесь очень хорошо можно развивать читательскую грамотность учащихся. Хотя процесс написания может варьироваться в зависимости от задачи, основные шаги, которые он включает,одинаковы. Прежде чем начать писать, учащиеся должны рассмотреть цель текста и кому они пишут, что будет влиять настиль (официальный или неофициальный). На первом этапе учащиеся проводят «мозговой штурм» (они могут составитьсписки, интеллектуальные карты или задать вопросы «Почему? Что? Где? Когда? Как? Кто?»). Важно уделить время этомуэтапу, так как он сделает следующие шаги легче. Затем учащиеся выбирают и классифицируют свои идеи. Если учащиеся пишут более длинный текст, им может понадобиться провести исследование по выбранной теме. Затем учащиеся пишут черновик как можно быстрее, включая всеосновные моменты из этапа мозгового штурма.

Следующим этапом является процесс пересмотра текста, когда учащиеся должны глобально взглянуть на свойтекст и решить, является ли он понятным и хорошо организованным. Заключительный этап - процесс редактирования. Учащиеся должны тщательно проверить свою работу на наличие ошибок в правописании, пунктуации и грамматике. Такжеможет быть полезным использование текста-образца для письменной практики. Текст образец – это текст, который является хорошим примером того, как могут быть написаны тексты определенного типа. Вы должны обратить внимание учащихся на такие особенности, как план, структура и ключевые фразы, которые они могут использовать в своем письменном тексте. Образцовые тексты могут также помочь развить полезные экзаменационные приемы, такие как планирование и саморегуляция.

Визуализация мыслительного процесса.

Визуализация мыслительного процесса может быть полезна, потому что помогает направлять мышление учащихся, а именно: анализировать полученную информацию и делать выводы. В учебной деятельности существуют несколькотехник графического отображения учебной информации. Вот некоторые из них: таймлайн, интеллект-карта, скрайбинг, инфографика. Постарайтесь ввести эти приемы в свои уроки, чтобы они стали регулярной частью ваших занятий. Поощряйтеучащихся использовать свое воображение и творчески мыслить при выполнении упражнений, это поможет им генерироватьболее развернутые и интересные ответы и решения. После этого проведите обратную связь, чтобы учащиеся могли подумать о том, насколько хорошо они справились с упражнениямиибылилиониполезны привыполнениизаданий.

Точность всравнении сбеглостью

Точность - это способность создавать правильные предложения с использованием правильной грамматики и лексики. Беглость - это умение читать, говорить или писать легко, плавно и выразительно. Вопрос о точности/беглости зависитот цели деятельности, которую учащиеся выполняют в классе. Контролируемая и полуконтролируемая разговорная практика, такая как упражнения и обмен информацией, работает над точностью. Более свободное говорение должно быть сосредоточено на беглости речи. В общем, преподаватели должны избегать слишком больших исправлений речи в классе. Это прерывает ход мысли ученика. Акцент делается на том, чтобы заставить учащихся говорить, а затем поддержать их разговор,вмешиваясь, в основном для того, чтобы побудить тихих учащихся высказать свою точку зрения. Наблюдайте за ученикамии записывайтеошибки, авконцеурокауделитенесколькоминутдлябыстройобратнойсвязи.

Видео в классе.

Видео может быть отличным способом направить в нужное русло ход урока.Рекомендуется использовать короткие видеоклипы продолжительностью от трех до пяти минут: более длинные отрывкимогут занять слишком много времени в классе, и внимание учащихся может начать рассеиваться. Ставьте перед просмотромзадачи, чтобы мобилизовать учащихся на более глубокое понимание. Можно также ввести интригу, обратив внимание на определенную деталь видео, но не называя ее. Интерес учеников обязательно усилится. Делайте паузу в видео через равные промежутки времени, чтобы задать вопросы или получить разъяснения. Предложите учащимся выполнять задания во время просмотра,например, делать

заметки или вопросы на понимание. Это должны быть вопросы, на которые можно быстро и легко ответить, чтобы учащиеся могли писать ответы, не пропуская то, что отображается на экране. Вы также можете ставить видео напаузу через определенные промежутки времени и просить учащихся предсказать, что произойдет или что кто-то скажетдальше. В качестве альтернативы, воспроизведите клип без звука и попросите учащихся представить, что происходит иличтоговорится.Организуйтеобсуждениенаосновесодержаниявидео.

6. Списокиспользованнойлитературы

1. “Типовая учебная программа по учебному предмету «Исторические личности XIX- н.XX вв» для 8-9 классов уровня основного среднего образования (срусским языком обучения) по обновленному содержанию”.

2. “Инструктивно-методическое письмо «Обособенностях учебно-воспитательного процесса в организациях среднего образования Республики Казахстан в 2021-2022 учебном году”.

3. Жамбыл Жабаев – поэма «Амангельды».

4. Советский кинофильм «Амангельды» (1938), режиссёр Моисей Левин, сценаристы Вс. Иванов, Б. Майлин, Г. Мусрепов, в гл. роли Елеубай Умурзаков.

5. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. Сборник документов / отв. ред. А. В. Пясковский.

— М.: Изд-во АН СССР, 1960. – 794 с.

6. С.Сейфуллин. Тернистый путь

7. Байтурсынов Ахмет// «Календарь дат и событий Костанайской области», Костанайская областная универсальная научная библиотека им. Л. Н. Толстого, Информационно-библиографический отдел, 2010, стр. 29 — 34

8 Протоколы Центрального Комитета Конституционно-демократической партии. 1915 – 1920 гг. М.: РОССПЭН. 1998. С. 545.

9. Человек–эпоха. Российский историк написал книгу об Алихане Букейханове (30 октября 2021). Архивировано 1 ноября 2021 года. Дата обращения: 23 декабря 2021.

10. Дулатов, Миржакып // Казахстан. Национальная энциклопедия. – Алматы: Қазақэнциклопедиясы, 2005. — Т. II. – ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)

11. Ганкевич В. Ю. На службе правде и просвещению. Краткий биографический очерк Исмаила Гаспринского (1851 – 1914). – Симферополь, 2000.

12. К истории восстания киргиз в 1916 г. С предисловием А. Чулошникова // Красный архив.

Исторический журнал / Под ред. В. В. Адоратского, В. В. Максакова, М. Н. Покровского, В. П. Полонского, В. М. Фриче. – 1926. – Т. 3 (16). – С. 53 – 75.

9. А.БекВолокаламское шоссе

10. Т.Бигельдинов ИЛ-ы атакуют

15 Неустроев С.А.Путь к рейхстагу – Свердловск: СреднеУральское книжное издательство, 1986

16. Казахи: Популярный справочник: В 9 т. – Алматы, 1998.

17. Кан Г.В. История Казахстана: Пособие для студентов. – Алматы, 1998, 2002 г.г.

18. Козыбаев И.М. Историческая наука Казахстана (40-80 гг. ХХ в.). – Алма-Ата, 1992 г.

19. Кунаев Д.А. О моем времени. – Алма-Ата, 1992 г.

20. Новейшая история Казахстана: Сб. док. и материалов. – Т. 1. – Алматы, 1998.

7. Приложение

1. Основатель джадидизма Исмаил Гаспринский

2. Философия пантюркизма

3. Социалистические идеи С.Сейфуллина, С.Мендешева, К.Тогусова

4. Национальное либерально-демократическое движение в Казахстане

5. Мустафа Шокай

6. Участие казахских депутатов в работе Государственной думы

7. История казахского национально-освободительного движения 1916г

8. Руководители казахского национально-освободительного движения

9. Дважды герой Советского Союза Т.Бегельдинов

10. Генерал Панфилов

11. Бауыржан Момыш-улы – человек легенда

«Қазақстан тарихы» бойынша таңдау пәнінің БАҒДАРЛАМАСЫ

«ҚАЗАҚ БАСПАСӨЗІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУ ТАРИХЫ»

Қазақ тілінде оқытатын гимназия/лицейдің 11-сыныптары үшін Барлығы: 68 сағат, аптасына 2 сағат

Г.С. Асанбекова,

№159 гимназияның тарих пәні мұғалімі

Ж.Мамаева,

№174 мектеп-гимназияның тарих пәні мұғалімі

Рецензия жазған:

Калыш Аманжол Боранбайұлы, тарих ғылымдарының докторы, профессор, «Қазақстан Жоғары Мектебінің Ұлттық Ғылым Академиясы» мекемесінің қызметкері

1. Түсінік хат

Бағдарламаның мақсаты: Жас ұрпаққа қазақ баспасөзінің маңыздылығы мен рөлін түсіндіре отырып, бүгінгі қоғамда да басылымдардың маңыздылығы басым екенін түсіндіру. Қазақ баспасөзінің, дәлірек айтсақ, ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы ұлттық қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен даму тарихының негізгі кезеңдерін ашу. Баспасөзді қалыптастыруға үлес қосқан ұрпақтар сабақтастағын, өзара үндестікті пайымдау мақсатында қазақ баспасөзінің тарихи қызметін анықтау мен сипаттауды жүзеге асыру. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін бағдарлама мазмұнының алдына нақты міндеттер қойылды:

1. Алғашқы қазақ баспасөзінің шығу тарихын жүйелеу;

2. Қазақ баспасөзін дамытушы баспагерлердің мақсатын айқындау;

3. ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ баспасөзінің негізгі атқарған міндетін анықтау;

4. Баспасөзді дамыту мақсатында жүзеге асырылған нақты қызметтерді ашып көрсету;

5. Тарихи тұрғыдан алғанда қазақ баспасөзінің көтерген жүгінің өте ауыр болғанын сипаттау;

6. «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналының қалыптасуы мене даму тарихына тоқталу;

7. Қазақ баспасөзінің саяси – қоғамдық және әлеуметтік мәнін ашу.

Бағдарламаның өзектілігі:ХІХ ғасырдың ІІ жарытысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ баспасөзінің атқарған қызметі мен міндеттері, көздеген мақсаттары жөнінде тарихи тұрғыдан қаралып, мәлімет беруінде. Біз қазақ баспасөзінің ХІХ ғасырдың ІІ жарытысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ баспасөзінің сипатына тарихи тұрғыдан тоқталып өттік. Бұл кезең қазақ баспасөзінің енді ғана халық арасында тарай бастаған уақыты, әрі халықтың тар жол тайғақ кешкен кезі еді. Осындай аласапыран кезеңде халық тағдыры мен қоғам өмірінің шындығын бүкпесіз батыл жариялаған қазақ баспасөзінің орасан зор қызметі тарихи тұрғыдан сараланып, ұрпақтар көзқарасымен бағалануы.

«Қазақстан тарихы» пәнін оқыту өткен тарихты ұғыну және әлемде өз орнын, азаматтық ұстанымын және оқиғалар мен құбылыстарға деген қарым-қатынасын анықтап, олардың мәні мен бағытын түсіну арқылы тұлғаның тарихи санасын қалыптастыруға бағытталғаны бәрімізге белгілі. Осы орайда өскелең ұрпақтың өз елінің туған тарихында баспасөз тарихының да болғанын білгені абзал.

Бағдарламаның білім мазмұны тарихты зерделеу, патриотизмге тәрбиелеу, білім алушылардың бойында саяси-азаматтық сананың қалыптасуына, жалпы мәдениеттік даму, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар арқылы әлеуметтенуге септігін тигізеді.

Баспасөз тарихын «Қазақстан тарихы» пәнін оқыту аясында қарастыру білім алушылардың әр түрлі тарихи кезеңдегі баспасөздің қалыптасуы мен даму тарихының ұлттық,

саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени аспектілері білім алушылардың бойында сол кездегі басты идеологиялық құралдың-баспасөздің ықпалы күшті болғаны туралы түсінік қалыптастыруды көздейді.

Баспасөз тарихын оқытуда білім алушылардың тарихи санасы қалыптасқан, азаматтық-патриоттық қасиеттерге ие, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтейтін, тарихи білім мен дағдыларын оқу процесінде және әлеуметтік жағдайда белсенді әрі шығармашылықпен қолдана алатын тұлға қалыптастыру, сонымен бірге білім алушыларды бүгінгі күнге дейінгі еліміздің тарихындағы маңызды тарихи оқиғалармен таныстыра отырып, жүйелі білім негіздерін қалыптастыру болып табылады.

Бағдарламаның теориялық және практикалық маңыздылығы жоғары деп ойлаймыз. Себебі, жаңа тың деректердің кеңінен пайдаланылуы өзекті болып отыр. Бағдарламада көрсетілген білім мазмұны жоғарғы сынып білім алушыларына тарихи, саяси сауаттылығын арттыруда, пікірталастар, дебат жарыстары, зияткерлік сайыстарда аналитикалық материал ретінде кеңінен пайдалануға жарамды деп санаймыз.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: Қазақ баспасөзінің дамуына үлес қосқан тұлғалалардың еңбегін саралап қарау, олардың қазақ өлкесіндегі көтерген әлеуметтік мәселелерін зерттей отырып, қазақ қоғамының дамуына қосқан үлесіне баға беру.

ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ баспасөзінің атқарған қызметтері, міндеттері, көздеген мақсаттарының қандай болғандығы жөнінде тарихи тұрғыда қаралып, мәлімет беруде нақты тарихи құжаттар мен деректер негізге алынды.

Қазақ баспасөзінің қалыптасу тарихына сол кезде орыс баспасөзінің тигізген игі әсері де ғылыми негізде сараланды. Қазақ баспасөзінің даму қарқыны көрсетіліп, ерекшеленді. Қазақ баспасөзінің шығу тарихының негізгі себептері дәлелденді. Осы кезеңдегі қазақ баспасөзінің атқарған қызметі, көздеген мақсаты, жаңашыл бағыт – бағдарлары ашылды. Қазақ баспасөзінің қоғамдық – саяси және әлеуметтік мәні анықталып, тарихи талдау жасалынды.

Бұл бағдарламаға сұраныс бар ма десек, әрине, бар. Аталған бағдарламаны әзірлеуге мектеп оқушыларының көбінің журналистика мамандығына түскісі келетіні, алайда, оларға көмек және бағыт беруші мектеп қабырасынан дайындайтын таңдау пәні, факультатив немесе элективті курстар жоқтың қасы. Бағдарламаны дайындау үшін жеткілікті ресурстар бар деп санаймыз, өйткені, біздің ұзақ уақытқа созылған ізденісіміз оң нәтижесін берді. Бағдарлама уақыт талабына сай келеді. Бағдарламаның атауы: «Қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен даму тарихы» деп аталады. Негізгі тақырыбы орталықтандырылған білім беру парадигмасына сәйкес, оқушыны шығармашылыққа, мақсаттың оқу нәтижесіне қарай өзгертуі, аталған бейін аясындағы оның қызметіне (оқыту, ақпараттық, танымдық, жүйелілік, құндылық- бағыттаушы, ынталандыру, кірігу, дамыту, тәрбиелік, жан-жақтылық) бағытталуы тиіс және бағытталып тұр.

Таңлаулы курстың мазмұны базалық білім беруден несімен ерекшеленеді десек, ең алдымен, бұрын баспа беттерінде, басқа да ақпараттық құралдарда көп айтыла бермейтін мәселелер мен тарихи тұлғалардың қазақ баспасөзін қалыпастырудағы орны мен рөліне баса назар аударылып отыр. Оқу материалдарын таңдау қағидаларын, оқу үдерісінде шиыршықты тәсілдеме логикасымен байланысты анықтайды. Шиыршықты тәсілдеме оқушылардың білім- білік дағдысын біртіндеп тақырып, сосын сынып бойынша, жеңілден ауырға өту арқылы дамытуды көздейді. Оқыту материалдарының және пәндердің кіріктірілуі қоршаған ортаны толығымен қабылдауды қамтамасыз етеді. Ұқсас тақырыптар пәндік және пәнаралық байланыстарды тұрақты етіп,әрі толықтырады. Білім-білік дағдыларын, құндылық ерекшеліктерін және оқу пәндерінің басқа салалармен байланыс орнатуға көмектеседі.

2. Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі

І. Қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен даму тарихы/ 17 сағат

1. Қазақ баспасөзінің қалыптасуы

2. Қазақ баспасөзінің қалыптасу факторлары

3. Қазақ баспасөзінің қалыптасу кезеңдері

4. Қазақ баспасөзінің қалыптасуындағы орталықтар

5. Қазақ баспасөзіндегі басты газеттер

6. Газеттердің көтерген басты мәселелері

7. Қазақ баспасөзіне деген түрлі көзқарастар

8. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлғалардың рөлі

9. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға- Хайым Шомылов Сосновский

10. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға- Жетпісбай Андреев

11. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға- Ешмұқамбет Имамбаев

12. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға- Ғабдрашид Ибрахимов

13. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға- Шәймерден Қосшығұлов

14. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға- Мұхаметжан Сералин

15. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға-Райымжан Марсеков

16. Қазақ баспасөзін дамытуға үлес қосқан тұлға-Халел Ғаббасов

17. Жинақтау сабағы

ІІ. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы әйгілі газеттер/17 сағат

1. «Түркістан уәлаяты» газеті

2. «Дала уәлаяты» газеті

3. 1907 ж. шыққан «Қазақ» газеті

4. «Серке» газеті

5. «Улфат» газеті

6. 1911 ж шыққан «Айқап» журналы

7. «Қазақстан» газеті

8. 1913-1915 жж. «Қазақ» газеті

9. «Сарыарқа» газеті (Семей)

10. «Бірлік туы» (Ташкент) газеті

11. «Ұран» газеті (Орда)

12. 1918 ж. «Абай» журналы (Семей)

13. «Жас азамат» газеті (Петропавл) 14.1916-1917 жж. «Алаш» газеті (Ташкент) 15.1918 ж. «Үш Жүз» (Петропавл)

16. Қорытынды сабақ

17. Жинақтау сабағы

ІІІ. Қазақ баспасөз құралдарының көтерген басты мәселелері/15 сағат

1. 1915-1918 жж. «Садақ» журналының көтерген саяси мәселелері

2.1915-1916 жж. Омбыдағы «Балапан» журналындағы қазақ жастары көтерген әлеуметтік мәселелері

3.1917-1918 жж. Петропавлдан шыққан «Жаңа заман» журналының көтерген таптық мәселесі

4. Петропавлдан шыққан «Бостандық туы» газетінің көтерген әлеуметтік мәселесі

5. Семейден шыққан «Қазақ тілі» газетінің көтерген тіл мәселелері

6. Қостанайдан шыққан «Ауыл» газетінің көтерген шаруашылық мәселесі

7. Ташкенттен шыққан «Ақжол» газетінің көтерген рухани мәселесі

8. 1920 ж. Омбыдан шыққан «Кедей сөзі» газетінің көтерген таптық мәселесі

9. 1921 ж. Алматыдан шыққан «Кедей еркі» газетінің көтерген әлеуметтік мәселесі

10. 1924 ж. Темірден шыққан «Кедей» газетінің өзекті мәселесі

11.1923-1924 жж. Ташкенттен шыққан «Кедей айнасы» журналы көтерген өзекті мәселесі 12.1924 ж. Астраханнан шыққан «Кедей тілі» газетінің көтерген тіл мәселесі

13. «Вольная беднота» газетінің көтерген әлеуметтік мәселесі

14. 1924 ж. «Еңбек», 1929 ж. «Диқан дауысы», 1931 ж. «Колхозшы», 1938 ж. «Коммунист», 1944 ж. «Сталин жолы», 1958 ж. «Еңбек туы» газеттерінің көтерген өзекті экономикалық- әлеуметтік мәселелері

15. Жинақтау сабағы

ІV. Алаш қайраткерлері мен сол кезеңдегі белсенді тұлғалардың қазақ баспасөзін қалыптастыру мен даму тарихындағы рөлі/11 сағат

1. Имам Әлімбеков

2. Әлихан Бөкейханов

3. Шенже Керейбаев

4. Мұстафа Шоқай

5. Хайреддин Болғанбаев

6. Сұлтанбек Қожанов

7. Ғабдулғазиз Мұсағалиев

8. Жүсіпбек Аймауытов

9. Қошмұхаммед Кемеңгерұлы

10. Біләл Малдыбайұлы

11. Мағжан Жұмабаев

12. Тұрар Ырысқұлұлы

13. Жанұзақ Жәнібекұлы

14. Мәннан Тұрғанбай

15. жинақтау сабағы

V. Қазақ баспасөзінің саяси-әлеуметтік мәні мен тарихта алатын орны/8 сағат

1. Қазақ газеттері-саяси үнқағаз ретінде

2. Қазақ газеттері мен журналдарының ортақ ойы- еркіндік

3. Баспасөз құралдары-әлеуметтік өмірдің тірегі

4. Баспасөз құралдары арқылы айтылған халықтың тілегі

5. Қоғамдағы өзекті мәселені көтерудегі-баспасөз құралдарының орны

6. Қазақ баспасөз құралдарының әлемдегі орны

7. жинақтау сабағы

8. қорытынды сабақ

3. Нормативті бөлім

Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқыту мақсаттары. Білім алушылар тиісті:	Сағат саны			Білімдік нәтиже
			Барлығ ы	Дәріс. Теория Практика 1	Практ ика 2
І. Қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен даму тарихы/ 17 сағат Барлығы -17 сағат. Теория-13, практика-4
1.1	Қазақ баспасөзінің қалыптасуы	Қазақ баспасөзінің қалыптасуын сипаттау;	1	1		Тарихи тірек конспектісін құрастыру
1.2	Қазақ баспасөзінің қалыптасу факторлары	Қалыптасу факторларын сипаттау;	1	1		Салыстырмалы тезистер жазу және тест тапсырмаларын құрастыру
1.3	Қазақ баспасөзінің қалыптасу кезеңдері	Қазақ баспасөзінің рөлін бағалау;	3	1	2	Тарихи анализ жасай отырып, дәптерлеріне терминдердің мағынасын жазу
1.4	Қазақ баспасөзінің қалыптасуындағы орталықтар	Қазақ баспасөзін қалыптастырған орталықтарға баға беру;	1	1		Тарихи тірек конспектісін құрастыру
1.5	Қазақ баспасөзіндегі басты газеттер	Газеттердің рөлін бағалау;	3	1	2	Тарихи тірек конспектісін құрастыру

• Алдын ала берілген атаулар;

• Атаулар туралы үш сұрақ: «Қайда? Қалай? Қандай?»;

• Ойлан. Жұптас. Пікірлес;

• Т-кестесі («ия/жоқ», «келісемін/ келіспеймін», «қарсымын/жақтаймын», «ішкі/сыртқы»,

«басы/аяғы», «маңызды/маңызды емес», «себебі/салдары» );

• Оңай және қиын сұрақтар кестесі;

• Болжау;

• Кең ауқымды дәріс;

• Сұрақ қою, қайтадан сұрақ қою;

• Бірін бірі оқыту;

• Қос жазба күнделігі (Үзінділер, цитаталар, тезистер);

• Білемін, білгім келеді, білдім;

• «INSERT»кестесі;

• «Жигсо» немесе «Оймышты ара»;

• «Дөңгелек үстел» әдісі;

• Үш қадамды сұхбат;

• Пікірталас;

• «6 неліктен» әдісі;

• Постер құрастыру;

• Пирамида құру;

• Жеңілдетілген анықтама немесе түсіндірме;

• Салыстыру кестелері;

• Үлкен шеңбер;

• Аквариум әдісі;

• «Қос шеңбер» әдісі;

• «Галереяны шарлау» әдісі;

• Броундық қозғалыс;

• Позиция таңдау;

• Карточкадағы терминдер;

• Нөмірленіп ауысу;

• Эссе жазу;

• Жазбаша дөңгелек үстел («Раундробин») әдісі;

• Бестармақ әдісі;

• «Дербес пікір жазу» тәсілі;

• «Төрт сөйлем» тәсілі (Пікір. Дәлел. Мысал. Қорытынды).

5. Оқытуды ұйымдастыруға әдістемелік нұсқаулар

Сабақты жоспарлауға арналған әдіс-тәсілдерге кеңірек тоқталатын болсақ, төменде сабаққа қосуға болатын бірқатар ойларды ұсынып отырмыз. Алайда, бұл тізім тек ұсынымдық сипатта, сондықтан оны осы бағыттағы жұмысты ары қарай жалғастыруға және дамытуға негіз ретінде қараған дұрыс болар еді.

Сабақты бастауға арналған идеялар

Ширату жаттығуларының мақсаты-сабақ тақырыбан байланысты білім алушылардың қызығушылығын туғызу.

Артығын алып таста!	Білім алушыларға сөздер немесе суреттер жинағын (сабақ тақырыбымен байланысты) көрсетіңіз. Олар қай сөз немесе сурет қалғандарына қатысты емес екенін анықтауы керек.
Бұл жауабы	Білім алушыларға сөйлемдер беріп жауап ретінде осы сөйлемдерді алу үшін

Сыныптан шығу билеті	Білім алушыларға олардың оқуына қатысты сұрақтар жазылған қағаз беру керек, олар сұрақтарға жауапберіп, оны сыныптан шығуға рұқсат етілген уақытқа дейін мұғалімге беруі керек.
Жұмбақ сөздер	Негізгі сөзді, терминді немесе тақырыпты көрсететін білім алушыны таңдау керек. Білім алушылар оны табуы керек.
«Ыстық орындық»	Өтілген тақырыпты қорытындылау үшін оған қатысты қандай-да бір ұғымды, заңды, формуланы, т.с.с. сипаттайтын білім алушыны таңдау қажет. Сыныптың қалған бөлігі бұл «кейіпкерге» кезек бойынша сұрақ қояды, ал ол сол кейіпкер сияқты жауап беруі керек.
Мидың суретін сал	Білім алушылар мидың суретін дәптерге саладыда, оны сабақ кезінде меңгерген білімдерін білдіретін сөздермен толтырады.
Тізбектен не түсіп қалған?	Білім алушыларға бір сөз түсіп қалған тізбек көрсетіп, сол сөзді табуды сұрау керек.

Төртбұрыш	Әр бұрышқа әртүрлі пікір ілінеді. Білім алушылар өздерінің жауаптарына жақын бұрышқабарып тұра алады: мысалы,толықтай келісемін, келісемін, келіспеймін, толықтай келіспеймін.
Сократ шеңбері	Екі шеңбер,бірініңішіндебірі.«Ішкішеңбердегі» білім алушылар тақырыпқа қатысты мәселені сұрақ-жауап арқылыталқылайды, ал «сыртқы шеңбер» оларды тыңдап, дәптерлеріне ескертпе жасап отырады және талқылау соңында өз пікірлерін айтады. Мұғалім оларды сырттан бақылап, бағыттаушы сұрақтар қою арқылы пікірталасты қажетті арнаға бұрып отырады. Шеңбердегі білім алушылар белгілі бір уақыт өткен соң рөлдерімен алмасуына болады.
Шеңберге жиналатын уақыт	Білім алушылар орындықтарды шеңбер етіп сынып ортасына қояды. Тақырып/сұрақ/сөйлем беріледі, оған білім алушылар жауап беру керек. Алайда олар белгіленген затты ұстап тұрмаса, сөйлей алмайды. Бұл тапсырмада мұғалім барлық білім алушының біркісідей қатысып отырғанына көз жеткізу үшін қатаң түрде бақылайды, сондай-ақ білім алушыларға қай кезде сөйлеу керектігіне қатысты өздерінің шешім қабылдауына мүмкіндік береді.
Попкорн	Білім алушылар сыныптағы ауызша кері байланысты басқарады, қай кезде орнынан тұрып жауап беру керек екендігін шешеді. Егер бірнеше оқушы қатар тұрса, онда б і л і м а л у ш ы л а р кімнің бірінші болып сөйлейтінін шешуі қажет.
ТӨДК	Сыныптастардың пікірін тыңдай отырып, білім алушылар берілген пікірді ТОЛЫҚТЫРЫП, ӨЗГЕРТІП, ДАМЫТЫП немесе КҮРДЕЛЕНДІРЕ алатынын шешуі керек. Барлық білім алушылар қалай жауап беретіндерін шешуі қажет, ал мұғалім олартаңдаған мәнерде жауап беру үшін бір білім алушыны таңдайды.

Практикалық жұмыстардың тақырыптары

1. Қазақ баспасөзінің қалыптасу кезеңдері

2. Қазақ баспасөзіндегі басты газеттер

3. «Түркістан уәлаяты» газеті

4. «Дала уәлаяты» газеті

5. 1907 ж. шыққан «Қазақ» газеті

6. «Серке» газеті

7. «Улфат» газеті

8. 1911 ж шыққан «Айқап» журналы

9. 1913-1915 жж. «Қазақ» газеті

10. 1915-1918 жж. «Садақ» журналының көтерген саяси мәселелері

11. 1915-1916 жж. Омбыдағы «Балапан» журналындағы қазақ жастары көтерген әлеуметтік мәселелер

12. 1917-1918 жж. Петропавлдан шыққан «Жаңа заман» журналының көтерген таптық мәселесі

13. Петропавлдан шыққан «Бостандық туы» газетінің көтерген рухани мәселесі

14. Семейден шыққан «Қазақ тілі» газетінің көтерген тіл мәселелері

15. Қостанайдан шыққан «Ауыл» газетінің көтерген шаруашылық мәселесі

16. Ташкенттен шыққан «Ақжол» газетінің көтерген рухани мәселесі

17. 1920 ж. Омбыдан шыққан «Кедей сөзі» газетінің көтерген таптық мәселесі

18. 1921 ж. Алматыдан шыққан «Кедей еркі» газетінің әлеуметтік көтерген мәселесі

19. 1924 ж. Темірден шыққан «Кедей» газетінің таптық мәселесі

20. 1923-1924 жж. Ташкенттен шыққан «Кедей айнасы» журналы көтерген әлеуметтік мәселесі

21. 1924 ж. Астраханнан шыққан «Кедей тілі» газетінің көтерген таптық мәселесі

22. «Вольная беднота» газетінің көтерген әлеуметтік мәселесі

23. 1924 ж. «Еңбек», 1929 ж. «Диқан дауысы», 1931 ж. «Колхозшы», 1938 ж. «Коммунист», 1944 ж. «Сталин жолы», 1958 ж. «Еңбек туы» газеттерінің көтерген өзекті әлеуметтік- экономикалық мәселелері

24. Әлихан Бөкейханов

25. Мұстафа Шоқай

26. Жүсіпбек Аймауытов

27. Мағжан Жұмабев

28. Қазақ газеттері-саяси үнқағаз ретінде

29. Қазақ газеттері мен журналдарының ортақ ойы- еркіндік

30. Қазақ баспасөз құралдарының әлемдегі орны

6. Қолданылған әдебиеттер:

1. Қозыбаев С. Әлем баспасөзі тарихынан. / С. Қозыбаев, А. Рамазанова, Қ. Аллаберген. – Алматы: Санат, 1998. – 300 б.

2. Бекхожин Х Қазақ баспасөзінің тарихының очеркі / Х.Бекхожин. – Алматы:Ғылым, 1981. –191бет.

3. Дала уалаятының газеті / Киргизская степная газета. / Құраст. Субханбердина. – Алматы: Ғылым, 1994. – 816 бет.

4. Исаев С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы. / С.Исаев. – Алматы:Қазақстан, - 1983. – 180бет.

5. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі / Б.Әбілқасымов. – Алматы: Мектеп, 1971. – 241бет.

6. Субханбердина У. Дала уалаятының газеті: 5 томдық / У.Субханбердина. – Алматы Ғылым, 1989. - 199бет.

7. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан. / Б.Кенжебаев. – Алматы: Мектеп, 1950. – 205бет.

8. Ыдырысов Т. Баспасөз - өмір айнасы. / Т.Ыдырысов. – Алматы: Казахстан, 1977 – 204бет.

9. Мамажанов М. Асыл мұра. / М.Мамажанов. – Алматы: Қазақстан, 1993. –128 бет.

10. Фетисов М.И. Зарождение казахской публицистики / М.И.Фетисов. – Алматы: Жазушы, 1985, - 237 бет

Программа элективного курса

«ПАМЯТНИКИ АРХЕОЛОГИИ ТЮРКСКОГО ПЕРИОДА»

для учащихся 6 и 7 классов

Бейсенбаева Г.К.,

учитель истории гимназии № 38 им. М.Ломоносова

Хамитова Д.Я.,

учитель истории гимназии № 38 им.М.Ломоносова

Рецензенты:

Касенова Асемгуль Дауреновна, ведущий научный сотрудник Института археологии им.А.Маргулана МОН РК, преподаватель КазНУ им Абая, кандидат исторических наук, доктор PhD;

Ешмухамбетова Айна Джанбулатовна, учитель истории гимназии № 38 им.М.Ломоносова, педагог-исследователь

Пояснительная записка

В последние годы в современных научных кругах наблюдается повышенный интерес к истории тюрков, будь то архитектурные сооружения, письменные источники, каменные изваяния. Содержание элективного курса «Памятники археологии тюркского периода» даст возможность учащимся понять уникальность культуры наших предков, место и роль Казахстана в мировой истории, его вклад в развитие общемировой цивилизации. Воспитание у школьников национальных и общечеловеческих ценностей, развитие исследовательских, мыслительных, коммуникативных навыков. Курс «Памятники археологии тюркского периода» призван изучить углубленно все характеризующие тюрков исторические эпохи путем изучения археологических материалов. Одним из существенных способов выполнения поставленной задачи является проведение факультативных занятий, которые призваны на всестороннее изучение эпохи тюрков.

Наука археология занимает главное место в изучении истории. Благодаря археологическим открытиям древние каменные кладки городов, дворцов, храмов и мавзолеев расскажут нам о самых важных исторических событиях, произошедших на территории Казахстана.

Цель данного курса: знать базовые хронологические эпохи тюрков в углубленном погружении в тему. Научить ребят понимать суть и особенности появления и развития культуры и быта тюрков. Учащиеся должны понимать вклад кочевников в мировую цивилизацию, и понимать, какое место занимают ранние кочевники на международной арене. Изучить материальную культуру, историю и образ жизни тюркских народов в течение различных исторических периодов. Понимать ценность исторических памятников родного края, расширить знания об археологических открытиях казахстанских ученых, определять историческое значение научного наследия Ш. Уалиханова, определять вклад аль-Фараби и других ученыхв развитие средневековой науки.

Представленная программа элективного курса по истории Казахстана «Памятники археологии тюркского периода» предназначена для 6 и 7 классов в количестве 34 часов. Программа рассчитана на весь учебный год, в неделю один час. Основана на системном подходе к углубленному изучению тюрков. Программа элективного курса нацелена на формирование у подрастающего поколения патриотического воспитания, гордости и уважения к истории своей родины на примерах археологических материалов.

Задачи для достижения поставленной цели в 6 классе следующие:

1. Изучить археологические данные, это поможет понять происхождение и ранние этапы формирования тюркских этносов, а также динамику их миграций.

2. Дать представление о религиозных практиках и верованиях тюркских народов в разные исторические периоды.

3. Реконструировать повседневную жизнь тюркских народов через анализ артефактов, таких как орудия труда, украшения, посуда, а также останки поселений и сооружений.

4. Учащиеся должны понимать исторические корни каменных изваяний, эволюцию стилей и техник от древности до современности.

5. Изучить особенности строения архитектурных зданий и построек в тюркских каганатах.

Задачи для достижения поставленной цели в 7 классе следующие:

1. Развитие интереса к научным исследованиям истории тюрков, объяснять миграционные процессы тюркоязычных племен, определяя взаимосвязь между историческими событиями.

2. Углубление предметных знаний по истории Казахстана через призму истории тюркских государств.

3. Изучить археологические данные, это поможет понять происхождение и ранние этапы формирования тюркских этносов, а также останки поселений и сооружений.

4. Изучить археологические слои, это позволит выявить взаимодействие тюркских народов с соседними культурами, торговые связи, культурный обмен и влияние.

5. Понимать символы, тематику и нравственные аспекты в каменных изваяниях позволит анализировать и интерпретировать их содержание и контекст.

Актуальность программы заключается в том, что археология тюркского периода представляет собой важный аспект для учащихся. Школьники, изучающие археологию тюркского периода, развивают навыки критического мышления, работы с письменными и вещественными источниками и археологическим материалом.

Научно-методический уровень работы: предложенный курс занятий отличается от базовой школьной программы более углубленным изучением эпохи тюрков, в базовой программе тюркский период отмечен поверхностно. В программе делается акцент на особенности архитектурных строений периода тюрков, специфику установления и изготовления каменных изваяний, начиная с эпохи раннего железа до завершения тюркского периода, т.е. кыпчакскими изваяниями; содержание научных трактатов; религиозных представлений тюрков.

Научность программы: изучение археологии тюркского периода может также вдохновить учеников на дальнейшие исследования в области археологии, истории, антропологии и других связанных дисциплин. Непременное присутствие межпредметной связи с историей тюрков.

Содержательная часть курса для 6 класса Раздел 1.

Тема 1. Введение. Ознакомление с целями и задачами курса. Повысить заинтересованность к предмету Тема 1.2-1.3 А.Х. Маргулан, К.М.Байпаков и другие исследователи древности Казахстана.Раскрыть археологические открытия казахстанских археологов-ученыхКималя Акишева, Мир Кадырбаева, АбдулманапаОразбаева, внесших огромный вклад в историю.

Тема 1.4-1.5 Сарыарка – Великая степь.Памятники каменного, бронзового и раннего железного веков эпохи средневековья. Археологические исследования показали высокий уровень металлургического производства у племен эпохи бронзы Центрального Казахстана.

Раздел 2.

Тема 2.1-2.2 Археологические памятники каменных изваяний на территории Казахстана. Каменные изваяния разных эпох, начиная с эпохи поздней бронзы (рубеж 2-го и 1-го тысячелетий до нашей эры) до развитого средневековья.

Тема 2.3-2.4 Каменные изваяния в Сарыарке. В Восточной Сарыарке обнаружены археологические памятники времен государственных образований древних тюрков и кыпчаков.Дpeвние и cpeднeвeкoвыекaмeнныеизвaяния в долине Сарыарка, нaбepeгуpeкиЖaнгaбыл.

Тема 2.5. Балбалы, изваяния, менгиры. Культовое значение каменных памятников.Особенность установки памятников на местах погребальных сооружений.

Тема 2.6-2.7 Религиозное мировоззрение тюркских кочевников. Пояснить новые термины: манихейство, зороастризм, тенгрианство, монотеизм. Раскрыть причины многообразия религий. Особенности погребальных обрядов.

Раздел 3.

Тема 3.1-3.2 Образование Великого Тюркского каганата. История становления и расширения влияния каганата на соседние территории. Миграционный процесс.

Тема 3.3-3.4 Развитие и становление городской культуры.Развитие торговли. Нумизматика: Отрар, Испиджаб, Тараз, Суяб. Роль Великого шелкового пути, Южный Казахстан – зоны формирования городской культуры. Части средневекового города – цитадель, шахристан, рабад.

Тема 3.5-3.6 Средневековая архитектура. Архитектурные ансамбли: дворцы Кедера и Джамуката. Сооружение Акыртас. Мавзолей баба-ата, в Каратау.

Тема 3.7-3.8 Материальная и духовная культура тюрков.Религия. Наука. Архитектура. Искусство. Письменные сведения о тюрках в китайских и арабских источниках.

Тема 3.9-3.10 Вклад тюркской культуры в развитие мировой цивилизации. Достижения кочевников в прикладном искусстве. Историческая значимость научных трудов М. Кашгари, Ю. Баласагуни и А. Яссауи в описании общества тюркского периода. «Кодекс Куманикус».

Тема 3.11-3.12 Общественно-политическое устройство тюркских государств. Общественное устройство, должностные лица в каганате.

Тема 3.13-3.14 Военное искусство тюрков.У тюрков был строгий закон и четко установленный воинский порядок. Пять основных статей закона государства древних тюрков (из китайских летописей). Система родоплеменного управления.

Раздел 4

Тема 4.1-4.2 Письменность древнетюркского периода. Орхоно-енисейское письмо (древнетюркское). Рунические надписи в долине Енисея и Орхон. Наскальные надписи на древнетюркском языке на Алтае и Восточном Туркестане.Стеллы Бильге-кагана, Куль-тегина и Тоньюкока. Ксилография.

Тема 4.3-4.4История культуры древнетюркской эпохи. Металлургия, охота, скотоводство, земледелие, развития ремесел

Тема 4.5-4.6Великий Шелковый путь: историческое значение. Основные направления и трассы на пути тюркских земель. Особенность и значение торговли на территории Казахстана. Торговые центры Испиджаб, Кедер, Отрар, Тараз,Сузак, Сыгнак, Сауран, Баласагун, Семиречье.

Нормативная часть

6 класс, 34 ч.

Пояснение по тематике курса: изучение музейных экспонатов, останков поселений, городов, каменных изваяний, связанных с тюркской историей.

№	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовательный продукт
			Всего	Лекции/ Теория/ Практика 1	Практика 2
Раздел 1. Всего 5 часов, теории 3 часа, практики 2 часа
1.1	Введение	Ознакомление с целями и задачами курса. Повысить заинтересованность к предмету	1	1	-	Обзор общей информации по курсу
1.2-1.3	А.Х. Маргулан и другие исследователи древности Казахстана	Изучить открытия А. Маргулана и других ученых - археологов	2	1	1	Урок-изучение нового материала
1.4-1.5	Сарыарка- Великая степь	Сформировать представление об археологических открытиях в Сарыарке	2	1	1	Подготовить презентации
Раздел 2. Всего 7 часов, теории 4 часа, практики 3 часа
2.1- 2.2	Археологическ ие памятники каменных изваяний на	Составить хронологию появления изваяний, их периодизацию	2	1	1	Изучить фото изваянийhttps://e- history.kz/ru/news/show

Тема 3.1-3.2 Политические предпосылки развития городов. Великий Шелковый путь, торговля. Миграция тюркских племен. Военные походы.

Тема 3.3-3.4 Средневековая архитектура. Формирование города по частям:цитадель, шахристан, рабад. Особенности городов Казахстана.

Тема 3.5-3.6 Материальная и духовная культура древнетюркской эпохи. Буддийские храмы. Архитектурные ансамбли: дворцы Кедер и Джамуката. Книгопечатание.

Тема 3.7-3.8 Общественно-политическое устройство тюркских городов и столиц. Устройство тюркских городов. История становления и расширения влияния в городах.Торговые центры Испиджаб, Кедер, Отрар, Тараз,Сузак, Сыгнак, Сауран, Баласагун, Семиречье.

Раздел 4.

Тема 4.1-4.2 Письменные памятники Бильге-кагана и Культегина. Каменные стеллы с описанием исторических событий. Древнетюркский рунический алфавит. Бугутская надпись. Тюркские орхоно- енисейские рунические письма.

Тема 4.3-4.4 Исследование тюркской духовной культуры в творчестве Ш.Валиханова. Рассмотреть творчество и труды Ш.Валиханова.«О мусульманстве в степи» и «Следы шаманства у киргизов»

Тема 4.5-4.6 Выдающиеся мыслители тюркского мира.Ученые и мыслители Абу Насыр аль- Фараби, Ахмет Яссауи, Махмуд Кашгари, Юсуф Баласагуни.

Тема 4.7-4.7 Повторение и обобщение материала. Защита творческих проектов. Научно- практическая конференция.

Нормативная часть 7 класс, 34 ч.

Пояснение по тематике курса: Изучение археологических памятников тюрков и кыпчаков; тюркской письменности, алфавитов, наследие тюркских ученых и научные трактаты Ш.Валиханова. Воссоздание исторической картины.

№	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образователь-ный продукт
			Всего	Лекции/ Теория/ Практика 1	Практика 2
Раздел 1. Всего 7 часов, теория 4 часа, практика 3 часа
1.1	Введение	Ознакомление с целями и задачами курса. Повысить заинтересованность к предмету	1	1	-	Сбор общей информации по курсу
1.2-1.3	Развитие археологической науки в Казахстане	Изучить открытия и результаты раскопок А. Маргулана и других ученых	2	1	1	Урок-изучение нового материала
1.4-1.5	Археологические памятники тюрков и кыпчаков	Сформировать представление об археологических открытиях тюрков в Сарыарке и кыпчаков	2	1	1	Подготовить презентации на тему «Описать роль экспонатов в достижении исторического наследия»
1.6-1.7	Тюркские родовые тамги в сакральном пространстве	Сформировать представление о содержании и представлениях тамги	2	1	1	Подготовить презентации https://city3d.kz/nash -gorod/149-

5. Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма. – Алматы: Мектеп, 2003. – 368 с.

6. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. – 1896. – Вып. 3/4. – С. 277–456.

7. Арсланова Ф.Х. Погребения тюркского времени в Восточном Казахстане // Культура скотоводов и земледельцев Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1969. – С. 43–57.

8. Археологическая карта Казахстана. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1960. – 449 с.

9. Баялиева Т.Д. Доисламские верования и пережитки у киргизов. – Фрунзе: Илим, 1972. – 170 с.

10. Винник Д.Ф. Тюркские памятники Таласской долины // Археологические памятники Таласской долины. – Фрунзе: Изд-во АН Кирг. ССР, 1963а. – С. 79–93.

11. Досымбаева А.М. Мерке – сакральная земля тюрков Жетысу. – Тараз: Сенiм, 2002. – 107 c.

12. Каллаур В.А. Археологические экскурсии // Протоколы заседаний и сообщений членов Туркестанского кружка любителей археологии. – Ташкент, 1896. – Год 1. – С. 12–14.

13. Каллаур В.А. Каменные бабы в Аулиеатинском уезде // Протоколы заседаний и сообщений членов Туркестанского кружка любителей археологии. – Ташкент, 1897. – Год 3. – С. 9–14.

14. Каллаур В.А. Камень с древнетюркской надписью из Аулиеатинского уезда // Зап. Вост. отд-ния Рус. Имп. археол. об-ва. – СПб., 1899. – Т. 11. – С. 265–270.

15. Кляшторный С.Г. Древнетюркская письменность и культура народов Центральной Азии // Тюркологический сборник. 1972. – М.: Наука, 1973. – С. 254–264.

БАҒДАРЛАМА

элективті курс

ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫ

8 сынып оқушыларына арналған аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат

А.Б.Тлеубаева,

№43 жалпы білім беретін мектептің тарих пәнінің мұғалімі, археология және

этнология магистрі

Пікір жазған:

А.К.Токсанбаев, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ PhD докторы

Түсініктеме хат мазмұны

«Мәңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол арман – әлем елдерімен терезесі тең қатынас құрып, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді». Осы тәуелсіздік үшін күресіп өткен қазақ зиялыларының төл тарихымызда алатын орны ерекше.

Қазақ халқының мүддесі үшін күрескен, инерциялы, жаңашыл зиялылар - ХХ ғасырдың басында өмір сүрген қазақ зиялылары еді. Қазақ зиялылары туралы тереңірек тарихи мәліметттерді алуға мүмкіндік беретін «ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары» атты элективті курсының мақсаты:ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін сипаттайтын деректер негізінде айтылым дағдыларын арттыру болып табылады.

Міндеттер:

• Қазақтың зиялылары туралы білімін толықтыру

• Қазақ зиялылары туралы деректермен таныстыру

• Қазақ интеллигенция өкілдері туралы мәліметтерді тарихи талдау арқылы айтылым дағдыларын арттыру

• Қазақ зиялы қауым өкілдерінің қызметі туралы түрлі деңгейдегі тапсырмаларды орындау

• Документалды фильмдердегі зиялылардың қоғамдық-саяси қызметіне баға беру

• Қазақ зиялылары туралы кеңестік кезеңдегі тарихи мәліметтерге талдау жасап, объективті баға беру

Күтілетін нәтиже:

• Қазақтың зиялылары туралы білімін толықтырады

• Қазақ зиялылары туралы деректермен танысады

• Қазақ интеллигенция өкілдері туралы мәліметтерді талдау арқылы айтылым дағдылары артады

• Қазақ зиялы қауым өкілдерінің қызметі туралы түрлі деңгейдегі тапсырмаларды орындайды

• Документалды фильмдердегі зиялылардың қоғамдық-саяси қызметіне баға береді

• Қазақ зиялылары туралы кеңестік кезеңдегі тарихи мәліметтерге талдау жасап, объективті баға береді

Элективті курстың өзектілігі: Қазақ зиялыларының тарихы халқының тарихынан ешқашан бөлінген емес. Керісінше тұлғалардың тарихымен танысу арқылы бүтіндей қазақ халқының тарихымен танысып шығуға болады. Сондықтан ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамын алдыға сүйреген қазақ интеллигенциясының тарихын танып білу, осы тұлғалардың халық үшін атқарған қызметтерін өскелең ұрпақ арасында насихаттау әлі де өзекті болып отыр. 8 сыныптың оқу бағдарламасында қазақ зиялыларының тарихымен танысып шығуға аз сағат бөлінген. Өздеріне үлгі тұтар азаматтар туралы тереңірек мәлімет алуға тырысқан 8 сынып оқушыларының арасында сұраныстың бар екені педагогикалық тәжірибе барысында байқалды. Сондықтан, «ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары» элективті курсы арқылы білім алушылар деректермен жұмыс жасай отырып, қазақ зиялыларының қоғамдық- саяси қызметіне баға беріп, тарихи білімін арттыруға мүмкіндік береді. Курс барысында білім алушылар қазақ зиялылары туралы деректерді, зерттеулерді, мақалаларды анықтайды, талдайды, бағалайды.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: Аталмыш элективті курсказақ зиялылары туралы оқулық шеңберінен тыс қосымша тарихи мәліметтер алуға, ХХ ғасырдың басында орын алған түрлітарихи оқиғаларға байланысты зиялылардың көзқарастарын жете түсінуге, қазақ көшбасшыларының шығармашылымен танысу, осы тарихи тұлғалар туралы түсірілген тарихи фильмдерді көрсету арқылы білім алушылардың тарихи білімін арттыруға мүмкіндік береді. Курстың жаңашылдығы:

• Курсты оқыту барысында қазақ зиялылары туралы тарихи құжаттар, жазған хаттары, мақалаларына тарихи талдау әдісі қолданылады.

• Қазақ зиялыларының экономикалық, саяси, аграрлық тақырыптағы көзқарастарына тарихи-аналитикалық талдау жасалынады, ой-тұжырымдары мен көзқарастарына баға беріледі.

• Қазақ зиялы қауым өкілдері туралы «Тар Заман», «Ахмет.Ұлт Ұстазы», «Мұстафа Шоқай», «Әміре», «Міржақып. Оян Қазақ!», «Қаныш. Қазына» сияқты тарихи фильміндегі қазақ зиялыларының бейнесін сипаттау арқылы тарихи портрет құрастырып, қоғамдық- саяси қызметіне баға беріледі.

• Оқу барысында шығармашылық жұмыстарға көңіл бөлінеді.

• Элективті курс 8 сыныптың оқу бағдарламасынегізінде қазақ зиялылары туралы оқушылардың тарихи-танымдық білімін арттыруға негізделіп жасалынған.

Бағыттылығы: ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының өмірі мен қызметі туралы 8 сыныптың оқушыларының базалық білім деңгейін арттырумен қатар, оқушылардың жеке тұлғасын дамыту мен тәрбиелеу мәселесі де қатар қарастырылған. Қазақ зиялыларының бойындағы білімге құштарлық, адалдық, отансүйгіштік, мемлекетшілдік, жаңашылдық сияқты т.б. қасиеттері оқушылар арасында насихатталып, оқушылардың тұлғалық қасиеттерінің артуына ықпал етеді.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлім

8 сынып

1. ХХ ғасырдың басында патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы күрескен қазақ зиялылары-18 сағат

Бақытжан Қаратаев- ІІ Мемлекеттік Дума депутаты Айқап журналының редакторы- Мұхамеджан Сералин Түркістан үшін от кешкен күрескер- Мұстафа Шоқай

«Оян қазақ» өлеңінің авторы - М. Дулатов

Алашорда әнұранының авторы, жазушы, педагог- Ж.Аймауытов Қазақтың тұңғыш математигі, профессор- Әлімхан Ермеков Алашорданың батыс бөлімінің төрағасы, заңгер-Жаһанша Досмұхамедов Алаш қозғалысының өкілі, дәрігер- Халел Досмұхамедов

Барлыбек Сыртанов-тұңғыш қазақ Контитуциясының жобасын жасаушы заңгер Дипломат, қоғам қайраткері-Нәзір Төреқұлов

Ұлт ұстазы-Ахмет Байтұрсынұлы Әлихан Бөкейханов -Алаш көшбасшысы. Әлихан Бөкейхановтың соңғы хаты Қайталау

2. ХХ ғасырдың басында Қазақстанның экономика саласының дамуына үлес қосқан зиялылар- 7 сағат

Түркістан -Сібір темір жолын салудағы М.Тынышбаевтың еңбегі РКФСР Халком кеңесі төрағасының орынбасары-Тұрар Рысқұлов С.Қожанов, Ж.Мыңбаев -ұжымдастыруға қарсы күрескен қайраткерлер Смағұл Сәдуақасовтың азаматтық, қайраткерлік болмысы

Қайталау

3. ХХ ғасырдың І жартысындағы Қазақстанның мәдениеті мен ғылымын дамытуға үлес қосқан зиялылар-9 сағат

Қ.Сәтбаев- Қаз КСР ҒА тұңғыш президенті, геолог ғалым

Ақын, ағартушы Ш.Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығы М.Әуезовтың қазақ әдебиетінің дамуына қосқан үлесі

Сәкен Сейфуллин- Қазақстан Жазушылар Одағының негізін салушы М.Жұмабаев-жазушы ғалым, педагог

Қазақ әдебиетінің мақтанышы-Ғабит Мүсірепов Ән әлемінің жұлдызы- Әміре

Қорытындылау сабағы

8-сыныптар. Барлығы 34-сағат, аптасына – 1 сағат

Р\с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім өнімі
			Барлығы	Лекция/ Теория/ Тәжірибе 1	Тәжіри бе/ Тәжіри бе 2
I бөлім. ХХ ғасырдың басында патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы күрескен қазақ зиялылары Барлығы: 18 сағат Теория: 11 Жоба\зерттеу жұмысын қорғау: 7
1.1	Бақытжан Қаратаев- ІІ Мемлекеттік Дума депутаты	Б.Қаратаевтың қоғамдық –саяси қызметіне баға беру	1	1		Б.Қаратаевтың ІІ Мемлекеттік Думада сөйлеген сөзін тарихи тұрғыда талдап, ХХ ғасырдың басындағы

Сыртанов - тұңғыш қазақ Контитуциясының жобасын жасаушы заңгер» тақырыбында Венн диаграммасына «Қазақ елінің жарғысы» мен «ҚР Конституциясы» туралы мәліметтерді оқып, ерекшелігі мен ұқсастығын ауызша баяндау кезінде білім алушыларды айтылған ойдың нақтылығы, өзіндік тарихи көзқарастың болуы, келтірілген дәлелдің шынайылығы сияқты дискрипторлармен бағалауға болады. «Алашорда әнұранының авторы, жазушы, педагог- Ж.Аймауытов» тақырыбына эссе жазуда білім алушылардың эссе жұмысын бағалауда «Эссенің 80-100 сөзден құралуы, мәтінде грамматикалық қатенің болмауы, өзіндік тарихи пікірдің болуы, келтірілген тарихи мәліметтердің шынайылығы» сияқты бағалау критерийлері арқылы бағалау ұсынылады. Элективті курстың әр бөлімінен соң жиынтық бағалауды жүргізу үшін «Әлихан атаға хат жазу», тест жұмысы, зерттеу жобаларын жүргізу ұсынылады.

Білім алушылар курс барысында түрлі тапсырмалар, постерді қорғау, реферат, мақала жазу,ғылыми жоба сынды шығармашылық жұмыстар орындайды. Білім алушылардың шығармашылық жұмыстары тақырыпты меңгеру деңгейі, тарихи терминдерді қолдануы, тарихи материалдарды талдап, сипаттауда шығармашылық қасиетін көрсете алуы, өзіндік ой-пікірін жинақы, еркін жеткізе алуы сияқты бағалау критериийлер негізінде бағаланады. Сондай-ақ, курсты жүзеге асыру барысында қалыптастырушы бағалау түрлері мен жиынтық бағалау жүргізіледі.

Оқытуды ұйымдастыруға әдістемелік нұсқаулар

Ақпараттық ғасырда білім алып отырған бүгінгі күннің ұрпағының тарихи танымын кеңейтіп, оқытуда топпеннемесе жеке жұмыс жүргізу әдістерін қолдану ұсынылады.

Жеке және барлық білім алушыларды жан-жақты дамыту- бүгінгі білім беру жүйесінің басты талаптарының бір десек те болады. «Дамудың ең жақын аймағы» болатын топтық жұмыс түрлерін жүргізу арқылы білім алушылардың бір-біріне жазбаша деректермен, баспасөз материалдарымен, тарихи фильмдерді талқылау арқылы айтылым дағдылары артып, өзара дамуына ықпал ете алады.

Сондай-ақ, тарихи деректермен, мәліметтермен жұмыс жасауда жекелей қалыптастырушы бағалауға арналған тапсырмаларды кеңінен ұйымдастырған жөн. Мысалы, Әлихан Бөкейхановтың соңғы хатымен танысқан білім алушылар түрмедегі жазылған соңғы хатындағы баяндалған «Доңыз бен аққу» мысалын сын тұрғысынан талдай отырып, бүгінгі ұрпаққа айтылған аманатпен танысады. Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның ұрпағы ретінде «Әлихан атасына хат жазу» арқылы білім алушылардың бойында субъективтік пікір қалыптасып, Алаш қайраткерлерінің қызметін бағалай алады.

Элективті курсты жүргізу үдерісінде дәріс сабақ, мұражайға саяхат, конференция сабағы сияқты көптен қолданылып келе жатқан формаларымен қатар, кейiнгi кезде мұғалiмдер тәжiрибесiнде қолданылып жүрген оқытудың интерактивті, арнайы кеш, пiкiр таластыру, сахналық қойылым т.б әдістерін шығармашылықпен қолдануға болады.

Білім алушылардың оқу үдерісінің өнімі ретінде реферат, баяндама, эссе, конспект, жоба т.б. әр түрлі жазба жұмыстары арқылы жүзеге асыру ұсынылады.

Қазақ зиялылары туралы мәлімет беретін мұражайларға саяхат сабағын жасап, экскурсия соңында білім алушының рубрикасын алу ұсынылады. Мысалы, «Ұлт ұстазы-Ахмет Байтұрсынұлы» тақырыбында Алматы қаласындағы А.Байтұрсыновтың мұражай-үйіне саяхаттап, оқушы рубрикасын алу арқылы білім алушының мұражайдан алған әсерін білуге болады.

Бүгінгі ақпараттық қоғамда білім алып жатқан өскелең ұрпақтың көпшілігі визуал және аудиал. Көру арқылы жылдам қабылдайтын бүгінгі ұрпаққа қазақ зиялылары туралы тарихи фильмдердің үзінділерін көрсету ұсынылады. «Тар Заман», «Ахмет.Ұлт Ұстазы», «Мұстафа Шоқай»,

«Әміре», «Міржақып. Оян Қазақ!», «Қаныш. Қазына» сияқты тарихи фильміндегі қазақ зиялыларының бейнесін сипаттау білім алушылардың айтылым дағдысы мен тарихи білімінің артуына ықпал етеді. Айталық, «Түркістан үшін от кешкен күрескер- Мұстафа Шоқай» деген тақырыпта Мұстафа Шоқай туралы тарихи мәлімет беріп және тарихи фильмдегі М.Шоқай бейнесін салыстыртып, аналитикалық салыстырмалы тарихи талдау жасау ұсынылады. Мұндай әдістер білім алушылардың бойында сын тұрғысында ойлау қабілеттерін шыңдап, айтылым дағдысын арттырады.

Педагогтерге арналған әдебиеттер тізімі

1. Қойшыбаев Б.О. Бақытжан Қаратаев. А.,1993

2. Өзбекұлы С.Ө.Арыстары Алаштың. Тарихи очерктер.А.,1998

3. Қойгелдиев М. «Алаш қозғалысы» Алматы, 1995

4. Қойгелдиев М. Бөкейханов Ә. Шығармалары - Алматы: Қазақстан 1994.

5. Нұрпейісов Кеңес. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.

6. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері Жақып Ақбаев. А.,1996

7. Өзбекұлы С.Ө. Барлыбек Сыртанов. А.,1996

8. Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы. Ред.басқ. Қ.С.Қаражан. А.,2005

9. Рамазанова Б. Р. Елім деп соққан жүректері., Алматы, 2006.

Оқушыларға арналған әдебиеттер тізімі

1. ҚР Конституциясы https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K950001000_

2. Қасымжанов А. Х. Ұлы даланың зиялылары, Алматы, Қазақ ун-ті, 1996.

3. Қызыл қырғын 37-де опат болғандар:монография / құраст.: Қ. Қасенов, Ә.Төреханов. - Алматы: Қазақстан, 1994.

4. Қойгелдиев М. «Алаш қозғалысы» Алматы, «Санат» баспасы ., 1995

5. Бөкейхан Әлихан Нұрмұхамедұлы. Таңдамалы: қазақ және орыс тілдеріндегі ғылыми зерттеулер, еңбектер: моногр., мақалалары, сөздері, баяндамалары, өлеңдері, аудармалары, хаттары / Ә. Н. Бөкейхан ; бас ред. Р. Нұрғалиев. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 1995

6. Шығармаларының толық жинағы/ Т. Рысқұлов ; [құраст.: К. С. Алдажұманов ] ; ҚР Білім және ғылым министрлігі ; Ш. Ш. Уәлиханов атын. тарих және этнология ин-ты ; ҚР Президентінің мұрағаты .- Алматы

: Қазығұрт, 2007

7. Дәуірдің жарық жұлдызы. Халқымыздың көрнекті саяси қайраткері М. Тынышбаевқа арналады [құраст.: М.М.Бегманова ] Алматы, 2001.

8. Ыбырай Алтынсарин. Шәкәрім Құдайбердіұлы/ Бас ред Б.Аяған., Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2007

Интернет ресурстары:

1. https://vk.com/wall-138227932_1345

2. https://kozhalar.kz/20197586-muhamedzhan-seralin-zhajynda-zhanga-derek

3. https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1912

4. http://kerey.kz/?p=12443

5. https://abai.kz/post/38348

6. https://alash.semeylib.kz/?page_id=354

7. https://adebiportal.kz/kz/authors/view/709

8. https://stan.kz/saken-seyfullin-kazaktin-atakti-akini-zhalindi-zhazushisinin-omirbayani-315977/

9. https://colmagzhan.kz/content/magghan-ghumabaev/lang-kz

10. https://qamshy.kz/article/62175-bauyrdgan-momyshuly-dgane-onynh-soghys-oneri

Қосымша Ғылыми және шығармашылық жобалар тақырыптары

1. « Әлихан Бөкейханов-Алаш көшбасшысы» тақырыбына ғылыми жоба

2. «С.Садуақасовтың қоғамдық- саяси қызметі» тақырыбына ғылыми жоба

3. «Барлыбек Сыртановтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі» тақырыбына ғылыми жоба

4. «Қаныш Сәтбаев-қазақтың тұңғыш геолог ғалымы» тақырыбына ғылыми жоба

БАҒДАРЛАМА

элективті курс

гимназиялық компоненттің арнайы курстары

АЛАШ АРЫСТАРЫ

(10-сынып оқушыларына арналған, аптасына 1сағат, барлығы 34 сағат)

Турусбекова Жулдуз Сериковна,

№172 мектеп-гимназиясының тарих пәні мұғалімі

Пікір жазғандар:

Ыбышова Салтанат Турганбековна, Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университеті Тарих кафедрасының аға оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандидаты;

Чаргынова Гулзада Оразбаевна, Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университеті Тарих кафедрасының аға оқытушысы, PhD

Түсініктеме хат мазмұны

Алаш арыстары бағдарламасы 10-сыныптың Қазақстан тарихы пәніне арналған. Мемлекеттік білім стандартына негізделіп, Қазақстан тарихы пәнін оқыту бағдарламаларын басшылыққа ала отырып жазылды. Оқушылар тарих пәнінен білім алу үшін оқытудың жаңа элементтерін қолдана отырып, әрі қосымша білім алуына көмектеседі. Ел тарихын Алаш қайраткерлері, белгілі тұлғалар арқылы зерделеу – қазақтың дәстүрлі таным-түсінігінде ертеден қалыптасқан үрдіс. Оқушыларды Алаш қайраткерлері туралы мәліметтермен жалпылама таныс болғандықтан, әр тараудан соң түрлі тапсырмалар, сонымен бірге, көркем фильмдер қарау, тарихи анализ жасау, мақала жазу ұсынылды. Алаш қайраткерлерінің қазақ тарихында алатын орнын бағалау, қазақ интеллигенциясы туралы кеңінен мәлімет беруден бастап, әр кезеңге қатысты олардың көзқарастары мен ой-пікірлерін, ұстанымдары мен өнегелі сөздері қолданылды. Сол арқылы қазақ азаматтарының ұлттық мінезі мен қасиетін қазіргі таңда білім алушылардың бойына қалыптастырудың бағыты ұсынылды.

10 сынып оқушыларына арналған «Алаш арыстары» бағдарламасы – Алаш қайраткерлерінің өмірімен, еңбегімен, қоғамдағы тарихи рөлімен танысуға бағытталған. Оқушылардың бойында адамгершілік, сүйіспеншілік, адалдық сезімдерін арттыра түсетін тиімді бағдарлама. Бағдарламаны құрастыруда оқушылардың жас ерекшелігіне сай меңгеруге тиіс материалдар, әр сыныптың оқу бағдарламасында оқытылуға тиіс шығармалар, тірек конспектісін жасау, сыни ойлау жұмыстарын құру, саяхат жасау, кластер құру тапсырмалары берілді.

Оқушы бойында мүмкіндіктерін барынша ашуға, қабілеті мен интелектін байытуға, азаматтықтың, халықтың, қоғамның және мемлекеттің алдындағы жеке адамның құқықтары мен міндеттерін ұғындыруға, өз елінің мәдени, экономикалық мүдделерін толығырақ түсінуге көмектеседі. Алаш арыстары еңбектерін оқып-үйрену, айрықша ынта білдірген оқушылардың талап-тілегін қанағаттардыра отырып, олардың Отан тарихын жан-жақты, әрі тереңірек білім алуына мүмкіндік жасау. Тарихи ойлау дағдыларын тарихи концептілер мен тарихи дерек көздер арқылы дамытады.

1. Бағдарламаның мақсаты:

Оқушыларға «Мәңгілік Ел» Қазақстан халқының жалпы ұлттық идеясының жүзеге асуын қамтамасыз ету мақсатында: қазақстандық патриотизм мен азаматтық жауапкершілік, сыйластық, бірлесе жұмыс жасау, еңбек және шығармашылық, ашықтық, өмір бойы білім алу құндылықтарын меңгерту басшылыққа алынады. Ұлттың бірлігін, елдің елдігін, жердің тұтастығын сақтауға ат салысқан, сол үшін тоталитарлық өктем саясаттың құрбаны болған Алаш зиялылары туралы мәлімет беру, тарихи қайраткерлердің тарихтағы рөлін дұрыс бағалауға тәрбиелеу.

Оқу пәнінің қызметі мен оның мақсаттарын жүзеге асыру бағдарламада негізгі бөлімдерінің құрылымымен қарастырылған.

2. Бағдарламаның міндеттері:

• әлемдік тарихи үдерістің құрамдас бөлігі ретінде Қазақстанда адамзат қоғамының дамуына үлес қосқан тұлғалар туралы білімін қалыптастыру;

• оқушылардың тарихи білімдерді қорытындылап, себеп-салдарлық байланыс орнатып, тарихи оқиғалар, ондағы тарихи тұлғалар туралы біле отырып, өзіндік көзқарастарын білдіру, күнделікті өмірде білімін қолдана білу дағдыларын дамыту;

• тарихи деректермен жұмыс жасай білу және тарихи білімдерін шығармашылықпен қолдану дағдыларын қалыптастыру, тарихи оқиғалар мен құбылыстарды салыстырмалы талдау арқылы ой елегінен өткізуге дағдыландыру;

Оқушы бойында мүмкіндіктерін барынша ашуға, қабілеті мен интелектін байытуға, азаматтықтың, халықтың, қоғамның және мемлекеттің алдындағы жеке адамның құқықтары мен міндеттерін ұқтыруға, өз елінің мәдени, экономикалық мүдделерін толығырақ түсінуге көмектеседі. Қазақстан тарихын оқып-үйренуге айрықша ынта білдірген оқушылардың талап- тілегін қанағаттандыра отырып, олардың Отан тарихын жан-жақты, әрі тереңірек білім алуына мүмкіндік жасау.

Курсты оқыту барысында төмендегі пәндермен пәнаралық байланыстар жүзеге асырылады:

• «Қазақстан тарихымен», тұлғалар белгілі болған оқиғаларды білу;

• «Географиямен», тарихи оқиғалардың болған территориясы, тарихи тұлғалардың шыққан жері туралы білу;

• «Қазақ әдебиетімен», Қазақстанның көрнекі ақын-жазушыларының шығармаларының тарихы, шығармашыл зиялы қауым өкілдері туралы білу.

Курсты аяқтау формасы: оқу жылының бірінші және екінші жарты жылдығында оқушыларға реферат жаздыру немесе бақылау, тест арқылы оқушы білімін есепке алу.

Қорыта келгенде, берілген тапсырма деңгейінің түрлендіре берілуі оқытудың тиімділігін арттырады және білім нәтижесіне қол жеткізугеболады. Оқушы қиялына, оқушы еркіндігіне мүмкіндік беріледі. Мұғалім – үйлестіруші, ал шығармашыл топ оқушылар.

3. Бағдарламаның өзектілігі: құжаттармен жұмыс жасауды үйренеді, Қазақстандағы Алаш қозғалысының тарихи маңызымен танысады, Алаш қайраткерлерінің өмірі мен еңбек жолы туралы ақпараттармен жұмыс жасауға бағыттау . Жаңартылған білім беру мазмұнындағы оқытудың жаңа технологиялары арқылы білім алушылар сапалы білім мен саналы тәрбие беруде қолданылады. Мысалы (тірек сызбасын жасау, картамен жұмыс жасау, қысқаша тезис құрастыру, бейнероликтер әзірлеу т.с.с) қосымша білім алуына көмектеседі. Бұл бағдарламада тарихи деректермен жұмыс жасау, сыни талдау қарастырылған.

4. Күтілетін нәтиже: 10 сыныптардың Қазақстан тарихы мен қазақ әдебиеті пәнін кіріктіре отырып, сағат саны аз берілген тақырыптарды осы бағдарлама арқылы жан-жақты меңгере алады. Екі пәнді байланыстыру арқылы бір-бірін толықтырып білімнің биік деңгейіне көтерілуге болады. Үздіксіз білім бере отырып, білімнің функционалдық толықтылығы, критериалды бағалау жүйесін енгізу және оқытудың әдіс-тәсілдері мен әртүрлі құралдарын қолданудың тиімділігіне баса назар аударылған. Оқушылар тарих пен әдебиетті байланыстыру арқылы тақырыпты зерделеп, өздігінен қорытынды жасай алады.

5. Оқушылардың дайындығына қойылатын талаптар:

Элективті курсты оқытуда оқушылардың дайындық деңгейлеріне қойылатын талаптар іс-әрекеттік формада берілуі, атап көрсеткенде, оқушылардың курс бойынша алған білімдерінің нәтижесі білім, білік және практикалық іс-әрекет арқылы көрінуі тиіс.

• тарихи оқиғалар мен көріністерді сыни талдау, салыстырмалы-тарихи зерттеу әдістерін қолдануды үйрету, адамзаттың әлемдік-тарихи дамуымен байланыстыра көрсетуге дағдыланады;

• сабақ барысында алған білімдерін Қазақстанның ежелгі дәуір және ортағасырлардағы этникалық тарихы материалдарымен ұштастыруды меңгереді;

• тарихи фактілерге талдау жасауды қолдана білу, азаматтық ұстанымды қалаптастыру үшін тарихи білімді қолдануды үйренеді;

• арнайы және жалпы білімділік іскерлік пен дағдыларды қалыптастырады.

1. Оқушыларда қалыптасатын біліктер:

   • ізденіс барысында тарихи фактілерді дұрыс түсіндіруде, тарихи даму заңдылығының ерекшеліктерін анықтауға үйрену;

   • этногенездік үдерістерді тұжырымдық талдау және айқындау негіздерін меңгеру;

   • тарихи оқиғаларға қатысты әр түрлі көзқарастарды салыстыру, өз пікірін дәлелдеу;

   • әр түрлі дерек көздерімен, зерттеу жұмыстары, тарихи құжаттар, статистикалық мәліметтер, мерзімдік басылымдармен жұмыс істеу;

   • АКТ-ның әртүрлі әдіс-тәсілдерін пайдалана отырып, ғылыми жобалар жасауға үйрету.

Қазақстан тарихын басқа пәндермен, тарихтың басқа курстарымен, сонымен бірге дүние жүзі тарихы, қазақ әдебиеті, география пәндерімен байланыстыра отырып, қажетті мәліметтер енгізілді.

Бағдарламаның жаңалығы Элективті курстың ерекшелігіне - Жаңартылған бағдарламаға сәйкес 10 сыныптың «Қазақстан тарихы» пәніне арналған оқулықта қамтылған тақырыптарды, деректер мен қосымша мәліметтер негізінде қазақ халқының этникалық тарихын тереңдетіп түсіндіру жатады.

7. Курстың бағдарламасы дидактикалық талаптарға сай жасалынып, негізгі оқу мазмұнын қамтитын бөліммен қоса ақпараттық - әдістемелік бөлімдерден тұрады.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі

Оқу пәнінің құрылымы мен мазмұны барынша толық және нақты бейнеленген бағдарлама мәтінінен тұрады. Бағдарламада Алаш ұйымының (қозғалысының) құрылуынан бастап Алаш қайраткерлерінің 1988 жылғы Қазақстан компартиясы ОК-нің қаулысымен 20-40 жылдар мен 50 жылдардың бас кезінде қуғынға ұшыраған, сотталған халықтың даңқты өкілдерінің есімдері халқына қайтарылуы туралы толығырақ материалдар берілген. Бағдарлама 36 сағатқа арналған.

Бағдарлама негізгі 4 бөлімнен тұрады:

І бөлім. Қазақстандағы Алаш қозғалысының тарихи маңызы (7 сағат) ІІ бөлім. Алаштың жеке дара тұлғасы (3 сағат)

ІІІ бөлім. Алаш қайраткерлері (17 сағат)

IV бөлім. Алаш арыстарының ақтаулары (7 сағат)

1. Қазақстандағы Алаш қозғалысының тарихи маңызы – 7 сағат.

Алашордашылар қозғалысы. Алаш және Алашорданың мақсат-мұраты. «Алаш» қайраткерлерінің көтерген ұлттық идеялары. І Жалпықазақ съезін шақыру туралы. «Алаш» партиясының ұлттық бірігу концепциясы. Қосөкімет және алаш қозғалысы. Жалпы қозғалыс туралы мәлімет жинау.

2. «Алаштың дара тұлғасы» – 3 сағат

Әлихан Бөкейханов – көрнекті қоғам қайраткері. Әлихан Бөкейханов және Тәуелсіздік тағлымы. Жер мәселесі туралы Ә.Бөкейхановтың «жауап хат»

3. Алаш қайраткерлері – 17 сағат

Алаштың арыс ұлы Ахмет Байтұрсынұлы -150жыл . Ахмет Байтұрсыновтың қазақ қоғамында алатын рөлі. Міржақып Дулатовтың өмірі мен шығармашылығы. Міржақып Дулатов және «Қазақ» газеті. «Қазақ тілі» газетінің алғашқы редакторы – Мәннан Тұрғанбаев.

«Халел Досмұхамедұлы және Алашорда. Мұстафа Шоқай – Алаштың, Түркі әлемінің көсемі – Мұстафа. Мұстафа Шоқайдың 1932-1933 аштықты жоюға қосқан үлесі. Құлжанов Нұрғали және «Алаш автономиясы. Алаш қозғалысы және Мағжан Жұмабаев. Жүсіпбек Аймауытұлының саяси өмірбаяны. Бақтырегей Құлманов Алаштың саяси қайраткері. Мемлекеттік Думаға сайланған қазақ зиялылары. «Қызыл қырғын» қайғы – қасіреті. «37-дегі репрессия қасіреті. Қуғын-сүргін құрбандары – Алаш жұртының қайраткерлері.

4. Алаш арыстарының ақтаулары – 7 сағат

«Қазақ» газеті және Н.Құлжанова. Шәкәрім Құдайбердіұлы – Алаш қайраткері. Қазақ халқы және Кеңес үкіметі. Алашорда үкіметінің әскери кеңес құру туралы қаулысы. «Халел Ғаббасов – қоғам қайраткері».

«Алаш мұрасы – осы заман». Тарих ақтаңдақтарының қоғамдық қызметі, рөлі.

Нормативті бөлім

Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барл ығы	Ле кц ия\ Те ор ия	Тә жі ри бе
І. Қазақстандағы Алаш қозғалысының тарихи маңызы Барлығы 7сағат: лекция/теория 5, тәжірибе 2
1.1	Алашордашылар қозғалысы	10.3.1.2 XX ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси процестерге баға беру	1		1	Қысқаша конспект құрастыру. Картамен жұмыс
1.2	Алаш және Алашорданың мақсат-мұраты	10.2.2.1 қазақ зиялыларының шығармашылық мұрасын талдау және қоғамдық санаға тигізген әсеріне баға беру;	1	1		Тарихи анализ жасау. Конспект жазу
1.3	«Алаш» қайраткерлерінің көтерген ұлттық идеялары	10.3.1.4 «Алаш» партиясының ұлттық мемлекеттілікті жаңғыртудағы саясатын талдау	1		1	Тірек- сызба.Кластер құру
1.4	І Жалпықазақ съезін шақыру туралы	10.1.2.1 қазақ зиялыларының қоғамдағы рөлі мен қызметін талдау	1	1		Кесте құрастыру арқылы Жалпықазақ сьезінің мақсатын ашу
1.5	«Алаш» партиясының ұлттық бірігу концепциясы	10.3.1.4 «Алаш» партиясының ұлттық мемлекеттілікті жаңғыртудағы саясатын талдау;	1		1	Тарихи анализ жасау
1.6	Қосөкімет және Алаш қозғалысы.	10.3.1.1 қазақ зиялыларының Ресей империясының Мемлекеттік Думасындағы қызметіне баға беру;	1		1	Тірек сызбасын жасау.Картамен жұмыс жасау
1.7	Алашордашылар және қуғын - сүргін	10.3.1.4 «Алаш» партиясының ұлттық мемлекеттілікті жаңғыртудағы саясатын талдау	1	1		Қысқаша тезис құрастыру. бейнероликтер әзірлеу

«Алаш арыстары» тақырыбындағы бағдарламада Қазақстан тарихы, география, қазақ әдебиеті пәндерімен, тығыз пәнаралық байланыс қамтылған.

Қандай да мәселені шешуде оқушылардың қалай ойлайтындығын, олардың ой-өрісін біліп отырудың маңызы зор. Өйткені бұл - оқушылардың қаншалықты пайымдай білетіндігін, оқыған материалды жақсы меңгергендігін анықтауға мүмкіндік береді. Оқушы білімін бағалауда көп талап қойылады. Бүгінгі күннің талабы оқушыны үнемі бағалап отыру, қалыптастырушы бағалау. Өз білімін оқушының өзіне бағалатып, өз білімінің деңгейін өзіне ұғындыру. Оқушы өз білімін көтеруге талпынады. Шығармашылық жұмыс жасайды. Олардың білімін тапсырмалар беру арқылы анықталады. Өзіндік жұмыс тапсырмалары беріледі. Оқушы пікірін тыңдау өте маңызды. Пікірлесу арқылы оқушы білімін бағалау.

Оқушы қабілетіне, қабылдау және меңгеру деңгейіне қарай оқушылардың теориялық- практикалық білімін сараптау деңгейіне мынандай диагностика арқылы көрсетуге болады:

• STEEPLE кестесін толтыруда оқиғаның жақсы-жаман, мүмкіндігі мен қауіпті жақтарын анықтайды, «Алаш қозғалысының тарихи маңызы» бөлімі бойынша оқушылар көп ізденеді, мәліметтерді оқулықтардан, ғаламтор желісінен анықтайды, кестені қызығушылықпен орындайды.

•Ассоциация әдісі бойынша «Алаштың жеке дара тұлғасы» бөлімі бойынша тұлғаға байланысты толық мәліметтер жинақтау жұмыстарын жүргізеді.

•Жаңа мәліметтер жинастыру. «Көзқарастар тайталасы» әдісі арқылы кесте құру, үздік слайд әзірлеуде оқушылар шығармашылықпен жұмыс жасайды.

•Ғылыми жоба жұмыстарын жазуда бала ізденімпаздыққа, жүйелілікке өз ойын еркін айтып қорғауға үйренеді. Көркем әдебиеттерді пайдалана отырып, реферат немесе ғылыми жоба жазуға дағдыланады.

•Тұлғалық сипаттама жасау.Тарихи оқиғаға өз көзқарасының болуы - өзі ойланып, ізденіп жауап береді. Түрлі әдебиеттерді пайдалану арқылы зерттеу жұмыстарын жасайды.

•«Фишбоун» әдісі бойынша оқиғаларды мағынасына қарай бөліп жазуға, сұрақ-жауап арқылы қорытынды ойларын жинақтауға үйренеді.

•«Атаулар туралы үш сұрақ» әдісі арқылы жаңа тақырып бойынша үш терминді тақтаға жазып, оқушыларға осы атауларға қатысты мынандай сұрақтарға жазбаша жауап беруді ұсынылады.

1. Қайда? Бұл терминдерді сіз бұрынырақта қайда және қандай мағынада кездестіріп едіңіз?

2. Қалай? Өз тәжірибеңізбен осы атауларды қолданудың мысалдарын келтіре аласыз ба?

3. Қандай? Осы сабақта бұл атаулар қандай қолданыста болады деп ойлайсыз?

Мұғалімнің сұрақтарды шығармашылық тұрғысынан әр сабақта тақырыпқа байланысты өзгертіп отыруы тиімді.

• Тезис құруда мәліметті толықтырады, деректерді талдайды, өз ойларымен бөліседі.

• Ойлан. Жұптас. Пікірлес әдісі бойынша жұптық жұмыс жасайды.

• Термин сөздермен жұмыс жасау оқушылардың ой-өрісінің кеңеюіне көмектеседі, ғылыми атауы мен ғылыми ой-пікірді дәл білдіре алады.

Пәнді меңгеру деңгейінің талаптары:

• «Алаш арыстары» элективті курсында аталып өткен тақырыпшалардың тарихикезеңдерінбілуітиіс;

• Алғантеориялықбілімдіісжүзіндеқолданудыңжолынбілу;

• Әр замандағы зиялылардың өмір жолдары мен саяси биліктерін ажырата білуі

1. Зерттеу жұмыстары;

2. Дәлел келтіре білуі;

3. Графикалық органайзерлермен жұмыс жасауы;

4. Тест тапсырмаларымен жұмыс жасауы;

5. Топпен және жұппен жұмысы;

6. Жоғары деңгейдегі таным (талдау, жинақтау, бағалау).

Бағалаудың негізгі қағидалары: Оқу жетістіктерін тексеру немесе өздігінен тексеруге арналған критерийлерді білім алушылармен бірлесіп әзірлеуге болады. Сабақ барысында білім алушылардың оқу жетістіктерін өздері бағалауын ұйымдастыруды ойластыру және оқу тапсырмаларын таңдау маңызды. Мұғалім білім алушылардың оқу жетістіктерінің бағалау критерийлерін өзі таңдап, әзірлей алады.

Бағалауға қойылатын талаптар:

• тақырыпты жақсы меңгерген;

• өз ой-пікірін жүйелі жеткізе алатын және дәлелдей білетін;

• өз ой пікірінде алған білімін пайдалана алатын;

• теориялық материалды талдап, сараптауда шығармашылық қасиетін көрсете алатын;

• өздігімен ізденіп, өзінің қабілетін дамытып, зерттеу жұмыстарын жүргізе алатын. Тоқсан бойынша бақылау жүмысы алынып, оқушы жұмысы бағаланады.

Қысқа мерзімді жоспар үлгісі

Білім беру ұйымының атауы		172 мектеп-гимназия
Пәні:		Қазақстан тарихы
Бөлім:		3 бөлімнің 3.2 –ші сабағы
Педагогтің аты-жөні:		Турусбекова Ж.С
Күні:
Сынып: 10		Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы:		Ахмет Байтұрсыновтың қазақ қоғамында алатын рөлі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаты:		10.2.3.1 ұлттық баспасөздің қоғамдық-саяси сананы оятудағы рөліне баға беру
Сабақтың мақсаты		Ахмет Байтұрсыновты қазақ тіл білімінің негізін салушы, қоғам қайраткері ретінде бағалайды.
Тарихи ойлау дағдысы Тарихи концептісі		Білу, түсіну Маңыздылық
Сабақтың барысы
Сабақтың кезеңі//уа қыты	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті		Бағалау	Ресурстар
Ұйымдаст ыру Өзін-өзі тексеру Өткен білімді еске түсіру	-Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу. - Психологиялық ахуал қалыптастырады. Оқушылардың сабаққа деген ыңтасы мен қызығушылығын арттыру мақсатында «Волейбол» әдісі бойынша допты бір-біріне лақтыра отырып, жақсы ниеттерін білдіріп, көңіл-күйді жақсарту. 1.Өткен тақырып бойынша	Оқушылар өз ойларын ортаға салады. Оқушылар жауаптары арқылы жаңа тақырыпқа көшу		мадақтау Алдын ала құрастырылған критерийлер бойынша	Жаңа платформа лармен жұмыс https://learn ingapps.org /

3. Х.М.Әбжанов «Алаш қозғалысы» Алматы 2008 жыл

4. Ж.Артықбаев, А.Пірманов «Алаш қозғалысы» Алматы. Атамұра 2008 жыл

5. М.Қойгелдиев. «Алаш қозғалысы» Алматы. «Алаш» 2004 жыл 89-90 бет

6. М.Қойгелдиев. «Ұлттық саяси элита» Алматы “Жалын” баспасы 2004 жыл 7.Қойгелдиев М. «Алаш қозғалысы» Алматы 1994, 1995, 2008.

8. Қойгелдиев М. Бөкейханов Ә. Шығармалары - Алматы: Қазақстан 1994.

9. “Алаш” Ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа кезеңі. Алматы 2004 жыл

10. Н.Ә.Назарбаев «Тарих толқынында» Алматы. Атамұра. 2003 жыл

11. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Архиві 544-қор, 2- тізім, 222-іс, 27- парақ 12.Нұрпейісов Кеңес. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.

13. Мұстафа Шоқай Таңдамалы шығармалары 1,2,3 томдар Алматы 2007.

14. Абдіуақап Қара. Мұстафа Шоқай. Өмірі, күресі, шығармашылығы. Алматы 2004

Интернет ресурстар:

1. https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2236

2. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%8 1%D0%B8%D1%8F

3. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%8 1%D0%B8%D1%8F

4. .https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%8 1%D0%B8%D1%8F

5. https://qazaqadebieti.kz/10996/beseudi-haty-nemese-asharshyly-rbandaryny-s-rauy

6. https://wordwall.net/ru/resource/52870352

Қосымша

Мақала жариялау тақырыптары:

1. «Алаш мұрасы – осы заман»

2. «Алаштың арыс ұлы Ахмет Байтұрсынұлы -150жыл

3. Әлихан Бөкейханов және Тәуелсіздік тағлымы

Эссе жазу тақырыптары:

2. «37-дегі репрессия қасіреті»

3. Қуғын-сүргін құрбандары – Алаш жұртының қайраткерлері

4. Алашордашылар қозғалысы

5. «Қызыл қырғын» қайғы-қасіреті

(Бағдарламадағы әрбір тақырып мақала, эссе жазу тақырыбы ретінде қарастыруға болады).

Программа элективного курса

ВОЛОНТЕРСТВО

для учащихся 10-х классов Всего 36 ч., по 1 ч в неделю

Байбазарова С.А.,

учитель истории КГУ «ОШ № 76»

Рецинзент:

Байбазарова Т.Б., к.п.н., и.о. профессор НАО КАЗНАЦЖЕНПУ

Пояснительная записка

Предлагаемый курс волонтерства рассчитан на 36 часов (одан раз в неделю). Данный курс предназначен для проведения занятий с учащимся 10-х классов, его можно использовать для проведения занятий в общеобразовательных школах.

Волонтерство в Казахстане является важной частью молодежной политики и соответствует основным принципам международного движения. Как известно, 2020 год был объявлен Президентом РК Годом волонтера. Так совпало, что он пришелся на период тяжелых испытаний, связанных с пандемией COVID-19, унесшей на сегодня свыше 10 млн. жизней по всему миру и около 10 тысяч в Казахстане.

При этом волонтеры хорошо проявили себя в основном в сфере помощи пожилым людям и социально уязвимым слоям населения, медработникам. Большой вклад внесли в ликвидацию последствий наводнения на юге страны в прошлом году.

Как известно, по инициативе Елбасы на пожертвования предпринимателей в стране был создан Общественный фонд «Birgemiz», где было собрано почти 40 миллиардов тенге. За счет фонда более 650 тысяч казахстанцев из социально уязвимых слоев населения получили финансовую помощь в размере 50 тысяч тенге. В эту благородную акцию были вовлечены более 5000 волонтеров.

Цель:

Привить инетерес к волонтерству, сформировать желание и способность работать в мультикультурной среде и готовность к жизни в сложных условиях, развивать организаторские и межличностные навыки.

Задачи:

1. Изучить основные формы добровольческой деятельности.

2. Выявить характер и формы добровольческой деятельности.

3. Классифицировать наиболее характерные направления и виды добровольческой деятельности.

4. Определить субъектов и объектов добровольческой деятельности.

5. Выявить сферы и виды услуг, оказываемых добровольцами.

Основные задачи волонтерской деятельности:

-поддерживать инициативы волонтера;

-содействовать развитию личности волонтер;

-формировать собственное мнение по отношению к окружающему мир;

-помогать социально незащищенным слоям населения.

Принципы волонтерской деятельности

Самосовершенствование – Волонтёр всегда открыт для приобретения новых знаний и навыков.

Здоровый образ жизни – волонтёр не курит, не употребляет алкогольные напитки и наркотические вещества, подавая пример другим членам общества.

Нравственность – волонтёр соблюдает морально-этические принципы.

Равенство - добровольцы признают равные возможности участия каждого в коллективной деятельности.

Добровольность – никто не может быть принужден к занятию волонтёрской деятельностью. Волонтёрская деятельность осуществляется по собственной инициативе волонтёра.

Безвозмездность – волонтёрская деятельность не оплачивается и не является альтернативой оплачиваемой работе.

Уважение – волонтёр уважает достоинство, личностные и культурные особенности людей. Ответственность – волонтёр несет ответственность за свою работу, ее качество и соблюдение установленных сроков.

Ожидаемый результат

-создание постоянно действующей волонтерской группы, приобретение учащимися опыта волонтерской деятельности;

-повышение уровня духовности, милосердия школьников;

- повышение уровня творческой активности школьников, их досуговой занятости;

-увлеченность обучающихся идеями добра и красоты, духовного и физического совершенствования.

Актуальность: Волонтёрское движение в Казахстане постоянно развивается. Участие в волонтёрстве является хорошей практикой для будущих специалистов по социальной работе, так как в ее основе лежит оказание помощи тем людям, которые в ней нуждается.

Содержание программы.

Деятельность волонтеров направлена на:

-- гражданское и патриотическое воспитание молодёжи;

• пропаганду здорового образа жизни среди школьников и молодёжи;

• пропаганду бережного отношения к историко-культурному наследию Казахстана;

• защиту окружающей среды;

• помощь ветеранам, одиноким пенсионерам, детям. Просветительская деятельность:

• участие в общественно-полезной деятельности;

• подведение итогов работы (анализ деятельности, мониторинг);

• обеспечение участия добровольцев в мероприятиях проекта на школьном и районном уровнях;

• публикации в СМИ и на соц. страницах школы. Охранно-профилактическая деятельность:

• организация рейдов по уборке территории;

-организация рейдов по безопасности жизнедеятельности подростка; Спортивная деятельность:

• участие в соревнованиях по направленности, соответствующей деятельности волонтера;

• организация спортивных мероприятий с младшими подростками. Шефская деятельность:

• оказание помощи пенсионерам, одиноким пожилым людям, детям и сверстникам;

• организация просветительских и социокультурных мероприятий для детей- инвалидов, сирот.

Информационно-рекламная деятельность:

• создание и распространение обучающих, рекламных печатных материалов;

• организация и проведение тематических бесед.

Констатирующая (содержательная часть)

(всего36 ч. по 1 ч. в неделю)

• История волонтерского движения в Казахстане. Работа с терминами – 3 ч.

• Акция ко Дню учителя (поздравление ветеранов) – 1ч.

• Основные понятия, используемые в настоящем Законе – 2ч.

• Цели и задачи, принципы основы волонтерской деятельности – 2ч.

• Компетенция государственных органов – 2ч.

• Права и обязанности волонтеров в Казахстане – 2ч.

• Ответственность за нарушение законодательства Республики Казахстан о волонтерской деятельности – 1ч.

• Подготовка ко Дню Независимости Казахстана – 1ч.

• Проведение мероприятия, посвященного Дню Независимости Казахстана – 1ч.

• Выпуск «Волонтерского вестника» в социальных страницах школы – 1ч.

• История развития Волонтерского движения в мире – 2ч.

• Операция «Снежок» - 2ч.

• Акция «Согреем ладони, разгладим морщинки» - 2ч.

• Подготовка и посещение детского дома в рамках акции «Разное детство» -2ч.

• Работа на сайте. Выпуск «Волонтерского вестника» в социальных страницах школы -1 ч.

• Подготовка и проведение мероприятий «Для милых дам» - 2 ч.

• Подготовка и проведение мероприятий, посвященных празднику Наурыз – 2ч.

• Трудовая Акция «Благоустройство территории школы» - 2ч.

• Встреча с волонтерами г.Алматы – 1 ч.

• Акция по проведению мероприятий, посвященных Дню Победы – 2 ч.

• Выпуск «Волонтерского вестника» в социальных страницах школы – 2 ч.

№ п/п	Тема	Количество часов			Форма проведения	Образова тельный продукт
		всего	лекция	прак тика
Раздел 1. История и закон о волонтерском движении – 16 ч.
1-3	История волонтерского движения в Казахстане. Работа с терминами	3ч.	3ч.		Занятие	Конспект
4	Акция ко Дню учителя (поздравление ветеранов)	1ч.		1ч.	Привлечени е учащихся к празднику	Мероприя тие
5-6	Основные понятия, используемые в настоящем Законе	2ч.	2ч.		лекция	Конспект
7-8	Цели и задачи, принципы основы волонтерской деятельности	2ч.	2ч.		лекция	Конспект
9-10	Компетенция государственных органов	2ч.	2ч.		лекция	Конспект
11-12	Права и обязанности волонтеров в Казахстане	2ч.	2ч.		лекция	Реферат
13	Ответственность за нарушение законодательства	1ч.	1ч.		лекция	Реферат

БАҒДАРЛАМА

Элекивті, қолданбалы курс

Гимназиялық (лицейлік) компоненттің арнайы курстары

Мектеп және оқушы компонентерінің курстары тереңдетіліп оқытуға арналған

ЯССАУИТАНУ

5. сынып оқушыларына арналған аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат.

Жаныкулов Калдыбек Оразбаевич,

Қожа Ахмет Яссауи атындағы №123 мектеп- гимназиясының

тарих пәнінің мұғалімі, гуманитарлық ғылымдар магистрі, педагог-сарапшы

Пікір жазған:

Досай Кенжетай Тұрсынбайұлы, Қ.А.Яссауиатындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің дінтанушы, философия және теология ғылымдарының докторы, профессор;

Рашева Гульжан Умирзаккызы, Қожа Ахмет Яссауи атындағы №123 мектеп- гимназиясының тарих пәні мұғалімі, тарих ғылымдарының кандидаты

Түсініктеме хат мазмұны

Қазақ халқының таным түсінігіндегі ерте заманнан қалыптасқан үрдіс - еліміздің тарихын ұлы тұлғалар арқылы зерделеу. Қоғамның саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани ахуалы ұдайы жеке тұлғалар арқылы көрініс табады.Оның дәлелі ретінде Яссауи бабамыздың мемлекет алдындағы маңыздылығын тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Түркістаннан тараған аса қуатты рухани сәулемен нұрланған Қожа Ахмет Яссауи Орталық Азиядағы оның ішінде Қазақстанда да, барлық түркі халықтарының ұлттық рухани ілім жүйесін өрнектеп берді» және «Біз Қожа Ахмет Ясауи ілімін алып жүруіміз қажет» деген айшықты пікірлерінен байқауға болады. Тарихтың даму үрдістерінде ғылымның дамуы ерекше орын алған. Дамыған ортағасырларда ислам дінінің тұран топырағында таралуы, дүниеге жаңадан ұлы тұлғаларды әкелді. Сан алуан ғылымның негізін ақиқат жолында іздеген Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Райхан Беруни, Ахмет Игунеки, Сүлеймен Бақырғани, Қожа Ахмет Яссауи сынды ойшылдар түркі дүниесін әлемге әйгіледі.

Осындай біртуар тұлғалардың есімі бүкіл төрткүл дүниеге таныс болып кеткені түркі халықтарының ортақ мақтанышы болды. Қазақ даласында ежелгі заманнан бері ғылым жолында ізденген ұлылар сабақтастығы өнегелі ұстаз, үлгілі шәкірт болып келер ұрпаққа мол мұраларын қалдырып келді. Ежелгі грек ойшылы бірінші ұстаз Аристотель, Платон, Птоломей, Сократ сынды даналар философиялық ойлардың негізінде ғылымның кілтін ұстаса, Шығыс Азия елінің Куң зы, Дао зы, Мың зы – сияқты ұлылары өз халқының рухани сауаттылығын ашып, тәрбиелеп кетті. Орта Азия халықтарын рухани тәрбие жолында соңынан ерткен, адамгершіліктің мызғымас мол мұрасын қалдырған, ұлттың рухани жаңғыруына, оның мәдени-рухани дамуының негізін қалаған тұлғалар болды. Сондай рухани бастау Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымы.

Бүгінгі таңда Яссауи ілімінің мәнін,маңызы мен ерекшелігін анықтау – тарихымыздың өткені мен бүгінгі арасындағы рухани сабақтастығын қалпына келтіруге ықпал етеді. Тәуелсіз Қазақстан үшін Яссауи ілімі – дәстүрлі түркілік дүниетаным мен ислам өркениеті арасындағы байланысты қамтамасыз ететін сара жол. Тұғыш Президент Н.Ә.Назарбаев бір сөзінде:

«...Ислам мен араб мәдениеті түркілерді рухани кемеліне келтірді, ал ата-бабаларымыз бұл ілімді өз топырағында дамытты. “Түркі-ислам әлемі мынадай мәдени-өркениетті кешендерді: Батыс, Араб-Иран әлемі, Ресей, Қытай халықтарының мәдениетін өзара байытудың көпіріне айналады”.

Жалпы білім беретін мектептерде қосымша білім берудің маңызы зор. Ел тарихын әйгілі тұлғалар арқылы зерделеу- қазақтың дәстүрлі таным- түсінігінде ертеден қалыптасқан үдеріс. Қазақ тарихын мен шежіресінде үнемі тұлғалардың өмір дерегі беріліп отырады. Қоғамның саяси әлеуметік, мәдени- рухани ахуалы ұдайы жеке тұлғалар болмысы арқылы көрініс табады. Тарихтың даму үрдісінде ғылым мен техника, философия, әдебиет, өнер, діни ой- санасындағы біртуар дарын иелерінің де қосар үлесі айрықша зор. Осындай даналарымыздың бірі Қожа Ахмет Яссауи. Ислам мәдениеті мен әдебиетінің, сопылық ілімінің негізін қалаушылардың бірі- Қожа Ахмет Яссауи.

Яссауи ілімінің қалыптасу кезеңі мен өмір сүрген уақыты түркі халықтары үшін тарихи өтпелі кезең.

Бағдарламаның мақсаты:

Оқушыларға Қожа Ахмет Яссауидің өмірі мен шығармашылығын тереңдете оқыта отырып, тұлғаның ғылыми еңбектерін, даналық ойларын, рухани имандылық жолындағы тәрбиелік қағидаларын, дамыған ортағасыр ұлы ойшылдарының тарихын дәріптеп жас ұрпақты білімділікке, ұлтжандылққа тәрбиелеп адамгершілікке баулу

Бағдарламаның міндеті:

1. Оқушылардың алған білімін шығармашылықпен қолдану, тарихи деректермен танысу, салыстырмалы түсіндіру, мәлімет беру, талдау дағдыларын қалыптастыру.

2. Өз ұлтының мәдениетін қадірлей отырып, жауапкершілігі мен азаматтық ұстанымын қалыптастыру.

3. Оқушылар бойында қазақстандық патриотизм мен азаматтық құндылықтарды дамыту.

4. Шығармашылық жұмыс жасауға үйрету, баспасөз материалдары мен әдебиеттерді, тарихи басылымдарды оқып, тақырыптық баяндамалар, ғылыми жобалар жасауға, рефераттар мен конспектілер жазуға үйрету.

Бағдарлы мектептің 5-сыныбына арналған «Яссауитану» бағдарламасы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік білім стандартының талаптарын, оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып жасалған.

Оқытудың міндеттері:

1. Яссауи іліміндегі негізгі құндылықтарының сапалы меңгерілуін қамтамасыз ету, бағдарламаның өскелең ұрпақты ұлы баба мұрасын терең меңгеріп, зерттеуге ынталандыру арқылы өз ұлтын мәдениетін, тарихын қадірлеуге, жан-жақты білім алып,өз ұлтын мақтаныш етуге дағдыландыру және жауапкершілігі мол, азаматтық ұстанымды қалыптастыру бойынша білім, білік дағдыларын дамыту;

2. Білім алушылардың Яссауидің нақыл-өсиеттері, адамның рухани-моральдық дамуына қатысты ойларының маңызы туралы жүйелі рухани-танымдық білімін арттыру, жас буынды елдік санаға баулу арқылы оқушылар бойында Қазақстандық патриотизмді дамыту рөлін қалыптастыру;

3. Яссауитану ғылымының дамуының әртүрлі кезеңдеріне ғалымдардың қосқан үлесі тұрғысынан оқушылардың тарихын құрметтейтін, махаббаты, мәдениеті ұлттық ерекшеліктегі рухани адамгершілік қасиеттері бойынша сіңірген білімді азаматтарды тәрбиелеу және жан- жақтылығын кеңейту;

4. Яссауитануда күнделікті өмірге керекті ұлы баба өнегесімен шәкірттерді адамгершілікке, ізгілікке баулу білімін практикалық іс-әрекетке қолдануын дамыту;

5. Бүгінгі қоғамда Яссауиша өмір сүруі үшін рухани бастау болып табылатын Қожа Ахмет Яссауи iлiмi мен дүниетанымы қазақ мәдениетi мен адам әлемiнiң дiлдiк түлеу құбылысы тұрғысынан қажетті ойлау қабілеттерін, жалпы әлеуметтік бейімделу мен оқушылардың ой өрісінің дамуы; әр оқушының шығармашылық қабілетінің әлеуетін көтеру; пәнге деген қызығушылығын арттыру;

6. Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметін өскелең ұрпақтың бойына сіңіру арқылы тұлғаның әлеуметтік қозғалысын қамтамасыз ететін қасиеттерін, өздігінен шешім қабылдау мүмкіндігін тәрбиелеу; өздік жұмыс жасай алатын дағдыларды, жеке және топтық жұмыста өзін-өзі бағалауды дамыту; берілген тақырып бойынша оқушылардың өздеріне ойлауға, сөйлеуге мүмкіндік беру, сабақтарға презентацияларды дайындату; келіп түскен мәлімет ағынындағы бағдарлану білігін дамыту;

7. Тарихи-мәдени ескерткіштерді, жәдігерлерді насихаттау арқылы оқушыларды ойындық, қатысымдық, практикалық, зерттеуші әрекеттерге еліктіру;

Яссауитану бағдарламасы арқылы мынандай міндетке қол жеткізеді:

1. Яссауидың тарихтағы рөлі мен ақындық болмысын таниды, хикметтерін оқып, өзектілігін айқындайды, яссауидің мол мұрасы – түркі халықтарының рухани мұрасы екенін ұғынады.

2. Ақынның мұрат-мақсаттарын, көркем-әдеби туындыларын, ғылым, білім тәрбие мәселелері туралы өсеттерінің маңыздылығын түсіну арқылы оқушылардың ұлттық танымы қалыптасады,шығармашылық қиялы дамиды, хикметтерінің идеялық мәнін, тілдік ерекшеліктерін талдап, пікір алмасады, өмірден өз орнын табуына бағыт-бағдар алады.

3. Яссауи мұрасының тілін ғылыми-танымдық зерттеу ұғымының мәні мен маңызын рухани кемелдік тұрғысынан таниды. Адамгершілікті, имандылықты, махабатты достықты, әділеттілікті, татулықты, бірлікті үлгі-өнеге ретінде ұстанады.

4. Яссауи хикметтерін саралап, шығармашылығындағы тұлға, толық адам тұжырымына қатысты өзекті мәселелерді оқып-үйренеді.Ұлы ақынның өмірбаяндық тың деректеріне сүйене отырып, түркі әдебиетіндегі көшбасшылық орнын анықтайды.

5. Ғұлама ойшылдың философиялық сөздерінің мән-мағанасын ашып, тәлімгерлік тағылымын үйренеді.

6. Яссауидің аты мен ілімін кеңірек жайып, сан ғасыр сақтап келуіне себепкер болған факторлардың бірі емес, бірегейі,біздің білумізше, «Хикметтер» сияқты әсем поэтикалық дүние. Яссауи хикметтеріндегі осы діни ағымға қатысты терминдер мен жеке сөздердің мән- мағанасын ашу, лингвистикалық мәселелерді шешуге негіз болатын тұжырымдамасымен қысқаша танысады.

7. Қожа Ахмет Яссауи – жалпы түркілік кеңістігінде өзіндік ілім қалыптастырып, ойлау қалпы мен дүниетанымдық жүйемізге исламдық құндылықтар негізіндегі ар түзейтін ғылымның моральдік-этикалық арнасы мен үлгісін көрсетіп кеткен тарихи тұлға.

Бағдарламаның өзектілігі

Жаһандық мәдениеттің алмасу кезеңінде мектеп оқушыларының жеке тұлға ретіндегі адами құндылықтар дағдыларын дамытуға қойылатын талаптар бүгінгі таңда артып келеді. Жас өскелең ұрпақ рухани, мағнауи тереңге жайылған тамырыннан толық қол үзіп қалмауы біздің қазіргі кезеңдегі елдігіміз бен егемендігіміздің негізі болып отыр. Осы мақсатта Яссауи мұрасы адамның үйлесімді дамуына және жасына қажетті дағдылар мен білім алуына ықпал етуі керек. Осы бағдарламада толығымен оқушылар орындау үшін мұғалім креативті, жауапты, көпшілік алдында сөйлей алатын, өз көзқарасын басқаша айтқанда, рухани тәрбиелік дағдыларды игеруіді жан-жақты қарастырып, ұлттық тәлім-тәрбие мазмұнымен қамтылды.

Бағдарламаның ғылыми-әдістемелік деңгейі

• Бағдарлама мектеп оқушыларының деңгейіне арналып, мүмінкіндігінше жас ерекшелігіне сай түсінікті түрде жазылды

• Белгілі бір тақырып бойынша өзекті мәселені тауып, жасампаздыққа баулудың жолдарын көрсетеді сондай-ақ рухани құндылықтарды игере отырып, саналы ұрпақ үрдісін жалғастырып креативтілік, ізденімпаздық, жаңашылдық т.б. қабілеттерін арттыруға септігін тигезеді.

• Оқушының жоба жазудағы жас ерекшелігіне қарай шығармашылық ойлау қабілетін дамытудың әдістерін ұсынады;

• Ғылыми жоба жазуға машықтандырудың жолдарын жүйелеуді үйретеді;

• Академиялық адалдықты бойларына сіңіртеді;

• Көркем әдебиеттер ғылыми оқулықтар арқылы терең жұмыс жасауға, бейнежазбаларды көріп, БАҚ пайдалана отырып, ғылыми жұмыстар жазуға бағыттайды;

• Бағдарлама барысында зерттеу жұмысын жүргізуге, тақырып аясында слайд қорғау, пікір-сайыс ұйымдастыру т.б.

• Оқушылар бойында адамгершілік патриотизм, бірлесе жұмыс істеу қалыптасады

Тұрақтану (мазмұндық) бөлімі

І бөлім (8 сағат) Яссауи жайлы аңыздар

1. Киелі қазақ сахарасы, сайрам шаһарының аңызы.

2. Ұлы ғұламалардың сабақтастығы (Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Рейхан Беруни, М.Х.Дулати, Қ.А.Яссауи).

3. Ысқақ баб,Түркібасы.(аңыздарға шолу)

4. Қожа Ахмет Яссауидің ата-анасы Ибрахим ата мен Қарашаш ана туралы аңыз- әңгімелер

5. Яссауи жайлы аңыздар мен шежілерді оқу. (Аманаттың бастауы, Лайқор ата,Сайрамдағы Ахмет.)

6. Ахметтің Түркістанға келуі және Яссауи есімінің телінуі, Яссауи мен Қызыр ата кездесуі.

7. Хикмет сандығы, махаббат тұрағы, Өлген жүректің тірілуі.

8. Яссауидің ұстазы Арыстан Баб туралы аңыздарды оқып, талдау. (Арыстан бабтың пайғамбармен табысуы, аманатты алуы, аманаттың жетуі) Арыстан бабтың дүние салуы және Отырарға жерленуі. Ұстазды құрметте, Сүлеймен Бақырғанидің шәкірті болуы, Баба Машынның шәкірті болуы.

ІІ бөлім (8 сағат) Яссауи дүниетанымы

1. Мақтамен шоқ, Ғаріптің көңілін күйдірме, Еңбексіз табыс

2. Ыбрайымның қазасы, Ақман мен Қараманның хикаясы, Қарамұрт батыр.

3. Түркістанға тұт ағашының келуі, Мақал-мәтелдің шығу тарихы, Әзірет Сұлтанның қылуеті. Хирка кию дәстүрі.

4. Әзірет Сұлтанның дүниеден өтуі, Әмір Темірдің Әзірет Сұлтанға құрметі.

5. Яссауи ілімінің тарихи-рухани алғышарттары. Дәстүрлі түркілік дүниетаным және «кемел адам».

6. Яссауи ілімінің қалыптасуы және оның арналары.

7. Яссауи ілімінің ерекшеліктері және «Кемел адам» тұжырымдамасы.

8. Киелі шежіре. Киелі география, Киелі музыка. Киелі жыр, Киелі жанр, Киелі ғұмырнама, Киелі дүниетаным.

III бөлім (10 сағат) Жыр арқауы Яссауи

1. Яссауидың түркі дәуірінде жырлануы,С.Бақырғани,Мұхамбет Шайбани,Фәзолла бен Исфахани,

2. Құл Шәріп,Сұлтан Ахмет Хазини,Сопы Алаяр,Құл Убайди,Мақтымқұлы Пырағы,

Қазақ жырауларындағы Яссауи тұлғасы

3. Сайыпназар ахун Өтенұлы, Мәделіқожа Жүсіпқожаұлы, Шортанбай Қанайұлы, Сүйіндік Тілегенұлы, Майлықожа Сұлтанқожаұлы, Құлыншақ Кемелұлы, Базар жырау Оңдасұлы, т.с.с

Қ.А. Яссауидің тәуелсіздіктен кейінгі зерттелуі

4. Қ.Мырзалы, Ә.Жарасқан, С.Нұржан, Т.Тәшен т.с.с

Қ.А.Яссауи кесенесінің тарихы. Әзірет сұлтан есімінің дәріптелуі

5. Әмір Темірдің Әзірет Сұлтанға құрметі, Арыстан баптың кесенесін тұрғызу, Әзірет Сұлтан кесенесін тұрғызу

Қ.А.Яссауи кесенесінің тарихы

6. Қ.А.Яссауи кесенесінің құрылымдық жоспары (Бас партал, жамағатхана, қабірхана, мешіт, кітапхана, үлкен ақсарай, кіші ақсарай, асхана, құдықхана, құжыра бөлмелері)

7. Қ.А.Яссауи кесенесінің архитектуралық ерекшелістері (ішкі ауаның айналуы, бояулар сыры т.б.)

8. Қ.А.Яссауи кесенесіне жерленген тарихи тұлғалар жайлы (Әбілхайыр хан және оның отбасы мүшелері, Жәңгір хан, Есім хан, Тәуке хан,т.с.с )

9. 1-10 хикметтің талдауы (12)

10. «Даналық кітабы» шығармасы, «Диуани Хикмет» кітабымен таныстыру, оқу.

IV бөлім (8 сағат). Даналық сыры

1. «Диуани хикмет» шығармасының атауы жайында (даналық, ақыл, дастан т.б. ұғымдарды талдау)

2. «Диуани хикметтегі» адамгершілік, имандылық туралы ойларға талдау жасату. (хикметтен үзінділер жаттау).

3. Яссауи іліміндегі рухани құндылықтар жүйесі (салыстырмалы кесте құру).

4. Ар мен имандылық- қоғамның рухани тірегі(кері байланыс, эссе жаздыру).

5. Оқушылардың шығармашылық жұмыстары (ғылыми жұмыстар жасату).

6. Мектеп мұражайына саяхат.

7. Орталық мұражайға саяхат.

8. Зерттеу жұмысы

Нормативті бөлім

Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барл ығы	Лекц ия\ Теор ия	Тәжі рибе
№1 бөлім №1 Бөлімше. Барлығы-8 сағат: теория-6, тәжірибе-1, зертханалық жұмыс-1.
Яссауи жайлы аңыздар
1	Киелі қазақ сахарасы, Сайрам шаһарының аңызы.	1.1 Киелі қазақ сахарасы, Сайрам шаһарының аңызымен таныса отырып түсіну.	1	1		Кіріспе https://youtu.be/rJ62 Xc8Lnbc деректермен жұмыс, мазмұндау

3. Ғарифолла Есім «Қазақ философиясының тарихы». Алматы

4. Әбсаттар қажы Дербісәлі «Ислам және заман». -Алматы.2003 ж.

5. Қалас Жамалов «Қазақ ғұламалары». «Қазақ елі» газеті 2008 ж.

6. Д.Кенжетай «Қожа Ахмет Ясауи дүние танымы» «Арыс» баспасы Алматы. 2008 ж.

7. Қожа Ахмет Яссауи сәулет ғимараты. Алматы – 1988 ж. «Өнер» баспасы.

7. Түркістан. Алматы – 1993 ж. «Өнер» баспасы.

Оқушылар үшін:

1. Қожа Ахмет Яссауи «Диуани Хикмет».

2. А. Қыраубаева «Ежелгі әдебиет».

3. Н. Келімбет «Ежелгі дәуір әдебиеті».

4. С.Керімбай, М.Төлеген, Ә.Нәби, А.Тасболат «Яссауи феномені». -Алматы-2017 ж.

«Орхон» баспа үйі

5. Ы. Алтынсарин «Мұсылманшылықтың тұтқасы» Алматы. – 1991 ж.

6. Сәрсенбі Дәуітов «Арыстан Бабқа - Қожа Ахметтен»,«Қазақ әдебиеті» газеті 2000 ж. 13\X.

7. Мұсылман күнтізбесі.

Элективті курс бағдарламасы

«ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ ДӘУІР ЖӘНЕ

ОРТАҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЭТНИКАЛЫҚ ТАРИХЫ»

10-11 сынып оқушыларына арналған (аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат)

Калмуратова Лиза Базарбековна,

«М.Базарбаев атындағы №138 гимназия» КММ

Бұл бағдарламаны жасау барысында автор ең алдымен «Қазақстан Республикасындағы тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамасы» және басқа да мемлекеттік құжаттарды, әрбір тарих ғылымындағы жетістіктер мен жаңалықтарды, пәнді орта мектепте оқытудағы көпжылдық тәжірибені және оқушылардың сұранысын, білім беру саласында жаңа талаптарды ескереді. Бағдарлама орта мектептің 10-сыныбына элективті курс ретінде ұсынылады.Бағдарламаның бөлімдерінің құрылымы оқу пәнінің мақсаттарын жүзеге асырады.Оқушылар қосымша мәліметтер арқылы сабақ барысында алған білімдерін толықтырады. Курсты оқу барысында оқушы ежелгі дәуір және ортағасырлардағы Қазақстан аумағын мекендеген этностар - тайпалық қауым, тайпалық бірлестік, халық деңгейін бастарынан кешіріп әртүрлі мемлекеттер, Ордалар түрінде көрініс тапқанын, бұл тайпалық бірлестіктер мен мемлекеттер атаулары көрші отырықшы мемлекеттердің жазба деректерінде әр түрлі атаулармен берілгенін зерттей отырып, ежелгі тайпалар мен ортағасырлық мемлекеттер тұрғындарының бүгінгі қазақ халқының арғы тегі екендігі, олардың этникалық белгісі, этнонимдері, дүниетанымы, діни наным-сенімдері мен әдет ғұрыптары, тұрмысымен байланыстыра отырып түсінетін болады. Сондықтан да ұсынылып отырған бағдарламада жазба дерек мәліметтерін қолдана отырып, қазақ халқының қалыптасуы бірнеше кезеңге бөлініп қарастырылады және ондағы этнонимдерге талдау жасалады.

Жаңартылған білім мазмұны негізінде жасалып, оқушыларға білім мазмұнын тереңдетуге ұсынылып отырған«Қазақстанның ежелгі дәуір және ортағасырлардағы этникалық тарихы» атты бағдарлама – тарихи деректерге негізделе отырып оқушыға қазақ халқының қалыптасуын терең оқып меңгеруге мүмкіндік береді және адамгершілік қасиеттерге ие құзіретті, бәсекеге қабілетті, ұлттық санасы жоғары тұлға тәрбиелейді.

Бағдарламаның өзектілігі: Этникалық қауымдастықтардың пайда болуы, дамуы және қайта құрылуы адамзат қоғамының маңызды тарихи аспектілерінің бірі болып табылатын біртұтас жалпы тарихи үрдіс. Ол үнемі даму үстінде болады. Бірде оған жаңа этникалық топтар қосылып, онымен біте қайнасып, араласып кетсе, енді бірде одан кейбір топтар ерекшеленіп, бөлініп те жатады. Этногенез үдерісі бір сәттік үрдіс емес, ол қарапайым көшіп- қону нәтижесінде пайда болмайды. Халық өзін қандай-да бір этникалық топқа жататындығын анықтағанға дейін, ол өзінің осы топқа жататындығын саналы түсінуі қажет және белігілі уақыт аралығында өсіп дамуы керек. Қазақстан аумағын ежелден мекендеген тайпалар әр түрлі тарихи кезеңді бастан өткізді. Қола, ерте темір дәуірінде мекендеген жергілікті тайпаларға Орталық Азиядан қоныс аударған көшпелі тайпалар келіп қосылды, олар әр түрлі тайпалық бірлестіктер, мемлекеттер құрамында болып әр түрлі этнонимдермен аталып келді. Тек ХV ғасырдың ортасында құрылған Қазақ хандығы ХVI ғасырдың соңында бүгінгі Қазақстан аумағын біртұтас мемлекетке біріктіріп қазақ халқының этникалық территориясын біріктіруді аяқтады. Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар халық болып бірігудің факторларын айқындады. Олар: ортақ тіл, біртұтас территория, ортақ шаруалық түрі, рухани және заттай мәдениетінің бірдей болуы. Өз кезегінде осы факторлар ортақ менталитетінің бірдей болуын қамтамасыз етіп бір халық болып бірігуіне әсер етті. Қазақ халқы жеке рулардан қалыптасты. Бұл рулар этникалық-территориялық бірлестіктер – Жүзге топтасты. Қазақ халқының Ұлы, Орта, Кіші жүздерден тұруы ХХ ғасырдың басында ұлт болып қалыптасқанға дейін көрініс тауып келді. Ұсынылып отырған элективті курста қазақ халқының этникалық тарихы жүйелі түрде қарастырылып оқушы ежелгі дәуір мен ортағасырлардағы этникалық үрдістерді оқып меңгеретін болады:

-оқушылардың этногенез және этникалық үдерістер туралы ғылыми көзқарастары қалыптасады;

-ежелгі дәуірдегі Қазақстан аумағындағы этникалық үдерістер, тайпалық бірлестіктер, ерте және ортағасырлық мемлекеттердің тайпалық құрамы туралы тарихи деректермен танысып, зерделеуді үйренеді;

-қазақ халқының біртұтас халық болып бірігу факторлары талданады;

-қазақ халқының қалыптасуына үлес қосқан тайпалардың діни-наным сенімдерінің бүгінгі қазақ халқының әдет-ғұрыптарындағы сабақтастығы дәлелденеді;

-сақтардың аңдық стиль өнері кейінгі қазақ халқының ою-өрнектерінің негізі болып табылатыны дәлелденеді;

-түркі дәуірі сәулет ескеркіштерінің қазақ халқыныңматериалдық мәдениетінде алатын орнына баға беріледі;

-қазақ халқының қалыптасуына үлес қосқан тайпалардың тарихына қатысты тың тұжырымдар мен ғылыми көзқарастар туралы өзіндік пікірлері қалыптасады;

-Қазақ халқының ұлттық құндылықтары дәріптеледі.

Бағдарламаның жаңалықтары:

-қазақ халқының қалыптасуының негізгі кезеңдері нақтыланып көрсетілді;

- ежелгі қола және ерте темір дәуірі тайпаларының діни наным-сенімдері мен әдет- ғұрыптары, тұрмысы мен шаруашылығы негізінде кейінгі қазақ халқының қалыптасуының бастауында тұрған этностар екендігі дәлелденді;

-Қазақстан аумағанда ежелгі және ортағасырларда өмір сүрген этностар жәйлі Ресей империясы және Кеңес дәуіріндегі жекеленген ғалымдардың олардың иран тілдес, монғол тілдес болды деген пікірлеріне қарсы ғылыми негізде сараптама жасалды;

-қазақ халқының қалыптасуына өз үлестерін қосқан этностардың ежелгі және ортағасырларда Орталық Азия аумағынан Қазақстанға қоныс аударған кезеңдері нақтыланып, баға берілді;

-«Қазақ», «Алаш» этнонимдеріне талдау жасалынды;

-оқушылардың бойында – қазақ Жүздерінің этникалық құрамы, этникалық территориясы, жеке ру- тайпалардың шежіресі, ұраны, таңбалық белгісі жайлы дүние танымы қалыптасуына назар аударылды.

Педагогикалық мақсаттылығы:

-Ұлт руханиятындағы ұлы құндылықтарға оқушылардың қызығушылықтарын оятып, жаңартылған білім мазмұнына сай әдіс-тәсілдер арқылы жүйелі білімді меңгерту;

-оқушыларды еркін шығармашылық тұрғыдан өздерін таныта алуға қолайлы жағдай

жасау;

-жоғары азаматтық және адамгершілік қасиеттерге ие құзіретті, бәсекеге қабілетті жеке

тұлға қалыптастыру.

Бағдарламаның мақсаты:

• Қазақстан аумағындағы ежелгі дәуір және ортағасырлардағы этникалық үдерістерді саралай отырып, қазақ халқының этникалық тарихын оқыту арқылы оқушының бойында ұлттық санақалыптастыру;

• қазақ халқының қалыптасуының кезеңдерін анықтап, ежелгі тайпалар мен ортағасырлық мемлекеттер тұрғындарының бүгінгі қазақ халқының ата тегі екендігін деректер негізінде дәлелдеуді үйрету;

• Қазақстан территориясында өмір сүрген тайпалардың этникалық белгісі, этнонимдері, дүниетанымы, діни наным-сенімдері мен әдет ғұрыптары, тұрмысы туралы тарихи білімдерінкеңейту;

• оқушы тұлғaсын қaлыптaстырудaғы жетекші фaктор қaзaқстaндық пaтриотизм, aзaмaттық жaуaпкершілік, ынтымaқтaстық, aшықтық, ұлттық және жaлпы aдaмзaттық құндылықтарды дaрытуды мaқсaт етеді.

Бағдарламаның міндеттері:

• оқушыларға ежелгі дәуір және ортағасырлардағы Казақстан аумағындағыэтникалық үдерістер жайлы жүйелі білім беру арқылы олардың ғылыми көзқарастарын қалыптастыру;

• қазақ халқының этникалық тарихын саралауда зерттеу әдістемелік білімдерді қолдануды үйрету;

• шығармашылықпен жұмыс жасауға, өзіндік ізденуге ынталандыру;

• оқушыларды тарихи деректермен жұмыс істеуге дағдыландыру;

• оқушыларды оқиғалардың себептер мен салдарын анықтауға, оқиғалар

мен құбылыстардың байланыстарын ашуға және оларды көре білуге үйрету;

• фактілерді топтауға, олар бойынша қорытынды жасауға үйрету;

• оқушылардың бойында өз ұлтының қалыптасу тарихын білу арқылы отанын, ұлтын сүю, сонымен бір мезгілде шовинизм, ұлтшылдық сияқты көзқарастан бойын алшақ ұстау тұрғысында тәрбиелеу;

-Ұлттық құндылықтарды дәріптеу;

• таңдаған зерттеу тақырыптары бойынша шығармашылық жоба дайындау дағдыларын дамыту.

Бағдарламаның ерекшелігі:

• Жаңартылған бағдарламаға сәйкес 10 сыныптың «Қазақстан тарихы» пәніне арналған оқулықта қамтылған тақырыптарды, деректер мен қосымша мәліметтер негізінде қазақхалқының этникалық тарихын тереңдетіп меңгерту жатады;

• Қазақстан аумағында этникалық үдерістердің кезеңдерінде қазақ халқының қалыптасуына үлес қосқан рулар мен тайпалардың тарихи сабақтастығы мен рухани бірегейлігі туралы мәселелер кеңірек қамтылады.

Авторлық бағдарламаны оқыту үдерісінде оқушыға тұлға ретінде әлеуметтену, ұйымдасу және өндірістік қатынастардың жаңа форматында жұмыс жасау міндеттеледі. Оқушыға белсенді іс-әрекеттер мен әдіс-тәсілдер арқылы зерттеу жұмыстарын жүргізу ұсынылады:

• рөлдік, іскерлік ойындар жүргізу;

• пікірталас пен дебаттар өткізу;

• ғылыми жобалық жұмыстарын жасау;

• іс-шараларға бейнебаяндар мен аудиоматериалдар дайындау;

• оқушылардың ғылыми-зерттеу және қажетті тарихи деректерді іздеу сынды интербелсенді әдістерін ұйымдастыру;

• өзіндік ойы мен көзқарасын қалыптасуына көмектесетін ментальды карталар құру әдістерін қолдану;

• топтық және жұптық негізде, дөңгелек стол, эвристикалық әңгімелесулер, эссе жазу ұйымдастыру;

• жағдаяттар бойынша сабақ кезінде ой бөлісу мақсатында шағын зерттеулер ұйымдастыру.

Оқушылардың білім мен дағдыларын бағалау бойынша ұсыныстар:

• оқушыларды жүйелі сыни ойлай білуге баулу;

• логикалық түрде талдауды қолдану.

• зерттеу нәтижелерін критериалды бағалау талаптарына сай бағалау.

• бағалау критерийлері негізінде кері байланыс ұйымдастыру.

Күтілетін нәтиже:

Элективті курсты оқытуда оқушылардың дайындық деңгейлеріне қойылатын талаптар іс-әрекеттік формада берілуі, атап көрсеткенде, оқушылардың курс бойынша алған білімдерінің нәтижесі білім, білік және практикалық іс-әрекет арқылы көрініс табады;

• Қазақстан аумағындағы өмір сүрген мемлекеттер тарихындағы этникалық үдерістердің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты талдаулар жасауға дағдыланады;

• ізденіс барысында тарихи фактілерді дұрыс зерделеп, этникалық үдерістердің тарихи даму заңдылығының ерекшеліктерін анықтауды үйренеді;

• этногенездік үдерістерді тұжырымдық талдау және айқындау негіздерін меңгереді;

• тарихи оқиғаларға қатысты әр түрлі көзқарастарды салыстыруды, өз пікірін дәлелдеуді үйренеді;

• деректер, зерттеу жұмыстары, тарихи құжаттар, статистикалық мәліметтер, мерзімдік басылымдармен жұмыс жасауға машықтанады;

• салыстырмалы-тарихи зерттеу әдістерін қолдануды үйренеді;

• қазақ халқының қалыптасу үдерісін әлемдік-тарихи дамумен байланыста көрсетуге дағдыланады;

• сабақ барысында алған білімдерін Қазақстанның ежелгі дәуір және ортағасырлардағыэтникалық тарихы материалдарымен ұштастыруды меңгереді;

• тарихи оқиғаларға өзіндік баға беруде фактілерді келтіруге дағдыланады;

• арнайы және жалпы білімділік іскерлік пен дағдыларды қалыптастырады;

• ғылыми жобалар жасауды үйренеді.

• бағалау критерийлері негізінде кері байланыс жасауды үйренеді.

Бағдарламаның қолданбалық маңыздылығы:

• «Қазақстанның ежелгі дәуір және ортағасырлардағы этникалық тарихы» курсы бойынша алған теориялық білімін, дағдыларын тәжірибеде қолдана алады;

• Курс бағдарламасына Қазақстан тарихын дүние жүзі тарихы, қазақ әдебиеті, география пәндерімен байланыстыра отырып, қажетті мәліметтер енгізілді;

• Бағдарламада берілген қорытындылар мен тұжырымдар оқушылардың бойында ұлттық кодтың қалыптасуына ықпал етеді;

• ұлттың қалыптасу тарихын, адамның өзінің шежіресін білу – қазіргі кезде әлеуметтік желілерде жастарға ұсынылып жатқан теріс діни ағымдар жолына түсу, ұлттық әдет- ғұрыптарға «көлеңке түсіру» және т.б. түсініктерден өздерін алшақ ұстауға мүмкіндік береді;

• ежелгі және ортағасырларда қазақ халқының қалыптасуы, этникалық территориясының біріктірілуін, қазақ халқының бірнеше мың жылдық тарихы мен мол мәдени мұрасы бар екенін білу – жас ұрпақтың бойында ұлттық мақтаныш, отан сүйгіштік сезімінің қалыптасуына септігін тигізеді.

10 сыныпқа арналған «Қазақстанның ежелгі дәуір және ортағасырлардағы этникалық тарихы» арнайы курсы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік білім стандартының талаптарын ескере отырып жасалған. Бағдарламада сағат саны шартты түрде беріледі, аптасына – 1 сағат, барлығы – 34 сағат. Курстың бағдарламасы дидактикалық талаптарға сай жасалынып, негізгі оқу мазмұнын қамтитын бөліммен қоса ақпараттық - әдістемелік бөлімдерден тұрады.

Оқу бағдарламасы 5 бөлімнен тұрады:

І бөлім – Ежелгі дәуірдегі Қазақстан аумағындағы этникалық үдерістер; ІІ бөлім – Қазақстанның түркі дәуіріндегі этникалық тарихы;

ІІІ бөлім – Қазақ халқының қалыптасуына үлес қосқан Х-ХІІІ ғасырлардағы Орталық Азияны мекендеген түркі тайпаларының этникалық тарихы;

ІV бөлім – ХІІІ –XV ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы Ұлыстар мен Ордалардың этникалық тарихы;

V бөлім – Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы. Қазақ жүздері.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі

1. Ежелгі дәуірдегі Қазақстан аумағындағы этникалық үдерістер-8 сағат.

Казахстантерриториясындағы этникалық үдерістерге анықтама. Қазақстан аумағындағы этникалық үдерістердің кезеңдері. Қола дәуіріндегі этникалық үдерістердің ерекшелігі: тарихи зерттеулер мен деректер. Сақ-скиф тайпаларының мәдениеті мен бүгінгі

қазақ халқының өзара сабақтастығы. Ежелгі үйсіндер мен қазіргі қазақ халқы: тарихи сабақтастық және рухани бірегейлік. Ежелгі үйсіндер – бүгінгі қазақ халқының арғы бабалары. Қаңлы этнонимінің мәні мен мазмұны. Ежелгі Қаңлылардың этно-әлеуметтік құрылымы. Ғұндар –прототүркілер. Ғұн субьэтносының қазақ халқының қалыптасуында қосқан үлесі.

2. Қазақстанның түркі дәуіріндегі этникалық тарихы - 8 сағат.

Еуразия кеңістігіндегі түркілену үрдістері. Қазақстан және түркі халықтары тарихын тарихи талдау негізінде зерттеу. «Түрік» сөзінің түсіндірмесі және этимологиясы. Түркілердің шығу тегіне қатысты жазба деректер мен ондағы мәліметтер («Күлтегін», «Вей Ши», «Суй Шу»). «Он оқ елі» құрамындағы тайпалар одақтары. Түргеш, Қарлұқ мемлекетін құраған тайпалар туралы деректер. Қарлұқтар мемлекетіндегі этносаяси үдерістердің ерекшеліктері. Қарахан мемлекетін құрған тайпалар. Оғыз атауының және тайпалық бірлестігінің қалыптасуы. Қимақтардың этникалық тарихы және аумақтық орналасуы. Қыпшақтардың шығу тегі, «Қыпшақ» атауының мәні мен мазмұны. Қыпшақ бірлестігін негіздеген тайпалар.

3. Қазақ халқының қалыптасуына үлес қосқан Х-ХІІІ ғасырлардағы Орталық Азияны мекендеген түркі тайпаларының этникалық тарихы - 4 сағат. Ежелгі жалайырлардың ұлыстық қауымдастықтары. Ежелгі қоңыраттар. Байырғы

Керейлер (Керейіттер) ұлысы. Алғашқы наймандар және олардың шығу тегі.

4. Қазақ халқының қалыптасуына үлес қосқан Х-ХІІІ ғасырлардағы Орталық Азияны мекендеген түркі тайпаларының этникалық тарихы - 6 сағат.

Қазақстанда монғол билігінің орнығуы және ұлыстардың құрылуы нәтижесінде болған этникалық өзгерістер. Ақ Орда мемлекетінің этникалық құрылымы. Ноғай этнонимі туралы түсінік. Ноғайлар. «Көшпелі өзбектер» мемлекетіндегі этносаяси үдерістердің дамуы. Моғолстан мемлекетінің аумағы, этникалық құрамы.

5. Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы. Қазақ жүздері - 8 сағат.

Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы. Этникалық территория. «Алаш» атауы.

«Қазақ» этнонимі. Қазақ жүздері. Қазақ руларының таңбалары мен ұрандары. Қазақ Жүздері. Ұлы жүздің ру-тайпалық құрамы. Орта жүздің ру-тайпалық құрамы. Кіші жүздің ру-тайпалық құрамы. Қазақ жүздеріне кірмейтін этникалық топтар: төрелер, қожалар, төлеңгіттер. «Ақ сүйек» және «Қара сүйек» ұғымдары.

Нормативті бөлім

р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барлығы	Лекция	Тәжірибе
№1 Бөлім. Ежелгі дәуірдегі Қазақстан аумағындағы этникалық үдерістер №1 Бөлімше. Барлығы 8 сағат: теория 4, тәжірибе 4
1.1	Кіріспе Жалпы этногенез мәселелері. Казахстантерритория сындағы этникалық үдерістерге анықтама. Қазақстан аумағындағы	Қазақстантерритори ясындағы этникалық үдерістерді түсіндіру, кезеңдерін айқындау	1	1		«Тарихи уақыт сызығы» әдісін пайдалана отырып, Қазақстан аумағындағы этникалық үдерістердің кезеңдерін айқындайды

2. деңгей – меңгерілген білімді қолдана алады. Бұл деңгейге қойылатын талаптарға толық жауап беріп, тақырып дұрыс ашылса, қажетті қорытындылар мен түйіндеулер дұрыс айтылса (жазылса), реферат жазуға дағдыланған, картамен жұмыс істеуді білетін, ойын баяндауда бірен – сараң дәлсіздіктер кездессе «жақсы» деген бағамен бағаланады.

3. деңгей – шығармашылық және ізденушілік сипаттағы жұмыстар ұсынылады. Бұл деңгейдегі қойылған талаптарға толық жауап берген, яғни тақырыпты терең ұғынып, мәселені өзіндік ой-пікірімен талдай білетін, ойын жүйелі баяндай білетін, арнайы термин тілінде сөйлей алатын, картамен жұмыс істеуді білетін, қорытынды пікірі орынды, тиянақты болса

«жоғары» деп бағаланады.

Критериалды бағалау жүйесінде оқушылардың оқу нәтижелерін алдын-ала ұсынылған критерийлер бойынша бағаланады. Курс бағдарламасында қалыптастырушы бағалау арқылы оқушыға сенім ұялату үшін «өз ойыңды керемет жеткізе білдің», «жарайсың, бүгінгі жұмысыңда құнды мәліметтер жинақтапсың», «дәлелдер аз болғанымен қорытынды ой түйіндеуің жақсы болды» дей отырып, кемшіліктерін ескертіп отыру керек. Критериалды бағалау бойынша, бағалау - жоспарланған оқу мақсаттарына бағыттала отырып оқушының жұмысы, оқушыларға алдын-ала ұсынылған өлшеммен салыстырылып, бағаланады.

Бағалау критерийі – 1

Бағалау критерийлері	Тапсырма №	Дескриптор	Балл
Түркі кезеңінің хронологиялық шеңберін көрсетіп, тайпалық құрамын сипаттайды	1	Түркі кезеңінің хронологиялық шеңберін көрсетеді	1
		Түркі мелекеттерінің тайпалық құрамын сипаттайды	1
		Түркі дәуірінен бастап аты өзгертілмей аталып келе жатқан тайпаларды атап көрсетеді	1
Түркі тайпаларының шаруашылығы мен мәдениетінің бүгінгі қазақ халқымен байланысын анықтайды	2	Түркі тайпаларының шаруашылығын жазады	1
		Түркі тайпаларының діні мен әдет- ғұрыптарының қазақхалқымен байланысын жазады	1
		Түркі дәуірі сәулет ескеркіштерінің қазақ халқыныңматериалдық мәдениеті мен рухани әлеміндеалатынорнына баға береді	1
Жалпы балл			6

Бағалау критерийі – 2

Бағалау критерийлері	Тапсырма №	Дескриптор	Балл
Қазақ халқы қалыптасуының кезеңдерін анықтайды	1	Қазақ халқының қалыптасу кезеңдерін анықтайды	1
		Қазақ халқының қалыптасу кезеңдерінің хронологиялық шеңберін жазады	1

10. Қазақстан Қазақ елі тарихы:4 кітаптан тұратын оқулық. Қазақстан аумағы б.з.б мыңжылдықтардан ХІІІ ғасырдың басына дейінгі дәуірлерде. 1кітап/ Т.Омарбеков, Г.Б Хабижанова , Е.Н. Ноянұлы және т.б .- Алматы:Қазақ университеті, 2015.-306б

11. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және ортағасырлардағы Қазақ елінің тарихы. Алматы, 2010.

«Кітап » баспасы

12. Маданов Х. Қазақ халқының арғы-бергі тарихы Алматы, 1995

13. Хасенов Ә. Қазақ халқының бес мың жылдық тарихы Алматы 1996

14. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан Алматы, 1995

Қосымша оқушыға арналған әдебиеттер

1. Қазақтың салт-дәстүрлері. Алматы 1994

2. Қорқыт ата кітабі Алматы, 1996

3. Толыбаев С. Қазақ шежіресі Алматы, 1992

4. Ниязбеков М. Біз қалай туысамыз? Алматы, 1992

5. Қазақ шежіресі Алматы 1992

Шығармашылық жобалардың тақырыптары:

1. Қола дәуірі тайпаларының антропологиялық типі, тілдік белгілері

2. Сақ-скиф тайпаларының діни наным-сенімдерінің, әдет-ғұрыптарының қазіргі қазақ халқымен өзара байланыстылығы

3. Ежелгі үйсіндер – бүгінгі қазақ халқының арғы бабалары

4. Қазақ халықының қалыптасуындағы түркі кезеңінің ерекшеліктері

5. Оғыз тайпаларының мәдени мұралары (Қорқыт Баба, Оғызнама, Көроғлы)

6. Ортағасырлық наймандардың шығу тегі, қазақ халқының қалыптасуындағы алатын

Қосымша материал

Еуропоидтық адамның белгілері: ат жақты, қыр мұрынды, бойы орташадан биіктеу. Андрондықтар-90%, Сақтар 70-80%, үйсін-қаңлы 80%-дық белгісі еупропоидтық нәсілге тән, ғұндар таза монғолоидтық белгілері басым болған. Академик, антрополог Оразақ Исмағұловтың мәліметі бойынша қазіргі қазақтар антропологиялық белгісі бойынша 65% -ы монғолидтық, 35% -европоидқа тән.

«Баланс дөңгелегі» әдісі

Тапсырма. Әр түрлі мәдени-тарихи дәуірдегі монғолоид тектіэлементтердің Қазақстан халқындағы шартты үлесін анықтап, талдаңыздар

«Балық қаңқасы» әдісі

Тапсырма.Қазақ халқының қалыптасу кезеңдерін талдап, этникалық ерекшеліктері мен өзгерістерді анықтаңыздар

Тапсырма. Картамен жұмыс

1. Ерте темір дәуіріне қатысты жазба деректерді атап көрсетіңіз және деректерде көрсетілген тайпа аттарын атаңыздар;

2. Азиялық скифтерге (сақтар) жататын тайпаларды картаға орналастырыңыз;

3. Сақтарға жататын тайпалардың атының мағынасын түсіндір және картаға орналастыр картаға орналастырыңыз;

3. Қазақстаннан табылған «Алтын адамдарды» сипаттаңыз және табылған жерін картадан көрсетіңіз;

4. Жетісу, Орталық Қазақстан, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстандағы сақ ескерткіштерін ата және картадан көрсетіңіз

«ҰЛЫ ДАЛА ҰЛАҒАТТАРЫ»

7. сынып оқушыларына арналған (аптасына – 1 сағат, барлығы– 68 сағат)

Төленбаева Ұлданай Әлімғазықызы,

№13 мектеп гимназиясы, тарих пәніңің мұғалімі, педагогика ғылымдарының магистрі

Абдильдинова Лашын Батырхановна,

«А.Қарсақбаев атындағы №41 жалпы білім беретін мектеп» тарих пәнінің мұғалімі, гуманитарлық ғылымдар магистрі

Пікір жазғандар:

З.Б.Мырзатаева, Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогика Университетінің доценті, тарих ғылымының докторы.

С. К.Абдулазизович, №13 мектеп-гимназиясы тарих пәні мұғалімі. педагог-зерттеуші

1. Түсініктеме хат мазмұны

Қазақстандық жас ұрпақтың Отан тарихын білуі біздің еліміздің ұлы болашағына сенімділік береді. Жастар арасында тарихи сананы қалыптастыру, өз тарихы мен географиясы бар Қазақстан Республикасының еркін демократиялық елінің азаматы ретінде өзін сезіну - тарих мұғалімдерінің тікелей міндеті.

Сондықтан тарихи тұлғаларды білу және олардың Қазақстан тарихындағы рөлін бағалау сияқты тарихи фактілерді білу маңызды мәнге ие. Елдегі оң өзгерістер білім беру ұйымдарының тәрбие қызметі жүйесінде өз көрінісін тапты, қазір қазақстандық

патриотизмнің, азаматтықтың, руханилықтың, адамгершіліктің саяси және адамгершілік мәнін ұғыну процесі жүріп жатыр.

Курстың мақсаты: тарихи тұлғалардың қызметін зерттеу, ұлы ата-бабаларымыздың батырлық үлгісінде қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу арқылы Қазақстан тарихы бойынша оқушылардың білімін, іскерлігін және дағдыларын жүйелеу, кеңейту және тереңдету бойынша жұмыс.

Міндеттері:

• Қазақстан тарихы сабағында өткен материалды нақты тарихи тұлғаның рөлін зерттеуге ерекше көңіл бөле отырып қайталау;

• Оқушылардың алған білімдерін практикада қолдана білуін дамыту, оларды басқа да ұқсас жағдайларда қолдануға үйрету, ауызша және жазбаша сөйлеуді дамыту, оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту;

• Өз өлкесінің тарихына деген сүйіспеншілігін, тарих, ғылым және мәдениет қайраткерлеріне құрмет көрсету;

• Қазақстан тарихы пәніне деген қызығушылықты дамыту.

Курсты өткізу барысында оқушылар баяндамалармен сөз сөйлей алатын конференция сабақтары, пікір-талас сабақтары, қажет болған жағдайда өз пікірін білдіре алады. Сондай-ақ сабақта оқушылардың ға-ламтордан, оқулықтардан және басқа да қосымша әдебиеттерден қажетті ақпаратты таба отырып, өз бетінше жұмыс істей білуі, схемалар, кестелер құрастыру және оны қажетті ақпаратпен толтыра білуі пысықталады.

Қолданбалы курс бойынша сабақтардың нәтижесі ретінде бітірушілерге болашақта өмір сүруге қажетті білім, іскерліктер мен дағдылар - қазіргі қоғамда табысты әлеуметтендіру, қоғамның дамуына қатысуы тиіс адам тұлғасын қалыптастыру, сондай-ақ тестілеу кезінде оқушылардың жоғары баллдары саналады.

Курсты жүзеге асыру барысында Қазақстан тарихымен, дүниежүзілік тарихпен, географиямен, әдебиеттермен пәнаралық байланыстар жүзеге асырылады.

2. Мазмұндық бөлім

1. бөлім. Кіріспе. Тарихтағы тарихи тұлғаның рөлі туралы. Ұлы әміршілер.. Мөде қаған. Аттила. Бумын қаған. Тоныкөк. Күлтегін. Иштеми қаған. Байбарыс (Бейбарыс) сұлтан. Әмір Темір. – 10 сағат.

2. бөлім. Ұлы падишалар. Амазонкалар падишасы – Ипполита. Гүржі падишасы – Гурандухт. Афрасиаб патшаның қызы – Фарангиз ханша. Тұран падишасы – Зарина. Массагеттер падишасы – Томирис. – 10 сағат.

3. бөлім. Шыңғыс хан империясының билеушілері. Шыңғыс хан. Үгедей. Күйік.

Мөңке. Құбылай мен Арық Бұға. – 6 сағат.

4. бөлім. Алтын Орда және Қазақ хандары хандары. Бату хан. Берке. Тоқта. Өзбек хан. Жәнібек. Тоқтамыс. Мөңке Темір. Бердібек. Керей мен Жәнібек. Бұрындық хан. Қасым хан. Мамаш хан. Таһир хан. Хақназар хан. Тәуекел хан. Бұйдаш хан. Есім хан. Жәңгiр хан. Тәуке хан. Әбiлқайыр хан. Абылай хан. Кенесары Қасымұлы. – 24 сағат.

5. бөлім. Қазақтың билері. Төле би. Қазыбек би. Әйтеке би. – 6 сағат.

6. бөлім. Қазақтың батырлары. Бөгенбай Ақшаұлы. Қабанбай Қожағұлұлы. Жәнібек Қошқарұлы. Наурызбай Құтпанбетұлы. Райымбек Түкеұлы. Жалаңтөс Сейітқұлұлы. Баян Қасболатұлы. Малайсары батыр. – 12 сағат.

3. Нормативті бөлім

Р/с

Оқу - мақсаты

Сағат саны

Білім өнімі

Эклектикті курс бағдарламасы

КӘСІП ЖӘНЕ БИЗНЕС НЕГІЗДЕРІ

11 сынып оқушыларына арналаған (аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат)

Айбеков Елдос Айбекұлы

Пікір жазған:

Құлбекова Б.Р., Нұр-Мүбарак ислам мәдениеті университеті, Педогогика ғылымдарының кандидаты, профессор.

Аргингазина Ш.Б.,Нұр-Мүбарак ислам мәдениеті университеті, Филология ғылымдарының кандидаты, профессор.

Түсініктеме хат.

МемлекетбасшысыҚасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында Халық банкімен бірлесіп жүзеге асырылып жатқан халықтың қаржылық сауаттылығына рттыруға арналған «Қарызқоғам» партиялық жобасын қолдағаны белгілі. Қазір партия Үкіметпен бірлесе отырып, оны бүкіл ел бойынша кеңейту жұмыстарын бастады. Студенттердің 80%-ға жуығында несие бар.

«Кәсіпжәне бизнес негіздері» мектеп оқушыларына арнап шығарылған баспа. Кәзіргі таңда кәсіп бастаған 10 бизнестің 8-і алғашқы жылы жабылып қалып жатыр. Бұл қоғамда кәсіп және бизнес негіздеріне деген білімнің аздығынан болып отырған фактор. Сол себепті қоғамда әлеуметтік жауапкершілігі жоғары бизнесмендер тобын қалыптастыруға септігін тигізетін оқулық болады деген пікірге кәміл сенімдемін. Олар өз кезегінде жаңадан сапалы болып шыққан бизнесмендер ретінде елдің экономикасын көтеруге серпіліс беретін армия ретінде көремін.

Қазіргі уақытта жұмыс істейтін Қазақстандықтардың саны 9,3 миллион адамды құрайды, оның 7,7 миллионыбелсендінесиегеие. Халықтың 82% кредит шырмауығының құрбаны. Қоғамдағы қаржылай сауаттылық деңгейі өте нашар көрсеткішпен көңілді түсіреді. Оған дәлел ретінде 2023 жылдың 31қаңтары Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметтері бойынша Қазақстанда үш жыл ішінде қаржылық сауаттылық деңгейі 39%-дан 40,2%-ға дейін өсті. Бұл ақпараттың пайымдауынша 3 жыл ішінде елдегі көрсеткіш 1,2%-ға ғана көтерілген. Демек, халықтың 60%-ы қаржылай сауатсыз. Сонымен қатар, бизнес сауаттылық деңгейіндегі көрсеткіш одан да нашар сатыда.

Бағдарламаныңмақсаты:

Қоғамда әлеуметтік жауапкершілігі жоғары бизнесмендер тобын қалыптастыру. Олар өз кезегінде жаңадан сапалы болып шыққан бизнесмендер ретінде елдің экономикасын көтеруге серпіліс беретін кәсіпкерлер тобына айналады. Қарызсыз қоғамқалыптастырып, ұлттың экономикалық институтында адал салық төлейтін саналы, білікті, сауаттылығы жоғары кәсіпкер мен бизнесмен қалыптастыру. Экономикалық дамудың қозғаушы күші болған АҚШ-тың кәсіпкерлері мен бизнесі айқын дәлел.

Бағдарламаның міндеті:

Нарықта қалыптасып, өзінің практикалық әдісін дәлелдеген тақырыптарды меңгеру; Күнделікті өмірде пайдалануға болатын әдістерді меңгеру;

Soft skill қалыптастыру;

Кәсіпжәне бизнес негіздерінің қоғамдағы ролін жеткізу;

Зерттеулер арқылы алғашқы істі бастап MVP нәтижесіне қол жеткізу; Бизнес мәдениеттін тәрбиелеу;

Бағдарламаның өзектілігі:

2024 жылдың 1 ақпанындағыжағдай бойынша елімізде 2,2 миллион шағын және орта бизнес субъектісі тіркелген. ШОБ субъектілерінің ең көп саны Алматы қаласында тіркелген (389,6 мың). Алматы бизнес үшін потенциалы жоғары қала. Ал бұған жеткізетін институттардың аздығы бұл дағдының қалыптауына мәселе. 2017 жылы ашылған 38,8 мың компанияның 7 мыңнан сәл астамы 2023 жылға дейін «аман қалды». Істеп тұрғаны 18 %, 6 жыл ішінде қалғаны жабылды. Бизнестік сауаттылық нашар деңгейде. Бұл тек ресми сандар шын мәнінде одан да нашар. Ал жекеменшік мектепте оқитын балардың 72% болашақта өз компанияларын ашуға әуестік білдіреді. Бұл пәннің нарықта сұранысы жоғары екеніне айғақ. Сонымен қатар, Қаржылық сауаттылықты арттырудың 2020-2024 жылдарға арналған тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 30 мамырдағы № 338 қаулысымен бекітілген. Осы бағдарлама аясында бұл тақырып мемлекет аясында өзінің

қажеттілік деңгейіна йқындатып тұр.

Күтілетін нәтижелер:

Жүйелі бизнес негіздерін игереді;

Күнделікті берілетін уақытты басқаруды үйренеді; Қаржы мен қарым-қатынас ережелерін алады; Мақсат қойып, нәтижеге жету құралдарын меңгереді;

Іргетасы қалыптасқан кәсіпкер, бизнесменге қажет білім иесі болады; Мектеп қабырғасынан тыс қолданысқа ие қабілеттерді өзі өміріне енгізеді;

Келесі дағдыларға ие:

Практикалық тапсырмалар арқылы өз бетінше нәтижеге жетіп, жұмыс жасайды; Soft skill қалыптасады;

Шешендік өнері артады;

Жобаны басқару дағдысы қалыптасады; Топпен жұмыс жасау қабілеті ретке келеді;

Мектептегі көптеген пәндердің ішінде топ менеджерлер тәрбиелеуге әсер ететін пәннің негізі ретінде көремін. Бұл пән негізінде завод директорлары, кәсіпорын басшылары, шаруашылық қожайындары, қоғамды жұмыспен қамтушы бизнесмендер және өзін-өзі қамтушы кәсіпкерлер шығады.

«Кәсіп және бизнес негіздері» пәнін жазу кезінде өзімнің 13 жылдық бизнес тәжірибем негіздеме болып отыр, сонымен қатар осы бағытта сан алуан өз саласының үздіктерімен жұмыс жасадым. Осы бағытта 100-ден астам кәсіби әдебиеттерді игердім, шағын кітапхана қалыптасты және осы білімді қолданысқа енгіздім. Сол себепті «Кәсіп және бизнес негіздері» пәнін оқу бағдарламасы ретінде 11 сыныптарға ұсынып отырмын.

Тұрақталу (мазмұндық) бөлімі Кәсіпжәне бизнес негіздері

11-сынып оқушыларынаиарналаған (аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат)

Бағдарлама 34 сағатқаиарналған 7 модульдентұрады.

1. модуль

Бизнесмен немесе Бизнес леди дегенкім? (1 сағат) Бизнесменнің ең бастысұрақтары (1 сағат)

Мен ниша қалай таңдаймын? (1 сағат)

Инвестиция тарту әлде несие ме? (1 сағат) Өзіндік құнын анықтау (1 сағат) Бұл бөлім бизнес саласына арналған кіріспе ақпарат. Бөлім негізгі ұғымдармен таныстырады.

2. модуль

Бизнеске стратегия не үшін қажет? (1 сағат)

Маркетинг арқылы сатуды қалай жеңілдетсе болады? (1 сағат) Сатудың этапттары (1 сағат)

Команда не үшінқажет? (1 сағат)

Есеп болмаса банкрот боласың! (1 сағат)

Бизнесменің негізгі сұрақтарына жауап алу үшін арналған бөлім. Толықтай жұмыс жүргізу үшін осы этаптарды игеру маңызды.

3. модуль

Нетворкинг (1 сағат)

Тайм менеджмент (1 сағат)

Брейн шторм (1 сағат) Start UP (1 сағат)

Бизнесменгеқажеттіқабылетпендағдылардытаныстыру. Ойлану, шешімқабылдау, шешімқабылдау, уақытбасқару.

Бұлбөлімоқушыныңқоғамдыққабілеттерінарттыруғабағытталған.

4. модуль

SMART мақсаттар дегеніміз не? (1 сағат) SWOT-анализ (1 сағат)

Кайдзен (1 сағат)

Эйзенхауерматрицасы (1 сағат) Маслоу пирамидасы (1 сағат)

Бұл бөлім негізі нарыққа толықтай ену үшін алдын-ала анализ жасауды үйрену модульі. Қолда бар ресурстарды бағалап, мақсатты жүйелі қоюды меңгереді. Адам қажеттіліктерімен танысады.

5. модуль

Айырбас түрлері. (1 сағат) Жеке бренд. (1 сағат)

Ақша ағымының квадранты. (1 сағат) Оратор. (1 сағат)

Помодора. (1 сағат)

Қоғамдағы бизнес таптардың ролімен танысады, нарықта неге бірегейлік маңызды екеніне көз жүгіртіп уақытты басқара отырып жобаларды жүзеге асыруды үйренеді.

6. модуль

Өнімтүрлері (1 сағат)

Менеджмент (1 сағат)

Оффер (1 сағат)

Customer Journey (1 сағат) СММ (1 сағат)

Нарықтағы маркетинг құралдырының негізгі бөлімдерімен танысып, өз өнімдерін қалыптастырады.

7. модуль

Парето принципі. (1 сағат) Актив және Пассив. (1 сағат) MVP. (1 сағат)

Business Model Canvas. (1 сағат) Вавилон. (1 сағат)

Алған білімді толықтай игеру үшін қаржылай білімге негізделе отырып, бизнес модельдер жасап көреді.

Нормативтібөлім. (Аптасына 1 сағат, жылына 34 сағат)

Р/с	Бөліматы Бөлімше Тақырыптың аты	Оқу мақсаттары	Сағат саны			Бөлім өнімі
			Барлығ ы	Лекция /теория/тәжі рибе	Тәжрибе
1 модуль
1	Бизнесмен немесе Бизнес леди деген кім?	Бизнеске қызығушылықты ояту, түсінік қалыптастыру.	2	1	1	Бизнесменнің 4 қағидасымен танысу, Ата- анасымен бизнесмен қандай болатынын анықтайды.
2	Бизнесменнің ең басты сұрақтары?	Жүйелі бизнес қалыптастыру үшін қандай этаптар бар екенін ұғынуы.	2	1	1	Ойын арқылы негізгі ұғымдарға сараптама жасайды.
3	Мен ниша қалай таңдаймын?	Нарыққа сұрақтар арқылы алғашқы анализін жасау	2	1	1	Жаңа бизнеске баға беріп үйрену және болашақ жоба үшін бизнес таңдайды.
4	Инвестиция тарту әлде несие ме?	Қаржы институт түсінігін қалыптастыру.	2	1	1	Қаржылай сауаттылықты арттырып, аман қалу. Өз жобасына инвестиция көздерін анықтайды.
5	Өзіндік құнын анықтау	Қаржыны басқарып, шығын және пайда ұғымдарын түсіну.	2	1	1	Бизнестегі қаржылай сауаттылақты арттырады.
2 модуль
1	Бизнеске стратегия не үшінқажет?	Қиялындағы ойды нәтижеге жеткізіп үйрену. Нәтижеге жетудағдысын бейімдеу.	2	1	1	Алысбағытқақарап, өзөміріне стратегия жоспаржасапүйренеді.
2	Маркетинг арқылы сатуды қалай жеңілдетсе болады?	Бизнестегі маңызды құралмен танысуы.	2	1	1	Ойын арқылы ол құралды қолданып үйренеді.
3	Сатудың этапттары.	Өз өнімін нарыққа ұсыну үшін құралмен танысу.	2	1	1	Сату технологиясын білетін жаскәсіпкер болады.
4	Команда не үшін қажет?	Топ болып жұмыс жасау, команда жинауда неге мән беретінін түсіну.	2	1	1	Топпен жұмыс жасауды үйрену. Болашақта өзіне ұнайтын істі таңдайды.
5	Есеп болмаса банкрот боласың!	Шығын түрлері мен танысу, есептеуді меңгеру.	2	1	1	Бизнестегі қаржылай сауаттылақты арттырады.
3 модуль
1	Нетворкинг	Қоғамдағы коммуникация дағдысын қалыптастыру	2	1	1	Нетворкинг арқылы ресурстарды пайдаланып, мақсатқа жетуді түсінеді.
2	Тайм менеджмент	Уақыттыбасқарыпүй ренуі.	2	1	1	Әлеуметтік жауапкершілігі жоғары тұлға қалыптасады.

бағалау мен жиынтық бағалауды қамтиды. Соған байланысты бағалау жүйесін мұғалім басқаша өзгертуі де мүмкін.

Формативті бағалау сабақтан емесе үйдегі күнделікті жұмыс барысында оқушылардың меңгерген білімдері мен қалыптасқан дағдыларын айқындайтын және оқыту барысында білім алушылар мен мұғалім арасындағы жедел өзара байланысты жүзеге асыратын, сондай-ақ оқушыларға және материалды меңгеру кезінде тапсырманы қаншалықты дұрыс орындағанын және оқыту мақсаттарына қолжеткізгенін түсінуге мүмкіндік беретін бағалау.

Элективті курс бағдарламасы

«СЫНЫПТАҒЫ ОҚУШЫЛАР АРАСЫНДА

ЖАҒЫМДЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КЛИМАТ ҚАЛЫПТАСТЫРУ»

7- 8 сынып оқушыларына арналған, (аптасына – 1 сағат, барлығы – 68 сағат)

Ербол Мадина,

Ж.Жабаев атындағы №161 лицейдің педагог-психологі,

Жакыпбекова Салия Ныгметовна,

Ғ.Мүсірепов атындағы №86 мектеп-гимназия

Пікір жазғандар:

Булшекбаева А.И., философия ғылымдарының докторы (PhD), Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қауымдастырылған профессоры;

Амирова Ж.П., Ж.Жабаев атындағы №161 лицей директорының тәрбие-ісі жөніндегі орынбасары;

Ишамбаева Ш.Т.,Ғ.Мүсірепов атындағы №86 мектеп-гимназия директорының оқу-ісі жөніндегі орынбасары

Түсінік хат

Адам баласы үнемі білім алу үстінде болғанда ғана дамитыны белгілі. Білім – адамдарды басқа тіршілік иелерінен ажырататын ең негізгі ерекшелігі. Білім арқылы адам түрлі жаңалықтар аша алады. Инновация - қоғамдағы жаңалықтар. Ол білім арқылы жүзеге асады. Дегенмен оны білімге ғана сүйеніп жүзеге асырмай, тәрбиеге де негіздеу маңызды.

Американдық философ Джон Дьюи білімді тәжірибе деп түсініп, оны құрастыруда ортаның алатын орнын: «Тәжірибе индивид пен оны қоршаған ортаның әрекеттесу процесінде пайда болады» деп ерекше атап көрсеткен. Яғни, ортада жағымды психологиялық климат орната отырып, оқушыны бірлікке, ынтымақтастықта жұмыс жасауға бағыттау – бүгінгі күннің талабы.

Бірлік пен ынтымақтастық – отбасы, одан соң мектеп табалдырығынан басталатыны белгілі. Бала мектеп қабырғасында ұжым болып еңбек етуді, ұжымның мақсаты үшін жұмыс жасауды, ұжымда ауызбіршілікті сақтауды үйренеді. Дәл осы дағды оның кейін Отан үшін, халық үшін жұмыла әрекет етуге дағдыландырады. Отан алдындағы патриоттық сезімнің қалыптасуында ұжымдық әрекет пен ондағы психологиялық климаттың атқарар рөлі ерекше. Сондықтан сынып ұжымындағы жағымды психологиялық климат мәселесі қазірде өзекті мәселелердің бірі болып тұр. Позитивті атмосфера оқушылардың мотивациясына ықпал етеді, сыныптағы қарым-қатынасты жақсартады және оқуға қолайлы жағдай жасайды.

Жеке адам баласының жан-жақты дамып, өркендеуі үшін қажетті біліктіліктің барлығы ұжымда қалыптасады. Сондықтан ұжымдағы ішкі қарым-қатынасты тиісті деңгейде ұйымдастырудың рөлі ерекше. Кей қарым-қатынас жеке адамның дамуына оң немесе теріс әсер етеді. Осы тұста педагогтің міндеті – сыныптағы оқушы арасында қарым-қатынасты дұрыс ұйымдастыра білу. Оқушылардың бір-бірімен араласып қана қоймай, өзара тіл табысуын, бір-біріне оң ықпал етуін қарастырған абзал. Психологиялық климат құрылымында В.М.Шепель төмендегілерді айқындайды:

• Әлеуметтік климат – ортақ мақсат пен міндеттерді ұйымдастыруды түсінумен сипатталатын орта. Белгілі бір ұжымда ортақ мақсат-міндетті түсінушілік қаншалықты жоғары болса, соншалықты мұнда азаматтардың конституциялық құқықтарының сақталуына кепілдік беріледі.

• Рухани климат – ұжымдағы ортақ рухани құндылықтарды ұйымдастыру.

• Психологиялық климат – оқушылар арасында орнайтын бейресми қатынас.

Бейресми орта оқушылардың өзара тығыз қарым-қатынасынан пайда болады. Яғни, психологиялық климат – жеке рухани және әлеуметтік құндылық негізіндегі жағымды қарым

• қатынас орнайтын микроклимат.

Бұл бағдарлама жасөспірім шақтағы оқушылардың қоғамдық ортаға қалыптасуындағы түрлі кедергілерінің алдын алу мақсатында жасалынды. Бағдарламадағы жүктемелер мен тапсырма көлемін құру және жүргізуде оқушылардың танымдық, тұлғалық даму ерекшелігі, шығармашылық деңгейі есепке алынды. Сондай-ақ, жасөспірімдер арасындағы сыныпта оқшаулану, буллингтің алдын алудағы қоғамдық сұраныстардан туындап отыр.

Бағдарламаның мақсаты:

• Сыныпта жағымды психологиялық климатты орнату арқылы оқушылардың қоғамдық ортада өздерін қауіпсіз сезінуін қамтамасыз ету және достық қарым-қатынасты қалыптастыру.

• Ұжымдық ортада оқушының өзіндік тұлғасын қалыптастыру.

• Отбасылық, қоғамдық және ұжымдық қатынас мәдениетіне бейімделуіне қолдау көрсету.

• Мінез-құлықтағы ішкі кедергілерді (сенімсіздік, ұяңдық, тұйықтық, қорқыныш т.б) жеңе алуға қолдау жасау.

Бағдарламаның міндеттері:

• Оқушылар арасында достық, сенімді қарым-қатынасты дамыту

• Сыныпаралық ынтымақтастықты және өзара түсіністікті қалыптастыру;

• "Оқушыларға эмпатия, эмоцияларды басқару, сындарлы қарым-қатынас және жанжалдарды шешу, буллингты болдырмау әлеуметтік және эмоционалды дағдыларды үйрету;

• Оқушылардың болашақ кәсіби тәжірибесінде ұжымдық жұмыс пен ынтымақтастық дағдыларын дамыту;

• Жанжалдарды шешу және жағымсыз мінез-құлықтың алдын алу стратегияларын үйрету;

• Буллингті болдырмау;

Бағдарламаның өзектілігі:Мектеп оқушылары арасында туындайтын кейбір қарама – қайшылықтар балалардың мінез-құлқы мен даралық ерекшеліктеріне байланысты түсініспеушіліктер, топқа енгісі келмейтін жағдайларды болдырмау жағдайында бағдарлама өзекті болып табылады. Оқушылар арасындағы оқшауланудың алдын алу мақсатында сыныптағы жағымды психологиялық климатты қалыптастыру бүгінгі күні маңызды екендігі

анық. Жағымсыз мінез-құлық пен мектептегі буллингтің, күш көрсету, бопсалау, сыныпішілік жанжалдар сияқты заңға қайшы әрекеттердің алдын алу мақсатында бағдарлама мектеп оқушыларына тиімді.

Сынып жасөспірімдер үшін олардың жеке басы қалыптасатын маңызды әлеуметтік орта болып табылады. Оқушылардың өзін-өзі бағалауы, өзіне деген сенімділікті арттыруда әлеуметтік ортаның қолдауы, достық сезімі және жағымды психологиялық климат құру маңызды болғандықтан бағдарлама осы бағыттағы жұмыстарды жүзеге асырады.

Бағдарламаны оқыту барысында білім алушыларды креативті ойлауға, ортада еркін тіл табысуға, оқшауланудың болмауына, психологиялық оң климаттың қалыптасуына мүмкіндік болады.

Бағдарламаның ерекшелігі: 7-8 сынып оқушылары ерте жасөспірімдік кезеңнен үлкен жасөспірімдік кезеңге өту сатысында болатыны белгілі. Осы кезеңде физикалық және эмоционалдық аспектілер дамиды, бұл олардың сыныптағы мінез-құлқына әсер етеді. Дәл осы кезеңде оқушыларды қолдау қажет.

7- 8 сынып оқушыларының мінез-құлқының ерекшеліктері:

Әлеуметтік өзара әрекеттесу: Оқушылар сыныптың әлеуметтік иерархиясында өз орнын белсенді түрде іздей бастайды. Құрдастардың ықпалының күшейіп, топтың стандарттарына сәйкес келуге деген ұмтылыс пайда болады. Бұл сынып ішінде топтарға бөлінуге әсер етеді. Ал кейбір оқушылар белгілі бір топқа жататындығын көрсету үшін басқаларды шеттетеді.

Бәсекелестік және салыстыру: Жасөспірімдер өздерін басқалармен салыстыруға және ортада назар аудартуға сыныптастарымен бәсекелесуге дайын тұрады.

Тәуелсіздік сезімінің артуы: Өз бетінше шешім қабылдауға және өз өмірін бақылауға деген ұмтылыс дамиды. Оқушылар оқу процесіне неғұрлым белсенді қатыса алады және өз іс- әрекеттері үшін жауапкершілік басым бола бастайды.

Физикалық өзгерістер: Жасөспірімдердің өсуі мен жыныстық жетілуіне байланысты айтарлықтай физикалық өзгерістер байқала бастайды. Бұл оқушылардың энергиясы мен сыртқы келбетіне әсер етеді.

Өзін-өзі тануға қызығушылық: Оқушылар өздерінің қызығушылықтарына, хоббиіне және кәсіби қалауына қызығушылық таныта бастайды. Жеке тұлғаны даралау маңызды аспектіге айналады.

Сынға ұшыраудан қорқу: Жасөспірімдер сынға ұшырау немесе белгілі бір ортаға қабылданбау қорқынышына тап болуы мүмкін. Нәтижесінде өзін-өзі бағалауы төмендеп, сенімсіздік сезімі туындайды. Белсенді дос табудан аулақ болып, олар айналасындағы адамдармен жақын араласу мен қандай да бір ортада сынға ұшырау қорқынышына тап болады.

Стресс, мазасыздық немесе басқа психологиялық мәселелер: Айналадағы адамдармен қарым-қатынас проблемалары, дос немесе ата-анамен қақтығыстар эмоционалды шиеленісті тудыруы мүмкін. Жасөспірімдердің мінез-құлқындағы оқшаулану, әдеттегі әрекеттерге қызығушылықтың төмендеуі, эмоционалды жағдайдың өзгеруі сияқты өзгерістерге әкеледі.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі:

Бағдарлама сыныптағы оқушылар арасында жағымды психологиялық климат қалыптастырудың маңыздылығын түсіндіреді. Курс бағдарламасы мектептерде қолданыста жоқ болғандықтан, білім алушыларға тиімді болатыны анық.

Оқушылардың психологиялық көңіл күйіне жан-жақты кешенді талдау жасап, ары қарай кезеңмен жұмыс жасауға бағытталады.

Бағдарламаның ғылымилығы:Сыныптағы оқушылар арасында жағымды психологиялық климат қалыптастырудың жоғары деңгейге көтерудің басты заңдылығы – мәселелермен жұмыс. Сыныптағы оқушылар арасында жағымды психологиялық климат қалыптастырудың

ерекшелігі туралы ғалымдар өз еңбектерінде сөз еткен. Бағдарламада белгілі сауалнамалар мен әдіс-тәсілдер негізге алынды. Дж.Мореноның «Социометрия» тесті, Е.И Рогованың

«Ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық климатты бағалау» әдістемесі, К.Томастың

«Қақтығыс жағдайынан шығып кете аласыз ба?» сауалнамасы, тұлғааралық қарым – қатынас деңгейін анықтау тестілері, арт-терапиялық әдістер негізге алынды.

3. Бағыттылығы:

• сыныптағы оқушылар арасында жағымды психологиялық климат қалыптастырудың тұжырымдарымен таныстыру, талдау, саралау;

• жас ерекшеліктеріне байланысты тапсырмалар ұсыну;

• білім беру процесінің психологиялық бағыттылығына мән беру;

• бағдарламаны оқуда білім алушы психологиялық еңбектер арқылы өзін ортада ұстауын дамыту.

Жұмыстың әдіснамалық негізінің ішкі бірлігі мен сипаттамаларын бағалау: Бағдарлама теориялық базамен тығыз байланыста ұсынылды. Бұл бағытта әдіснама теорияның негіздеріне, құрылымына, ұстанымдары мен тәсілдеріне, бағдарламаның сапасын бағалауды негізге алады.

Біршама ғылыми еңбектерге сүйенсек, бұл бағдарламаны оқытудың маңыздылығын түсінеміз.

Бағдарламаның дұрыстығы мен сенімділік деңгейі. Ақпараттың сенімділігі мен дұрыстығы бағдарламаның негізгі ұстанымы болатыны анық. Топтық талқылау барысында ақпаратты талдай отырып, ойлауға, бағалауға және қорытындылауға мүмкіндік жасау арқылы бағдарламаны толық меңгеру мүмкіндігі зор. Сыни тұрғыдан ойлау арқылы өз пікірін еркін білдіруге, қажетті шешімдерді қабылдауға мүмкіндік жасалады.

Күтілетін нәтиже:

• Курсты оқу барысында сынып ұжымдағы көтеріңкі көңіл күй,

қоғамдық пікір, эмоциялық күш-қуат пен өзара қатынастың деңгейін және ондағы қалыптасқан әлеуметтік-психологиялык, жағымды климат сыныпты қолдау атмосферасы құрылады.

• Оқушылар бір-бірімен сенімді қарым-қатынас орнатып, оқушылардың әлеуметтік дағдылары дамиды.

• Олар ынтымақтастықты, жанжалдарды шешуді және әртүрлі тұлғалармен өзара үйлесімді қарым-қатынас құруды үйренеді.

• Қолдау мен түсіністікке негізделген психологиялық климат оқушылар арасындағы стресс пен алаңдаушылықты азайтуға көмектеседі.

• Оқушылар арасында оқшаулану және буллингтің алдын алады.

Тұрақтылау бөлімі

7- сынып оқушыларына арналған

(аптасына - 1 сағат, барлығы - 34 сағат)

Бағдарлама 4 кезеңнен тұрады. Даярлық және диагностикалық кезеңі:

1-бөлім. Менің сыныбым (жүктеме - 9 сағат). Материалды даярлау, жұмыс жоспарын құру, сынып жетекшілермен әңгіме өткізу.

Ақпараттық кезең:

2 - бөлім. Жағымды қарым-қатынас құра білейік! ( жүктеме – 10 сағат). Кешіре білу, түсіністік дағдылары туралы оқушыларға ақпараттық хабар беру және практикалық жаттығулар.

Практикалық жаттығулар кезең:

3. бөлім. (жүктеме - 7 сағат). Өз эмоцияңды басқара біл.Оқушыларды өзін-өзі басқаруға, кикілжің дау жанжалдарды бейбіт келісіммен шешу дағдыларына үйрету.

Түзету, дамыту кезеңі:

3. бөлім. (жүктеме - 8 сағат) Достық – ешнәрсемен бағаланбайтын құндылық. Оқушыларды достыққа, ынтымақтастыққа, ұжымшылдыққа баулу.

I бөлім. Менің сыныбым(жүктеме - 9 сағат)

1. -дәріс: Кіріспе. Сыныпта жалпы ережелер мен құндылықтарды құру.

Мақсаты: Сыныпта оқушылардың қолдау көрсететін жағымды психологиялық климат құруға өзара түсіністікке, ынтымақтастыққа және табысты оқуға ықпал ететін мінез-құлық пен құндылықтардың жалпы нормаларын белгілеуге бағыттау.

Мазмұндық бөлім: Сынып жетекшісі мен оқушылар, психолог маманымен бірлесе отырып сыныпта жалпы ережелер мен құндылықтардың тізімін құру. «Пікір алмасу», «Дауыс беру», талдау жұмыстары арқылы жүзеге асыру.

2. -дәріс: Жағымды қарым-қатынас құпиялары.

Мақсаты: Тұлғааралық қарым-қатынасты жақсартуға, жағымды ортаны сақтауға және сапалы байланыстарды қалыптастыруға ықпал ететін дағдыларды дамыту.

Мазмұндық бөлім: Қатысушыларға терең және эмпатикалық қарым-қатынас орнатуға ықпал ететін басқа адамдардың эмоциялары мен перспективаларын түсінуге үйрететін жаттығулар. Тиімді қарым-қатынас дағдыларын қалыптастыруға, белсенді тыңдау дағдыларын, өз ойларын нақты жеткізе білуге, ашық және шабыттандыратын орта құру дағдыларын дамытуға, шиеленістерді болдырмаудың алдын алу және өз эмоциясын басқаруға үйрету.

3. дәріс: Тест Морено «Социометрия»

Мақсаты: Әлеуметтенудегі ұжымдық қарым-қатынастарды зерделеу және мінез құлықтары тұйық оқушыларды, әлеуметтік қарым-қатынастан тыс қалып қоятын оқушыларды анықтау. Психологиялық қолдау көрсету, көмек беру.

Мазмұндық бөлім: Оқушының өз сыныбында әлеуметтенуі мен тыс қалу жағдайын айқындау. Оқушылардың төрт тобына (басшы, жетекші, үйлестіруші, тыс қалып қоюшы) жеке және топтық жұмыстарды жоспарлау.

3. дәріс: Байланыс көпірі.

Мақсаты:Тиімді қарым-қатынас дағдыларын дамыту, Оқушылар арасындағы түсіністік пен сенімге ықпал ету. Сынып ішінде жағымды қарым-қатынасты қалыптастыру.

Мазмұндық бөлім: Оқушылардан жұп құру, «Екі жақты көпір» жаттығуы. Әр жұпта бір адамды «құрылысшы» және екіншісін «өтпелі» етіп таңдау. «Құрылысшының» міндеті - сөзді қолданбай, құрылыс блоктарынан (немесе басқа заттардан) құрылым құру үшін «өтпелі» нұсқауларды беру.

Жаттығу аяқталғаннан кейін қандай қиындықтар туындағанын, ақпараттың қалай берілгенін және оның әдеттегі қарым-қатынасқа қалай әсер ететінін талқылау. «Бұл жаттығудан не білдік?», «Қандай қарым-қатынас дағдылары маңызды болды?», «Бұл дағдыларды күнделікті өмірде және оқуда қалай қолдануға болады?» топтық талқылау.

5. – дәріс. Кешір мені тәкаппарлығым, мақтаншақтығым үшін...

Мақсаты: Өзімшілдігі мен даңғойлықтан арылту. Өзіне өзі ішкі рефлексия жасауына мүмкіндік жасау. Оқу және ой тастау. Ішкі рефлексия жасау тәсілдерін үйрету.

«Мен өзімді кешіремін, өзгеремін» эссе түріндегі карта толтыру. (№ 2 кесте үлгі)

5. – дәріс. Бейбіт келісім.

Мақсаты: Әртүрлі көзқарастарды қабылдау және бейбіт шешімдер әзірлеу бойынша практикалық тәжірибе алмасу.

Мазмұндық бөлім: Бейбітшілік келісімі бар рөлдік ойын топтағы ынтымақтастық дағдыларын қалыптастыруға бағыттау. Қатысушылар бірлесіп жұмыс істеуді, ресурстарды бөлісуді және бір-біріне қолдау көрсетуді үйрену. Эмпатия мен түсінуді дамыту. Қатысушылар эмпатия мен төзімділіктің дамуына ықпал ететін басқа кейіпкерлердің рөліне ену.

5. – дәріс. «Сөйлемді жалғастыр...» Менің бес басты қасиетім, сыныптасыммен үш

ұқсастығым.

Мақсаты: Өздері туралы ақпарат беріп, жақыннан тану. Ұқсастықтарды табу арқылы, бірге өсу және ортақ мақсаттар мен жетістіктерге жету жолында бір-бірін қолдауды дамыту.

Мазмұндық бөлім: Берілген сөйлемдерді пайдалану арқылы жұптасып бір-бірінің бес жақсы қасиетін және өзімен үш ұқсастығын табу. Пікір алмасу.

5. – дәріс. Эмпатикалық нұсқаулық.

Мақсаты : Сыныптағы қақтығыстардың алдын алу және шешуді қамтиды Сынып оқушыларының өзінің және сыныптасының сезімдерін, қажеттіліктерін және алаңдаушылықтарын ескере отырып, өзара түсіністікке ықпал ету дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Жанжалды жағдайлардың туындау мүмкіндігін азайта отырып, өзара түсіністік пен әділеттілік атмосферасын құруға үндеу. Сыныптың әр мүшесі өзін маңызды және құрметті сезінетін сыныпта жағымды психологиялық климатты қалыптастыру. Оқушылар табысқа жету үшін өздерін қолдайтын, түсінетін және ынталандыратын қолайлы білім беру ортасын құру үшін жаңа нұсқаулық дайындау.

5. – дәріс. Доссыз адам – тамырсыз ағашпен тең.

Мақсаты: Оқушылардың достықтың маңыздылығы туралы хабардарлығын қалыптастыру, сыныпта тұлғааралық қарым-қатынас пен қолдау дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Достықты сезінуге болатын жағдайларды имитациялайтын рөлдік ойындар арқылы көрсету. Нағыз достық сіз үшін нені білдіреді?, Қиын сәттерде достарыңызды қалай қолдайсыз?, Біздің сыныптағы достық атмосферасын қалай жақсартуға болады? тақырыбында пікір алмасу. Әр оқушыдан «Достық жоспар» тізімін жасауды тапсыру. Олар сыныптастары үшін ең жақсы дос бола алуға талпынады.

II бөлім. Жағымды қарым-қатынас құра білейік.

5. - дәріс: Қақтығыс жағдайынан шығып кете аласыз ба? (К.Томас сауалнамасы) Мақсаты : Оқушылардың қақтығыс жағдайына реакциясы туралы диагностика жасау. Мазмұндық бөлім: Томас Климанның «Қақтығыстағы іс-әрекет стильдері» сұрақтамасы қақтығыстағы адам іс-әрекетін бағалауға арналған. Қақтығыстағы жағдайлар екі адамның қызығушылықтары бір-біріне сәйкес келмегенде пайда болады. Бұл жағдайдағы іс-әрекетті екі негізгі сипатта қарастыра аламыз:

   1. Сенімділік немесе адам өзінің жеке қызығушылықтарын қаншалықты деңгейде қанағаттандыра алады және (2) өзара іс-әрекет немесе адам келесі бір жақтың қызығушылықтарын қаншалықты деңгейде қанағаттандыра алады, осы екі негізгі сипаттама қақтығысты жағдайдағы нақты 5 стиль түрін анықтауда қолданылады.

11– дәріс: «Бос орындық» техникасы

Мақсаты: Эмпатияны ынталандыруға, жеке сезімдер мен проблемаларға деген көзқарастарды талқылауға, сондай-ақ ренішті білдіру және жанжалдарды шешу үшін қауіпсіз кеңістік құруға бағытталған.

Мазмұндық бөлім: Қатысушылар бұл әдісті өздерінің реніштерін білдіру және мәселелерді талқылау үшін қолдана алатындығын нақтылау. Оқушылар күнделікті өмірде орын алған қолайсыз жағдайларда өз эмоциялары мен жағымсыз сезімдерін, өкпе реніштерін ешкімге зиян келтірмей шығаруға дағдалынады. Жағымсыз сезімдерін бос орындық техникасы шығарғандағы өз сезімдерін бөлісіп, талқылайды. Сонымен қатар күнделікті өмірде эмпатия мен ашық талқылауды қалай қолдануға болатындығы туралы ойлануға кеңес беру. Мұндай көзқарас қатысушыларға өз сезімдерін білдіріп қана қоймай, қарым-қатынас пен тұлғааралық қатынастарды жақсарту үшін маңызды эмпатия және белсенді тыңдау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

12. дәріс: Эмоционалды интеллект: табысты оқыту мен жеке дамудың кілті.

Мақсаты: Табысты оқу және тұлғааралық қарым-қатынас үшін эмоционалды интеллекттің маңыздылығы туралы түсіндіру.

Мазмұндық бөлім: «Эмоционалды интеллект» ұғымына кіріспе. Эмоционалды интеллект дегеніміз не? Эмоционалды интеллекттің негізгі компоненттерін түсіндіру.

Пікірталас: Неліктен эмоционалды интеллект табысты оқу және жеке даму үшін маңызды? Оқудағы эмоциялардың рөлі қандай?

12. дәріс: Психологтің кеңестері. Ешкім түсінбесе не істеуге болады?

Мақсаты: Қоғамдық көзқарастармен қарама қайшылық туындаған кездерде дұрыс шешім қабылдау, өкпе-ренішті жеңу және эмоционалды әл-ауқатты жақсарту бойынша кеңестер мен стратегияларды ұсыну.

Мазмұндық бөлім: «Қарама қайшылық немесе түсініспеушілік» деген не және оның эмоционалды күйге қалай әсер етуі мүмкін екенін түсіндіру. Сезімдер туралы сөйлесу. Өз сезіміңді түсіну, оларды жеңудің алғашқы қадамы не екенін атап өту. Көңіл күйді жақсарту бойынша практикалық кеңестер беру: физикалық белсенділік, өзін-өзі күту, өмір салтын өзгерту. Көңіл күйді көтеруге арналған қарапайым жаттығуларды көрсету. Релаксация және медитация әдістерін қолдану.

14– дәріс: «Дос бол like» : достық қолын ұсын» акциясы.

Мақсаты: Позитивті және тату қоғам құру, адамдарды мейірімділік пен қолдау көрсетуге шақыру, сондай-ақ оқушылардың арасындағы достықты нығайту.

Мазмұндық бөлім: Бұл акция қатысушыларға бір-біріне достық пен қолдау көрсетуге мүмкіндік беретін жақсылық, жылулық және өзара көмек атмосферасын құруға бағытталған. Достық туралы білімді тарату, қатысушылар достық символын жасайды (мысалы, білезік, белгі, карта). Өзара әрекеттесуге және көңілді сәттерге ықпал ету. Достыққа қатысты челлендждер мен тапсырмаларды ұйымдастыру.

15– дәріс: Дауылдағы тыныштық: стресс пен эмоцияны басқару.

Мақсаты: Оқушыларды стресс пен эмоцияны басқару негіздерімен таныстыру, эмоционалды тұрақтылық дағдыларын дамытудың практикалық құралдарын ұсыну.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар стресстің не екенін және қиын жағдайларда адамдарда қандай эмоциялар жиі тудыратыны туралы зерттеу жүргізу тапсырмасы беріліп, оларды өз нәтижелерімен сыныпта талқылау. Стрессті басқарудың практикалық әдістерін ұсыну.

16– дәріс: Арт-терапевтік сессиялар

Мақсаты: Тұлғааралық қарым-қатынасты, ынтымақтастық қабілеттерін дамытуға адамдарға стресс, мазасыздық, депрессия немесе жарақат сияқты эмоционалды мәселелерді шешуге көмектеседі.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар шеңбер сызады және оны әртүрлі эмоцияларды білдіретін секторларға бөледі.Содан кейін клиент әр сектордағы қазіргі эмоционалды күйлерін білдіру үшін түстерді, пішіндерді немесе текстураларды пайдаланады. Рәміздер мен метафоралар:оқушының өзінің қазіргі жағдайын немесе өмірлік жағдайын жақсы көрсететін таңбаны таңдайды.

Содан кейін оқушы таңдалған таңбаны пайдаланып көркем композиция жасайды және оның мағыналарын талқылайды. Мазасыз маскалар оқушы өзінің жасырын сезімдерін немесе уайымдарын білдіретін маска салады немесе мүсіндейді. Жұмыс барысында тұлғаның жасырын аспектілерін анықтау үшін маскалар талқыланады және зерттеледі.

17– дәріс: Күйзелістік жағдайдағы мінез құлық ерекшеліктері

Мақсаты: Стресстің көп қырлы болуы мүмкін және стрессті түсінуге, басқаруға және жеңілдетуге байланысты әртүрлі әдістерді ұсыну.

Мазмұндық бөлім: Стресстер пайда болуы мүмкін өмірдің әртүрлі салаларын талдау (жұмыс, оқу, қарым-қатынас және т.б.). Стресс деңгейіне әсер ететін жеке және әлеуметтік факторларды талқылау. Стрессті басқарудың тиімді стратегиялары ұсыну. Релаксация, медитация, физикалық белсенділік сияқты стрессті төмендетуде практикалық жаттығуларды жасау.

18. - дәріс: «Ағаш» жобалау әдістемелері

Мақсаты: Тұлғаның ішкі эмоцияларының сипаттары, ішкі жан дүниесін сипаттауға және өзін түсінуге ықпал ету.

Мазмұндық бөлім: Оқушылардың өзара қарым-қатынастарын жақсарту, эмпатия сезімін арттыру. Жобалау әдістері арқылы оқушылардың жасырын және айқын көрінетін психоэмоцияналды жағдайын зерделеу. Қажет жағдайда психологиялық қолдау, көмек көрсету.

19- дәріс: Жанжалдарды шешуге арналған арт-терапия.

Мақсаты: Оқушыларды эмоционалды және тұлғааралық қиындықтарды зерттеуді білдірудің және жеңудің шығармашылық әдісін ұсыну болып табылады.Бұл тәсіл, әсіресе, қақтығыстармен жұмыс істегенде пайдалы болып табылады.

Мазмұндық бөлім: Жанжал бейнесін жасау: Қатысушылардан қақтығыс туралы түсініктерін білдіретін көркем сурет жасау. Содан кейін қатысушылардан өз туындыларын сипаттауды және жанжалдың динамикасын қалай көретінін талқылау. «Тамаша шешім» коллажы: Қатысушыларды қақтығыстың тамаша шешімі туралы түсініктерін білдіретін суреттер мен сөздерді қамтитын коллаж жасау. Жаттығу аяқталғаннан кейін сөйлесу мұндай шешімге жету үшін қандай қадамдар жасауға болатынына назар аудару. «Мен оны қалай көрдім» жағдайын салу: Қатысушылар өздерін, басқа қатысушыларды және жағдайларды қалай көретініне назар аудара отырып, қақтығыстың өз нұсқасын салады. Осыдан кейін олар өздерінің суреттерін талқылайды, қабылдаудағы айырмашылықтарды бөліп көрсетеді және ортақ тіл іздейді. Рәміздерді мүсіндеу: Қатысушылардан жанжалдың әртүрлі жақтарын немесе аспектілерін білдіретін белгілерді жасауды сұрайды. Рәміздер жасалғаннан кейін, қатысушылар олардың өзара әрекеттесуін көрсету үшін оларды бірге ұйымдастыра алады. Арт-терапевтік диалог: қатысушылар диалог формасы ретінде сурет салуды немесе мүсіндеуді қолдана алады. Мысалы, әр қатысушы өз көзқарастарын білдіретін объект жасайды, содан кейін олар өз ойлары мен сезімдерін білдіру үшін сол объектілермен алмасады.

20– дәріс: Көпшілік алдындағы өзін өзі ұстау әдебі және сөйлеу мәдениеті.

Мақсаты: Көпшілік алдында табысты және кәсіби сөйлеу үшін қажетті оқу және практикалық дағдыларды дамыту.

Мазмұндық бөлім: Әртүрлі жағдайларда сыпайы және кәсіби мінез-құлықтың негізгі нормалары мен ережелерін түсіндіру. Табысты тұлғааралық қатынастардағы этикеттің маңыздылығын және мінез-құлық мәдениетінің рөлін түсінуді қалыптастыру. Көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын дамыту: Тиімді көпшілік алдында сөйлеудің негізгі элементтері: дайындық, материалды құрылымдау, дауыстық модуляция, ым-ишара және аудиториямен байланыс. Шешендік шеберлікті жақсарту үшін практикалық жаттығуларға үйрету. Аудиторияны түсіну. Сөйлеуді аудиторияға бейімдеудің маңыздылығын талқылау. Тыңдаушылардың әртүрлі топтарының қажеттіліктері мен мүдделерін талдау және түсіну дағдыларын дамыту. Стресс пен нервоздықты басқару стратегияларын ұсыну.

21 - дәріс: Адамгершілік, саналы тәртіп және жауапкершілік.

Мақсаты: Қатысушыларды тәртіп пен мінез-құлық мәдениетін саналы түрде қалыптастыруға, жеке және кәсіби мақсаттарға жету үшін жауапкершілік пен орындаушылықты дамытуға ынталандыру.

Мазмұндық бөлім: Жеке өмірде де, кәсіби өмірде де жауапты болу нені білдіретіні туралы айту.

Өзіне, ата анасына, мұғалімдерге, достарына және жалпы қоғам алдындағы жауапкершілік ұғымдарын талқылау. Адамгершілік қасиеттерінің саналы тәртіп пен жауапкершілік дағдыларын қалыптасрыудағы ролі және орындаушылық мәдениетін дамыту үшін кеңестер мен стратегияларды ұсыну.

22 - дәріс: «Арал» психологиялық жаттығулары.

Мақсаты: Жалпы, бұл жаттығулар өзін-өзі тануды ынталандыруға, эмоционалды күйлерді талқылауға және топтық немесе жеке динамиканы қалыптастыруға бағытталған.

Мазмұндық бөлім: «Арал» өзара қарым-қатынасты дамыту, топтағы қарым-қатынас дағдыларын жетілдіру, топтық көзқарастар мен тез шешім қабылдау, біріге отырып әрекеттесу дағдалыран дамыту. Қатысушыларға топтағы өз орнын қалай көретінін және басқалармен өзара әрекеттесуін талдауға көмектесу.

23 - дәріс: «Жаныңда жүр жақсы адам» сынып оқушыларының жақсы қасиеттерін дамыту. Мақсаты: Бала өзінің жан-жағындағы адамдардан қандай жақсы өнеге ала алғанын саралайды.

Мазмұндық бөлім: Тренинг мазмұны - қамқор жандардарға алғыс тілек жазу. Берілген тәрбие, алған өнеге, жақсылықтарды көре алуға үйрету. Кім жамандықты көп сырттан көре берсе, ол адам бір сәт өзінің ішкі әлеміне соншалықты жамандықты сыйғызып алатынын түсіндіру. Ой мен жүрек тазалығын сақтай алуға тренинг жаттығулар жасату.

24– дәріс: Менің кумирім-маған үлгі. Мен ұқсағым келетін адамдар

Мақсаты: Бұл әңгіме оқушылардың құндылықтарын, шабыттандыратын өздерін және жеке даму бағыттарын жақсы түсінуге ықпал ету.

Мазмұндық бөлім: Неліктен бұл адамдар сізді таң қалдыратынын және шабыттандыратынын талқылау. Бұл адамдарды сіз үшін үлгі ететін нақты қасиеттер мен сипаттамаларды анықтау. Олардың өмірі сіздің мақсаттарыңызға және шешімдеріңізге қалай әсер еткені туралы ой бөлісу. Ол адамдардың өмірлік ұстанымдары алған әсеріңіз өміріңізге қандай өзгерістер енгізуге әсер бергені туралы пікірлерін ортаға салу.

Бұл сіздің құндылықтарыңыз бен өмірлік сенімдеріңізге қаншалықты сәйкес келетінін талқылау. Жеке өсу үшін олардың тәжірибесінен қандай сабақ алуға болатынын, оларға ұқсау үшін қандай қадамдар жасап жатқаныңызды немесе жоспарлағаныңызды әңгімелеу, талқылау.

25– дәріс: Мен өз өміріме жауапкершілікті алуға дайынмын ба?

Мақсаты: Өмір жолын қалыптастырудағы жеке жауапкершіліктің рөлін атап көрсету. Өз өміріңіз үшін жауапкершілікті қабылдау жеке даму мен қанағаттануға қалай ықпал ететінін талқылау.

Мазмұндық бөлім: Өзін-өзі анықтау: Әр адам өз өмірін, мақсаттары мен басымдықтарын өз бетінше анықтай алады деп қаншалықты сенетіні туралы айту. Жеке таңдаудың өмірдің жалпы қанағаттануы мен мағынасына әсерін талқылау. Отбасы, қоғам, ұлттық құндылықтар, көркем эстетикалық мәдениет пен сыртқы факторлардың жеке тұлғаны қалыптасуына әсерін зерделеу. Сыртқы күтулер мен стереотиптер жеке өмір жолдарына қалай әсер ететінін талқылау.

26– дәріс: Қарым-қатынастағы «бумеранг» заңдылықтары

Мақсаты: Әр жақсылық пен қиянаттың адам энергетикасына әсері. Кез келген іс әрекеттің қайта келу заңдылығын түсіндіру.

Мазмұндық бөлім: Оқушыларды қарапайым өмір заңдылықтарындағы баулу. Қарым қатынаста қарапайымдылыққа, қамқорлыққа тәрбиелеудің маңыздылығы туралы түсініктерін кеңейту. «1 күнде 1 жақсылық» жасауға және жақсы іс әрекеттер күнделігін жүргізуге дағдыландыру.

27– дәріс: Алғыс картасы

Мақсаты: Сын жағдайында да ризашылық білдіру және позитивті ойлау тәжірибесі. Эмоционалды өзін-өзі қабылдауға және өзін-өзі құрметтеуге ынталандыру.

Мазмұндық бөлім: Қатысушыларды өз карталарына сыныптастарына қысқа алғыс хат жазуға шақыру. Бұл оларға, топтың басқа мүшелеріне немесе тіпті сыншыларға қатысты болу. Тәжірибемен бөлісу: Карточкаларды жазғаннан кейін, өз тәжірибесімен бөліскісі келетіндерді ұсыну. Қатысушылардан «Сіз қандай алғыс тақырыбын таңдадыңыз және неге?», «Бұл жаттығу сіздің көңіл-күйіңізге қалай әсер етті?» және т. б.

28 - дәріс. Достық және оның заңдылықтары

Мақсаты: Салауатты достықтың негізгі сипаттамаларын зерттеу.

Достықта қарым-қатынас, өзара әрекеттесу және қолдау дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Салауатты достықтың негізгі сипаттамаларын талқылау: өзара қолдау, сенім, өзара түсіністікке жаттығулар орындау. Достықтың әртүрлі түрлеріне (үстірт, жақын, ұзақ мерзімді) және олардың ерекшеліктеріне шолу. Достықты дамыту.

29. дәріс: «Ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық климатты бағалау» ( Е.И Рогова) әдістемесі Мақсаты: Ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық климатты бағалау. Ұжым ретінде қалыптасу деңгейін диагностикалау.

30. дәріс: Түсті көзілдіріктер

Мақсаты:Оқушыларға әртүрлі жанжалды қарастыруға және қандай да бір тәсілдер мәселені қабылдау мен шешуге қалай әсер ететінін түсінуге көмектесу.

Мазмұндық бөлім:Әртүрлі кезеңнен тұратын түрлі - түсті көзілдірік кию арқылы рөлге кіру. Қызыл көзілдірік тобы өзін ренжіткен және түсінбеген адамды бейнелейді.

Көк көзілдірік тобы ынтымақтастық пен жанжалды шешуге ұмтылатын адамды білдіреді.

Жасыл көзілдірік тобы жағдайдың фактілері мен логикасына назар аударатын адамды ұсынады.

31– дәріс: Қорытынды: Достық галереясы

Мақсаты: Достық қарым-қатынас дағдыларын дамыту және бір-бірін тыңдау жаттығулары түсіністікке қатысушылар арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған әртүрлі жаттығулар мен әрекеттерді орындау.

Мазмұндық бөлім: «Достық туралы әңгімелер», «Өзара түсіністік,қолдау», «Достық дөңгелегі» жаттығулары және «Ұжымдық жоба»: Қатысушылар өзара әрекеттесу мен ынтымақтастықты қажет ететін қандай да бір шығармашылық тапсырмаларды жобада бірге команда болып жұмыс істеу.

Нормативті бөлім

7- сынып оқушылырына арналған (аптасына -1 сағат, барлығы - 34 сағат)

№	Тақырыбы	Оқу мақсаттары	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барл ығы	Дә ріс	Тәжі рибе лер
I бөлім. Менің сыныбым

сонымен бірге бір-бірімізден ерекшеленеміз, бірақ біз бұл айырмашылықтарға құқығымыз бар және ешкім бізді басқаша болуға мәжбүрлей алмайтынын айту.

4. дәріс: Мен тұлғааралық қарым-қатынаста қандай адаммын? Сауалнама Мақсаты: Тұлғааралық қарым-қатынаста күшті және әлсіз жақтарын анықтау. 5 -дәріс: «Кедергіні жеңе біл!» жаттығуы

Мақсаты: Жеңіске ұмтылу арқылы барлық ерік-жігерді жұмылдырып, командалық жұмыс жасауға үйрету.

Мазмұндық бөлім: Қатысушылар топқа жиналып, кедергілер туралы жазбаларымен алмасады. Содан кейін олар осы кедергілерді қалай жеңуге болатындығы туралы өз ойлары мен идеяларымен бөліседі. Әр кедергіні жеңу стратегияларын бірлесіп әзірлейді.

6 дәріс: Тест Морено «Түстер социометриясы»

Мақсаты: Әлеуеттенудегі ұжымдық қарым-қатынастарды зерделеу және мінез құлықтары тұйық оқушыларды, әлеуметтік қарым- қатынастан тыс қалып қоятын оқушыларды анықтау. Психологиялық қолдау көрсету, көмек беру.

Мазмұндық бөлім: Оқушының өз сыныбында әлеуеттенуі мен тыс қалу жағдайын айқындау. Оқушылардың төрт тобына (басшы, жетекші, үйлестіруші, тыс қалып қоюшы) жеке және топтық жұмыстарды жоспарлау.

II-Бөлім Жағымжы қарым-қатынас құпиялары ( жүктеме – 16 сағат).

7-дәріс: "Өмір қуанышы" тақырыбындағы әңгімелер

Мақсаты: Қиын кезеңдерде де өмір үшін қуаныш пен ризашылықты сезінуге шабыттандыру.

Мазмұндық бөлім: "Өмір қуанышы" тақырыбын бейнелейтін бірнеше әңгімелерді талқылау. Өз өміріндегі қуанышты сәттерді баяндау. Шағын топтардың санына сәйкес суреттер орналастырылады (олар махаббат, достық, бос уақыт, жұмыс, отбасы) әр топ өз суреттеріне әңгіме құрастырады

8. -дәріс: «Арал» жаттығуы

Мақсаты:Оқушылардың командада жұмыс жасау дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар топқа бөлініп, газет, журналдардан өз аралдарын құрайды. Аралдың көлемі кішірейген сайын топ мүшелерінің ауызбіршілікпен жұмыс жасау дағдылары мен тапқырлықтары талқыланып, пікірлерімен бөліседі.

8. -дәріс: «Ашық микрофон» ойыны.

Мақсаты: Көпшілік алдында сөйлеу, өзін-өзі көрсету және коммуникация дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Шеңберде отыру. Бұл қалам қарапайым емес. Бұл микрофон... Ол шеңбер бойымен жүреді. Ол кімге түседі, ол өзі туралы айтады. Ең маңызды мәселе "менің басты проблемам - бұл...». Сенім шарасына, қазіргі сәтте ашықтық шарасына. Қызықты немесе түсініксіз кез келген адамға беру

10-дәріс: «Сезім шеңбері» ойыны.

Мақсаты:Өз эмоцияларын ашық білдіре алатын, сондай-ақ эмпатия мен басқа адамдардың эмоционалды жағдайын түсіну дағдыларын дамыта алатын қауіпсіз және қолдау ортасын құру.

Мазмұндық бөлім: Қатысушылар шеңберге жиналып, өз орындарын алады. Қатысушылардан бөлісетін ақпаратқа қатысты құпиялылықты сақтау сұралады.

Сезімдерді талқылау: әр қатысушы кезек-кезек өздерінің қазіргі ішкі сезімдері туралы айтуға мүмкіндік береді. Ол қазіргі кездегі эмоцияларымен сезімдерді тудырған себептермен бөліседі.

11– дәріс: Арт-терапевтік сессиялар

Мақсаты: Тұлғааралық қарым-қатынасты, ынтымақтастық қабілеттерін дамытуға адамдарға стресс, мазасыздық, депрессия немесе жарақат сияқты эмоционалды мәселелерді шешуге көмектеседі.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар шеңбер сызады және оны әртүрлі эмоцияларды білдіретін секторларға бөледі.Содан кейін клиент әр сектордағы қазіргі эмоционалды күйлерін білдіру үшін түстерді, пішіндерді немесе текстураларды пайдаланады. Рәміздер мен метафоралар:оқушының өзінің қазіргі жағдайын немесе өмірлік жағдайын жақсы көрсететін таңбаны таңдайды.

Содан кейін оқушы таңдалған таңбаны пайдаланып көркем композиция жасайды және оның мағыналарын талқылайды. Мазасыз маскалар оқушы өзінің жасырын сезімдерін немесе уайымдарын білдіретін маска салады немесе мүсіндейді. Жұмыс барысында тұлғаның жасырын аспектілерін анықтау үшін маскалар талқыланады және зерттеледі.

12-дәріс: "Егер мен ..." сөйлемді жалғастыр жаттығуы

Мақсаты:Белгілі бір эмоционалды күйлерден туындаған өзіндікөз сезімдерін талқылауға, мінез-құлық рефлексиясына шақыру

Мазмұндық бөлім: Берілген сөйлемді жалғастырады. Осы тақырып бойынша әңгіме жазуды немесе пантомимиканы көрсетуді ұсыну.

13 -дәріс: «Патшалық» рөлдік ойын

Мақсаты: Әртүрлі кейіпкерлер ретінде қарым-қатынас жасауға, келіссөздер жүргізуге және қақтығыстарды шешу мүмкіндіктерін дамыту.

Мазмұндық бөлім:Қатысушылар өздерін патшалықтың тұрғындары ретінде көрсетуге шақырылады. Кез-келген патшалықтағыдай, патша, патшайым, олардың сарайлары мен субъектілері бар. Содан кейін рөлдерді бөлу жүзеге асырылады: патша рөліне өзі болғысы келетін адам таңдалады. Патша өзіне патшайымды таңдайды. Осыдан кейін патша мен патшайым өздеріне екі сарайды немесе субъектілерді таңдап, олардың функцияларын сотта атайды.

Олар өз кезегінде бір-бірден көмекшілерді таңдайды және топтың барлық мүшелері патшалықта өз рөлдерін алғанға дейін. Рөлдерді бөлу барысында қатысушылардың кеңістіктік қозғалысы да жүзеге асырылады. Патша мен патшайым үшін тақ салынуда, қалған сарайлар оларды таңдағандардың қасында тақтың жанына орналастырылады. Келесі кезеңде ойынның өзі басталады, онда оның барлық қатысушылары кезек-кезек, корольден бастап және одан әрі бағыныштылық дәрежесі бойынша, патшалықта бір өзгеріс жасайды, сонда өмір жақсы болады. Ойын бір немесе бірнеше айналымда өткізілуі мүмкін. Үзілістерде сұрақ талқыланады

- біздің патшалықта не болып жатыр? Талқылау (үлгі тақырыптар): "мен бүгін / қазір не екенін түсіндім..."; "Мені таң қалдырды..."; "Мен сезіндім..."; "Менің ойымша..."; "Бүгін мені ашуландырды..."; "Маған қатты ұнады / ұнамады...».

13 -дәріс: «Жасырын сурет»

Мақсаты: Қатысушыларға шығармашылық арқылы эмоциялары мен ойларын білдіруге, сондай-ақ олардың ішкі әлемінің жасырын аспектілерін түсінуге және талдауға көмектесу.

Мазмұндық бөлім: Қатысушылар қағазға ешқандай нұсқаусыз немесе шектеусіз сурет салу беріледі. Олар кез келген нәрсені - дерексіз пішіндерді, кескіндерді, белгілерді немесе ойға келетін басқа нәрсені сала алады. Суреттерді аяқтаған соң, сурет туралы ойларымен бөлісе алады. Бұл жаттығудан жасырын сезімдерді, ойларды немесе мәселелерді талқылауға мүмкіндік береді.

14 -дәріс: Өз жеке шекараңды қорғай біл!

Мақсаты: Жеке шекаралардың маңыздылығын түсінуге көмектесу, оларды әртүрлі жағдайларда және қарым-қатынаста орнатуды, қолдауды үйрену, қарым-қатынас пен өзін-өзі тану дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Қатысушыларға жеке шекаралардың не екенін және олардың салауатты қарым-қатынас пен өзін-өзі тану үшін неліктен маңызды екенін түсіндіреді. Қарым- қатынастарда олар үшін не қолайлы және не қолайлы емес екенін анықтау арқылы

интроспекция жасап, өздерінің жеке шекараларын анықтайды. Рөлдік ойындар ойнап, әртүрлі сценарийлерде өздерінің жеке шекараларын қорғайды.

III БӨЛІМ. Өз эмоцияңды басқара біл!

15 -дәріс: «Эмоциялар шеңбері» жаттығуы

Мақсаты: Эмоцияларын түсінуге және білдіруге, сондай-ақ басқа адамдардың эмпатиясы мен сезімдерін құрметтеуге дағдыландыру.

Мазмұндық бөлім: Қатысушылар әртүрлі эмоцияларды бейнелейтін картаны таңдап, сол эмоцияларды қашан сезінгендері туралы әңгімелейді. Бұл қатысушыларға өздерінің эмоцияларын түсінуге және басқалардың сезімдеріне жанашырлықпен қарауға дағдыландырады.

16. дәріс: Рөлдік ойындар

Мақсаты: Оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар рөлдерді сомдау арқылы өз эмоцияларын бақылауға және қарым-қатынаста өзінің тұлғалық ерекшеліктеріне саралау жасайды.

Үш күн ішінде әртүрлі жағдайларда өзіңіздің рөліңізді жазып алыңыз. Мысалы:

«Жақын досымызбен түскі ас», «Мерекеге дайындық бойынша тәлімгермен кездесу»,

«Жасалған жұмыстың нәтижесі туралы сыныптастар алдында жария есеп». Орнаған жағдайға байланысты таңдалған рөлдер мен бейнелерді сипаттаңыз. Кезеңнің соңында өзіңіздің сезіміңізді талдаңыз: қарым-қатынас кезінде мінез-құлқыңыз қаншалықты ерекшеленді және ол барлық жағдайларда бірдей болып қалды ма? Сіздің мінезіңізге қандай жағдай әсер етті? Әр жағдайда сіз көрсеткен «тұлғалармен» қаншалықты қанағаттанасыз? Қай жерде және қаншалықты қуанышты сезіндіңіз немесе керісінше болды?»

16. дәріс «Эмоционалды карталар ойыны» жаттығуы

Мақсаты: Өз эмоциясын басқаруға үйренуге сындарлы жол, сондай-ақ эмпатия мен басқа адамдардың эмоционалды жағдайын түсінуді дамыту.

Мазмұндық бөлім:әр түрлі эмоционалды күйлерді бейнелейтін карталар арқылы эмоцияларын зерттеуге және білдіруге көмектесетін қызықты жаттығу.Эмоционалды күйді бейнелейтін карталар жиынтығын дайындайды, мысалы, қуаныш, қайғы, қорқыныш, ашуланшақтық, таңдану және т. б.

IV бөлім. Достық – ешнәрсемен бағаланбайтын құндылық. 18-дәріс: «Құпиялары бар қорап» ойыны

Мақсаты: Оқушылар өз ойлары мен эмоцияларын білдіруге ыңғайлы болуға

қатысушылар арасындағы эмпатия мен түсінушілікті ынталандыру топта сенімді атмосфераны құруға ықпал ету.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар өз сұрақтарын немесе тақырыптарын қағазға жазып, жәшікке салады. Содан кейін олар кезек-кезек қағаздарды шығарып, сұрақтарға жауап беріп, сыныппен тақырыптарды талқылайды.

18. - дәріс: Ашық хат

Мақсаты: Оқушылардың позитивті ойлау дағдыларын дамыту. Эмоционалды өзін-өзі қабылдауға және өзін-өзі және сыныптастарын құрметтеуге ынталандыру.

Мазмұндық бөлім: Оқушылар өздері туралы сыныптастарының пікірімен таныса отырып, өзіне деген сенімділігі артады. Өзіне басқа адамдардың көзімен қарай отырып, қоршаған ортадағы адамдарды құрметтеуді, жақсы қасиеттерін бағалауды үйренеді.

20-дәріс: Қорытынды: Достық галереясы

Мақсаты: Достық қарым-қатынас дағдыларын дамыту және бір-бірін тыңдау жаттығулары түсіністікке қатысушылар арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған әртүрлі жаттығулар мен әрекеттерді орындау.

Мазмұндық бөлім: «Достық туралы әңгімелер», « Өзара түсіністік, қолдау», «Достық дөңгелегі» жаттығулары және «Ұжымдық жоба»: Қатысушылар өзара әрекеттесу мен ынтымақтастықты қажет ететін қандай да бір шығармашылық тапсырмаларды жобада бірге команда болып жұмыс істеу.

Нормативті бөлім

8-сынып оқушылырына арналған (аптасына -1 сағат, барлығы - 34 сағат)

№	Тақырыбы	Оқу мақсаттары	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барл ығы	Дә ріс	Тәжіри белер
I бөлім. Менің сыныбым
1.	Кіріспе. Қарым - қатынас психологиясы	Оқушыларға қарым- қатынас психологиясы, қарым- қатынас түрлері мен құрылымы туралы түсінік беру	1	1		Оқушылардың қоршаған ортадағы қарым- қатынастағы психологиялық маңыздылығы туралы түсінігі қалыптасады
2.	Әлеуметтік ортадағы қарым- қатынас ережелері	Сынып оқушылары өзара қарым-қатынаста жағымды психологиялық климат қалыптастыруда өз ұстанымдары мен ережелерін ұсынуға дағдыландыру	1		1	Сыныпта жалпы ережелерді ұстанып, құндылықтарды бағалайды
3.	"Біз ұқсаймыз ба?.. жаттығуы	Өздері туралы ақпарат беріп, жақыннан тану. Ұқсастықтарды табу арқылы, бірге өсу және ортақ мақсаттар мен жетістіктерге жету жолында бір-бірін қолдауды дамыту.	2	1	1	Өзін жақсы түсінуге, айналасындағы адамдармен қарым-қатынасын нығайтуға және жеке дамуды дамытады.
4.	Мен тұлғааралық қарым-қатынаста қандай адаммын? сауалнама	Тұлғааралық қарым- қатынаста күшті және әлсіз жақтарын анықтау.	2	1	1	Күшті және әлсіз жақтарын білу арқылы адамдармен қарым-қатынасын жақсартады.
5.	Кедергіні жеңе біл! жаттығуы	Жеңіске ұмтылу арқылы барлық ерік- жігерді жұмылдырып, командалық жұмыс жасауға үйрету.	2		2	Алға қойған мақсаттарға жетуге, кедергілерді топпен бірге өтіп, жеңіске жетуді үйренеді.

Жаттығу алдындағы ескерілетін қағидалар:

• Жаттығулар мен әрекеттерді жоспарлау кезінде оқушылардың жеке ерекшеліктері мен қажеттіліктерін ескеру;

• Белсенді қатысуды сақтай отырып, барлық қатысушыларды қамту;

• Позитивті және қолдаушы өрнектерді қолдана отырып, тіл мен қарым-қатынасқа назар аудару;

• Өзара түсіністік пен өзара көмек атмосферасын құру;

• Жаттығуда құрылым мен дәйектілікті қамтамасыз ету;

• Оқушыларға оң кері байланыс беру және олардың күш-жігерін көрсету арқылы қолдау көрсету;

• Өзара әрекеттесуге және алмасуға ықпал ететін интерактивті элементтер мен әрекеттерді қадағалау;

• Оқушылар өздерінің пікірлері құрметтелетінін және қабылданатынын сезінетін эмоционалды қауіпсіздік атмосферасын жасау;

• Жаттығу аяқталғаннан кейін оқушылармен кері байланыс жасау;

Оқушылардың интеллектуалды және эмоционалды дамуына ықпал етіп, табысты оқытудың негізгі құрамдас бөлігін айқындайды.

Олар:

1. Оқытудың сәттілігі: қауіпсіз және қолдаушы ортада оқушылар сабаққа белсенді қатысуға және пәндерге қызығушылық танытуға бейім болады.

2. Сенімді қарым - қатынас құру: сыныптағы сенім мен құрмет ашық қарым-қатынас пен өзара түсіністік қалыптасады.

3. Эмоционалды әл-ауқат: эмоционалды тұрақты және қанағаттанарлықтай көңіл күй болғандықтан оқушылар оқу тапсырмаларын жақсы орындайды.

4. Стрессті азайту: қолдау атмосферасы оқушылардың стресс деңгейін төмендетуге көмектеседі. Бұл, әсіресе, оқушылар өздерін қабылдағанын, қолдайтынын және оларға қамқорлық жасайтынын сезгенде, олар оқу ортасында өздерін жайлы сезінеді. Бұл сенімсіздік сезімін, мазасыздықты, сондай-ақ мектеп тапсырмаларын орындау және сабаққа қатысу кезінде туындауы мүмкін қысым сезімін азайтуға көмектеседі.

5. Әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру: сыныпта оқушылардың ынтымақтастық, эмпатия, бір-бірін құрметтеу және жанжалдарды шешу сияқты әлеуметтік дағдыларды дамиды.

6. Агрессивті мінез-құлық проблемаларының алдын алу: оқушылар өздерін қолдап, сыныптағы достық қарым – қатынасты сезінгенде, қақтығыстар мен агрессивті мінез- құлық ықтималдығы төмендейді.

7. Болашаққа дайындық: оқушыларды болашақ әлеуметтік және кәсіби өзара әрекеттесуге дайындайды. Олар ұжымдық жұмыс пен әлеуметтік өмірде пайдалы болатын дағдыларды қалыптастырады.

Бағдарлама қолданатын диагностикалық әдістер:

• Тест Морено «Социометрия», «Түстер социометриясы»

• «Ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық климатты бағалау» ( Е.И Рогова) әдістемесі

• Қақтығыс жағдайынан шығып кете аласыз ба? (К.Томас сауалнамасы)

• Тұлға аралық қарым – қатынас деңгейін анықтау тестілері

• «Ағаш», «Жаңбыр астындағы адам» жобалау әдістемелерін алу

• Арт-терапиялық әдістер

Пайданылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының I Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Нұрлы жол-болашаққа бастар жол» атты Қазақстан халқына Жолдауы //Астана, 11 қараша 2014.

2. Қазақстан Республикасының I Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Әлеуметтік-экономикалық модернизация Қазақстанның дамуының негізгі векторы» атты қазақстан халыққа жолдауы //Егеменді Қазақстан.– 2012.– 28- қаңтар

3. Бабаев С.Б, Бразов Ш.Б., БабаевС.Б. Педагогика. Жалпы негіздері және тәрбие теориясы. - Алматы, 2008.-29 б.

4. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. - Алматы, 2005.-81 б.

5. СухомлинскийВ.А. Коллективтің құдіретті күші. -Алматы: Мектеп, 1979.- 12 б.

6. Мектеп психологының жұмыс кітабы 4-10 б.

7. Шайжанова Қ.Ұ., Құлымбаева А.К., Уакасова М.Б. Даму психологиясы негіздері: Оқу-әдістемелік құралы. Алматы 2015, 131 б.

Әдістемелер

Социометриялық сұрақ бланкі.

Аты – жөні.

Сынып

Сұрақтарға жауап бере отырып, сыныптастарыңның аты – жөнін жазыңыз.

1. Егерде сыныпты қайта құрса, жаңа ұжымда кіммен оқуды жалғастырар едің ? А)

Б)

В)

2. Сыныптастарыңның ішінен кімді туған күнге шақырар едің ? А)

Б)

В)

3. Бірнеше күндік туристік жорыққа сыныпта кімдермен барар едің ? А)

Б)

В)

Сыныптағы психологиялық климат жағдайы

1. Жалпы мектепке қандай көңіл күймен барасың?

1). Үнемі жақсы көңіл күймен

2. Жақсы көңіл күймен жиі

3. Бейтарап (маған бәрібір)

4. Орташа көңіл күймен

5. Үнемі орташа көңіл күймен

2. Саған сыныптастарың ұнай ма?

   1. Иә,маған сыныптастарым ұнайды

   2. Сыныптастарымның көпшілігі ұнайды, кейбірі ұнамайды

   3. Мен олармен дос емеспін

   4. Көп сныптастарым ұнамайды

   5. Ешкім ұнамайды

3. Басқа мектепке , сыныпқа ауысу туралы ойың болды ма ?

   1. Жоқ

   2. Кейде болады

   3. Үнемі болады

   4. Қайда оқысам да маған бәрібір

   5. Бұл туралы үнемі ойланамын

4. Сыныпта оқыған ұнай ма?

   1. Иә, оқуға ризамын

   2. Мүмкіндігінше ризамын

   3. Оқу мен үшін мәнсіз

   4. Оқуға риза емеспін

   5. Оқуға мүлдем риза емеспін

5. Саған сыныптастарың , сынып жетекшің қандай қарым- қатынаста?

   1. Өте жақсы

   2. Жақсы

   3. Бейтарап

   4. Жаман

   5. Өте жаман

6. Мұғалімдер сенімен қандай қарым-қатынаста?

   1. Сыпайы

   2. Үнемі сыпайы, кейде дөрекі

   3. Маған бәрібір қандай түрде болса да

   4. Жиі дөрекі

   5. Үнемі дөрекі

Қорытындыны өңдеу:

6-12 балл - жоғары психологиялық климат

13-18 балл – психологиялық климат мәні жоқ 19-25 балл - шамалы психологиялық климат

Томмас-Климанның «Қақтығыстағы іс-әрекет стильдері» сұрақтамасы

Томас Климанның «Қақтығыстағы іс-әрекет стильдері» сұрақтамасы- қақтығыстағы адам іс-әрекетін бағалауға арналған. Қақтығыстағы жағдайлар екі адамның қызығушылықтары бір-біріне сәйкес келмегенде пайда болады. Бұл жағдайдағы іс-әрекетті екі негізгі сипатта қарастыра аламыз:

(1) Сенімділік немесе адам өзінің жеке қызығушылықтарын қаншалықты деңгейде қанағаттандыра алады және (2) өзара іс-әрекет немесе адам келесі бір жақтың қызығушылықтарын қаншалықты деңгейде қанағаттандыра алады, осы екі негізгі сипаттама қақтығысты жағдайдағы нақты 5 стиль түрін анықтауда қолданылады.

Нұсқау: «Сұрақнамада мүмкін болатын іс-әрекет реакцияларын сипаттайтын тұжырымдамаларды таба аласыз. Олардың ішінен (А және Б жұбын) өзіңізге сәйкес келетінін тауып, шеңбермен қоршаңыз. Көп жағдайда ешбір тұжырым сіздің

ойыңызбен сәйкес келмейтінін байқайсыз. Онда өзіңізге мүмкін деген нұсқаны белгілеңіз. Сұрақтарға жауап беруде сәйкес жауапты шеңберге қоршаңыз»

Сұрақтама

1.

А. Мәселені шешуде басқа біреудің өзіне жауапкершілік алуына рұқсат ететін кездерім болады.

Б. Көзқарастарымыз ұштаспайтын мәселелерден гөрі ойымыз бір мәселені талдауды жөн көремін.

2.

А. Мен келісімге келуге ұмтыламын.

Б. Мен өзімнің және өзгенің жағдайын ойластырамын.

3.

А. Әдетте мен мақсатыма берікпін.

Б. Мен басқаларды тынышталдырып, қарым-қатынасты сақтай алар едім.

4.

А. Мен келісімге келуге ұмтыламын.

Б. Кейде мен өзгенің ниетін жүзеге асыруда өз тілегімді құрбан етемін.

5.

А. Мен шешім шығаруда басқаның көмегіне сүйенуге жүйелі түрде ұмтыламын.

Б. Мен пайдасыз қысымнан құтылу үшін қажетті әрекет жасауға мүмкіндік аламын.

6.

А. Мен өзіме ұнамайтын сәттерден қашық жүремін. Б. Мен өз көзқарасымда қалуды дұрыс деп табамын.

7.

А. Мен сұрақты дұрыс ойластырғанға дейін кейінге шегеремін.

Б. Мен көзқарастарды басқасына алмастыру үшін кейбіреуінен бас тартамын.

8.

А. Әдетте мен мақсатыма берікпін.

Б. Мен барлық сұрақ пен мәселені ашық түрде баяндауға үйренгенмін.

9.

А. Мен әр кез келіспеушіліктер үшін мазасызданудың қажеті жоқ деп санаймын. Б. Менің айтқанымдай болу үшін біраз күш жұмсауыма тура келеді.

10.

А. Әдетте мен мақсатыма берікпін. Б. Мен келісімге келуге ұмтыламын.

11.

А. Мен барлық сұрақ пен мәселені ашық түрде баяндауға үйренгенмін. Б. Мен басқаларды тынышталдырып, қарым-қатынасты сақтай алар едім.

12.

А. Мен кейде қарама-қайшылық тудыратын көзқарастардан аулақ боламын.

Б. Менің кейбір көзқарастарыммен келіссе, оған да өз ойын білдіруге мүмкіндік беремін.

13.

А.Мен бейтарап нұсқаны ұстанамын.

Б. Менің айтқаным бойынша болуын талап етемін.

14.

А. Мен басқаға өз ойымды жеткіземін және оның да пікірін тыңдаймын.

Б. Мен өзгеге өз ойымның логикалылығымен артықшылығын көрсеткім келеді.

15.

А. Мен басқаларды тынышталдырып, қарым-қатынасты сақтай алар едім.

Б. Мен пайдасыз қысымнан құтылу үшін қажетті әрекет жасауға мүмкіндік аламын.

16.

А. Мен әдетте өзгенің сезіміне тиіспеуді жөн көремін.

Б. Мен өзгеге өз ойымның артықшылығына көз жеткізгім келеді.

17.

А. Әдетте мен мақсатыма берікпін.

Б. Мен пайдасыз қысымнан құтылу үшін қажетті әрекет жасауға мүмкіндік аламын.

18.

А. Егер басқа адамға өз көзқарастарын ұстану ұнайтын болса, мен оған мүмкіндік беремін.

Б. Менің кейбір көзқарастарыммен келіссе, оған да өз ойын білдіруге мүмкіндік беремін.

19.

А Мен барлық сұрақ пен мәселені ашық түрде баяндауға үйренгенмін. Б. Мен сұрақты дұрыс ойластырғанға дейін кейінге шегеремін.

20.

А. Мен тез арада келіспеушілікті шешуге талпынамын.

Б. Мен екі жаққа да пайда табу мен жоғалтудың үйлесімін әділ түрде табамын.

21.

А. Келіссөздер жақындаған сайын мен басқаның тілегін назарда ұстаймын. Б. Мен әрқашан мәселені тікелей талдаймын.

22.

А. Мен екі жақты көзқарастың тепе-теңдігін табуға талпынамын. Б. Мен өз ниетімді дәлелдеймін.

23.

А. Мені барлық ниетіміздің қанағаттануы жиі ойландырады.

Б. Мәселені шешуде басқа біреудің өзіне жауапкершілік алуына рұқсат ететін кездерім болады.

24.

А. Егер біреудің көзқарасы өзіне аса маңызды болса, оған көмектесуге дайынмын. Б. Мен біреудің келісімге келуіне қол жеткізуге дайынмын.

25.

А. Мен өзгеге өз ойымның логикалылығымен артықшылығын көрсеткім келеді. Б. Келіссөздер жақындаған сайын мен басқаның тілегін назарда ұстаймын.

26.

А. Мен бейтарап нұсқаны ұстанамын.

Б. Мені барлық ниетіміздің қанағаттануы жиі ойландырады.

27.

А. Мен кейде қарама-қайшылық тудыратын көзқарастардан аулақ боламын.

Б. Егер басқа адамға өз көзқарастарын ұстану ұнайтын болса, мен оған мүмкіндік беремін.

28.

А. Әдетте мен мақсатыма берікпін.

Б. Мен шешім шығаруда басқаның көмегіне сүйенуге жүйелі түрде ұмтыламын.

29.

А.Мен бейтарап нұсқаны ұстанамын.

Б.Мен әр кез келіспеушіліктер үшін мазасызданудың қажеті жоқ деп санаймын. 30.

А. Мен әдетте өзгенің сезіміне тиіспеуді жөн көремін.

Б. Мәселені өзгемен бірге шешу үшін оны басқалармен бөлісемін.

Өңдеу

Бәсекелестік, көз жеткізу мен өзара әрекеттестік болмаған жағдайда адам біреудің есебінен өз қызығушылығын өтеуге толық сенімді болады. Бұл стиль, адамның өз көзқарасын

соңына дейін дәлелдеуде, қолындағы кез-келген билікті пайдалана отырып, сол салаға қарай бағыттайды. Бәсекелестік «өз құқығын», дұрыс деп есептейтін көзқарасын білдіруі қорғау немесе жеңіске ұмтылуды мүмкін.

Бейімделу сенімсіздікті және өзара әрекеттестікті, яғни бәсекелестікке қарама- қарсылықты білдіреді. Бейімделу басқа бір адам қызығушылықтарын қанағаттандыруда өз қызығушылықтарына немқұрайлы қарауды білдіреді; бұл стильде өзін құрбан ету элементтері байқалады. Бейімделу жомарттылық немесе мейірімділік, қажет емес жағдайда да басқа адамның айтқандарын бұлжытпай орындау формаларында байқалады.

Қашу сенімсіздікті және адам өзінің немесе басқалардың қызығушылықтарын щұғыл арада қанағаттандыруға ұмтылмаған жағдайдағы өзара әрекеттестіктің болмауын болжайды. Мұндай адамдар қақтығысқа бармайды. Қашу олар үшін дипломатиялық түрде бір жаққа қарай шығу, мәселені жақсы уақыты келгенге дейін кейінге қалдыру немесе жай ғана қауіпті жағдайдан қашу болып табылады.

Бірлесу сенімділікті және өзара әрекеттестікті болжайды, ол қашуға толық қарама- қайшылық болып табылады. Бірлесу екі жақты да қанағаттандыратын шешімге келу үшін басқа адаммен бірлесіп жұмыс жасаудан тұрады. Бұл екі жақтың мәселесін терең талдауды және қызығушылықтарды қанағаттандыратын альтернативалы шешімдер іздестіруді білдіреді. Екі адамның өзара әрекеттестігі олардың келіспеушілік себептерін тереңнен іздестіруден байқалады.

Келісімге келу сенімділік пен өзара әпекеттің ортасы болып табылады. Бұл жердегі негізгі мақсат - мақсатты түрде өзара қабылданатын, ішінара екі жақты да қанағаттандыратын шешімдер қабылдау. Бұл - бәсекелестік пен бейімделудің ортасы. Компромисс бәсекелестікке қарағанда көбірек, бейімделуге қарағанда ұсыныс жасайды. Ол қашуға қарағанда мәселені тікелей қарастырады, бірақ бірлесу сияқты терең зерттемейді. Компромисс келіспеушіліктерден қашуды, орын берумен алмасуды немесе шұғыл түрде көзқарастың ортасын іздестіруді білдіруі мүмкін.

Жауаптар бланкісі

1.				А	Б
2.		Б	А
3.	А				Б
4.			А		Б
5.		А		Б
6.	Б			А
7.			Б	А
8.	А	Б
9.	Б			А
10.	А		Б
11.		А			Б
12.			Б	А
13.	Б		А
14.	Б	А
15.				Б	А
16.	Б				А
17.	А			Б
18.			Б		А

№	Сауалнамалар	Қасиет әрқашан ұжымда көрінеді +3	қасиет көп жағдайда көрінеді +2	қасиет жиі көрінеді +1	екеуі де бірдей дәрежеде көрінеді 0	қасиет әрқашан ұжымда көрінеді -3	қасиет көп жағдайда көрінеді -2	Қасиет жиі көрінеді -1
1.	Көңіл күйдің көңілді реңі басым
2.	Қарым- қатынастағы ізгі ниет, өзара келісім
3.	Ұжым ішіндегі топтар арасындағы қарым- қатынаста өзара келісім

1. Сауалнаманың әр қатысушысы берген барлық абсолютті мәндерді алдымен оң (+), содан кейін теріс (-) бағалауды қосу керек. Содан кейін үлкен мөлшерден кішісін алып тастаңыз. Оң немесе теріс белгісі бар сан алынады. Ұжымның әр мүшесінің жауаптары осылай өңделеді.

Әр мұғалімнің (оқушының) жауаптарын өңдегеннен кейін алынған барлық сандарды қосып, жауап берушілердің санына бөлу керек. Содан кейін алынған сан кілтпен салыстырылады.

3. Мұндай есептеуді әр қасиет бойынша жасауға болады:

   1. Әр сауалнамаға қатысушының жеке қасиетіне берілген бағаларды жазып, содан кейін қосу;

   2. Алынған санды қатысушылар санына бөлу.

Әр қасиет бойынша индекстер есептелгенде, олардың шамасының кему дәрежесі бойынша сандардың сараланған қатары құрылады. Осылайша, ұжымның бірігуіне (оң) және оның бөлінуіне (теріс белгісі бар қасиеттер) ықпал ететін қасиеттер анықталады.

Кілт

+ 22 немесе одан да көп - әлеуметтік-психологиялық климаттың қолайлылығының жоғары дәрежесі. 8 - ден 22-ге дейін-әлеуметтік-психологиялық климаттың орташа қолайлылығы.

0-ден 8-ге дейін-қолайлылықтың төмен (шамалы) дәрежесі.

0 - ден - 8-ге дейін-әлеуметтік-психологиялық климаттың бастапқы қолайсыздығы.

-8 - ден -10-ға дейін-орташа қолайсыздық.

-10 және одан төмен теріс бағытта - күшті қолайсыздық.

"Егер мен ..." сөйлемді жалғастыр жаттығуы

• Егер мен ашулансам, онда...

• Егер мен қайғылы болсам, онда...

• Егер мен қорқатын болсам, онда...

• Егер менде ештеңе істегім келмесе, онда...

• Егер мен біреуге шыдай алмасам, онда...

• Егер мен өзімді мақтан тұтсам, онда...

• Егер мен біреумен танысқым келсе, онда...

• Егер мен бірдеңені жақсы басқарсам, онда...

• Егер мен бір нәрсені жеңсем, онда...

• Егер менде осындай бақытсыздық болса, Мен енді қазіргідей өмір сүре алмаймын...

• Егер Мен мектепте бұдан былай үлгермейтінімді түсінсем, мен одан кетуім керек еді...

• Егер мен қатты ауырып қалсам...

• Егер кенеттен көңілім қалса...

• * Егер мен ең жақын досымды / ең жақын досымды жоғалтсам...

• Егер мен үмітсіз болсам...

• Егер мен күйзеліске ұшырасам...

• Егер мен өзімді топтан тыс сезінсем...

• Егер мен қызғансам...

• Егер мен жалықсам...

• Егер мен өзіме сенімді болмасам...

• Егер мен қызғанышпен қарасам...

• Егер біреу мені таңдандырса...

«МЕН ТҰЛҒАМЫН» ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ КУРСЫ

мектеп-лицейдің жоғары сынып оқушыларына арналған аптасына 2 сағат, барлығы 36 сағат

Жанықұлова Гүлжазира Есенбайқызы,

«№33 мектеп-лицей» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің педагог-психологі

Пікір жазғандар:

Мұқан Перленбетов, Қазақ психологиялық қоғамының Президенті, пс.ғ.д., профессор;

Айдарханова Б.К., Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті, Психология ғылымдарының кандидаты, доцент

Түсіндірме жазба

Бағдарламаның бағыты – тұлға психологиясы. Курс жоғары сынып оқушыларына бағытталып жасалған. Тұлғалық даму, рухани даму бойынша ізденуші жандардың, жасөспірім, ата-ана және ұстаз ретінде психологиялық білімдерін толықтыруды көздейді.

Тұлға - әлеуметтік қатынастарымен саналы іс-әрекетті жүзеге асырушы, нақты қоғамның мүшесі. Адам қоғамнан тыс тәуелсіз өмір сүре алмайды, өйткені оның тәні де, жаны да айналадағылармен қарым-қатынас жасау процесінде, әлеуметтік жағдай әсерінде ғана кісілік мән - мағынаға ие болады. Адам қаншалықты өзінің «Менін» терең ұғына алса, басқаларды соншалықты терең түсінеді. Ал адам өзін толық танитын болса, оған барлық болмыс ашылады. Өзін-өзі түсіну, ұғыну кез-келген ғылымға апаратын жол, кілті деуге болады.

Бағдарлама мазмұны бойынша 3 бөлімнен тұрады:

1. Менің жаным – таңғажайып жаратылыс.

2. Менің басты рөлім.

3. Өмірге құштарлық.

Бағдарлама ұзақтығы - 36 сағатты қамтиды. Оқу формасы – онлайн, дәріс сабақ түрінде өтіледі. Курс жалпы ағартушылық мақсатта құрылды. Курста көпшілікке ұсынылатын сабақтар ютуб арнасында қолжетімді, қазақ тілді аудиторияға арналады. Әлеуметтік желідегі жеке парақшада тікелей эфирлер жүргізіліп, қысқа рилс видеолар түсіріп, жүктеген сәттен бастап көпшілік оқырман тарапынан қызығушылық туындап, ары қарай жүргізуге сұраныс артты.

Курстың өзектілігі

Ұлттық "Рухани жаңғыру" бағдарламасы ең алдымен рухани дағдарыстан шығу мүмкіндіктеріне бағытталған. Әрбір адам өмір бойы өз-өзімен жұмыс жасап, өзін дамытуға ұмтылып, қай ұлт, қай діндегі адам болмасын оған деген сыйластық, толеранттылық танытатын болса, осындай рухы биік, толерантты жастардың қолында мемлекетіміз ғана емес бүкіл әлемнің болашағы тұр.

Қазіргі уақытта тұлға – психологиядағы ең көкейкесті мәселелердің бірі болып отыр. Өйткені қоғамымыздың қарқынды әлеуметтік дамуы, жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыруға жоғары талап қояды. Адамдарға тән ең бір тереңде жатқан өзіндік сипаты - оның ерекшелігінің өзгелер тарапынан бағалануына қатты ұмтылуы. «Әлем ішіндегі әлемге», яғни өз болмысына үңілгенде ғана адам өзінің тағдырын қолына алып, өмірін қалпына келтіре бастайды.

Жобаның мақсаты - еліміздің қарқынды дамуы үшін ең алдымен адамға инвестиция құю. Мектеп психологының жеке тәжірибесіне сүйене отырып, жағымды «Мен» концепциясын қалыптастыруға жағымды ықпал ететін кез-келген тыңдарманға түсінікті ағартушылық бағыттағы трансформациялық курс жұмысын жүргізу.

Курстың жаңалығы мен ерекшелігі

Жаңа серпіліс алып келген жобаға көпшілік тарапынан қызығушылық артып келеді. Соңғы үш жылда жеткен негізгі шығармашылық жетістіктерді айтып өтуді жөн көрдім. 2021 жылдан бастап практик-психолог ретінде жеке кеңседе балалар мен ересектерге жеке сеанстар жасалып, қабылдау жүргізіліп келеді. «Жан энергиясы» және «Бір тілек, бір жүрек» кітап жарыққа шықты. Республикалық «People&Teens» magazine журналына (2023, №2) «Выходя за рамки» тақырыбымен сұхбат шықты. 2021 жылдан бастап әлемнің 72 елінде қолданысқа енген 30 жылдық тарихы ар «Access Bars», «Access Facelift» методикаларын оқып, халықаралық дәрежедегі 4 cертификатты иемдендім. Осы методикаларды соңғы 3 жылда жеке терапияда қолданып келемін. Нәтижесін де беріп келеді. Қосымша ізденіс нәтижесінде жинаған білім мен тәжірибемді қолдана келе психолог маман ретінде қоғам алдындағы адамдық борышты орындауда қазіргі таңда «Мен тұлғамын» курсын ұсыну, осы миссияны арқалау бұйырды.

Курстың мақсаты

Әрбір адамның өзінің ішкі әлеміне терең үңіліп, өз потенциалын ашуға, адамдармен эффективті қарым-қатынас құруға, тұлғалық позициясын анықтап, өмірінің мәні мен өз миссиясын табуға тиімді ықпал ету.

Курстың міндеттері

1. Адамның бойында қайсар рухты ояту;

2. Әрбір адамның қайталанбас тұлға екендігін ұғындыру арқылы өмірге құштарлығын ояту;

3. Толерантты мінез-құлық қалыптастыру.

Курстан күтілетін нәтижелер:

Өмірлік позициясы бар, өзін-өзі жетілдіруге және өмір сүруге құлшынысы бар, мидың шексіз мүмкіндіктерін пайдалануға дағдыланған тұлға. Адам бойында 3 басты құндылықтарды қалыптасады: жасампаз құндылығы, сезім құндылығы және позиция құндылығы. Әрбір тыңдарман "Өмірге не үшін келдім?", "Атқаратын миссиям қандай?", Күш- қуатымды қайда жұмсаймын?", "Қандай құндылық өндіре аламын?", "Артымда өшпес із қалдыра аламын ба?", "Өмірдің мәні неде?", "Маған берілген еркіндікті қалай пайдаланамын?" деген сұрақтарға жауап беруге дайын болады.

Курстың мазмұндық бөлімі

(9-11 сыныптар, барлығы -36 сағат, аптасына 1 рет)

№	Тақырыптары
	1-бөлім. Менің жаным-таңғажайып жаратылыс
1.1	Кіріспе. Адамның қайталанбас тұлғасы

№	Сабақтың тақырыбы	Оқу мақсаттары	Сағат саны		Білім өнімі
			Теориялық	Практикалық
І бөлім. Менің жаным-таңғажайып жаратылыс (6 сағат теория, 6 сағат практика)
1.1	Кіріспе. Адамның қайталанбас тұлғасы	Өмірде адамнан асқан құндылық жоқ екендігін түсіндіре отырып, өзінің ішкі әлеміне үңілуге, жағымды «Мен» концепциясын қалыптастыру.	1	1	«Сені қалай атаймыз!» жаттығуы
1.2	Рухани болмыс	Рухани - адамгершілік құндылықтарды бойға сіңіру. Адамның рухани болмысы жайлы терең түсінік беру.	1	1	«Адамдыққа сенемін» өлең шумағын жаттау
1.3	Сананың 5 деңгейі	Адам санасының деңгейлері жайлы ақпарат беру. Өмірінің сапасын жақсартуда сананың деңгейін көтерудің маңыздылығын көрсету.	1	1	Сана деңгейлеріне мысал келтіре отырып өз бетінше кесте құрастыру. https://acrobat.adobe .com/id/urn:aaid:sc: AP:093de474-4b1b- 4025-9f97- 107a2440c35d
1.4	Тұлғаның мотивтері мен қажеттіліктері, қызығулары	Әр адамынң өз ішкі әлеміне үңіліп, шынайы қалаулары мен қажеттілігін, мотивтерін	1	1	«Жақсы ма, жаман ба?» жаттығуы, «Журналист» ойыны

• Дидактикалық материалдар;

• Интерактивті тақта;

• Штатив;

• Питличка;

• Камера.

Элективті курс бағдарламасы

«ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЭТИКА»

(7, 8-сынып оқушыларына арналған, аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат

Ақсерікова Ақмарал Мағжанқызы,

Алматы қаласы «Б.Атыханұлы атындағы №36 гимназия» КММ-нің директоры

Бекет Бибінұр Болатбекқызы

Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің магистрі

Пікір жазғандар:

Шілдебаев Ж.Б., Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессоры, педагогика ғылымдарының докторы

Оспанбаева Ж.О., Б.Атыханұлы атындағы №36 гимназияКММ-нің директордың оқу-ісі жөніндегі орынбасары

Түсінік хат мазмұны

Адам өмірі табиғатпен тығыз байланысты. Қазіргі уақытта экологтардың, ғалымжардың ерекше алаңдаушылығы Жер планетасын адамзаттың тіршілік ету ортасы ретінде сақтау мәселесі болып табылады. Экологиялық проблемалар мен ақпараттың көптігін түсіну табиғат заңдылықтары туралы терең білім болған кезде, әлемнің біртұтас екенін нақты түсінген кезде ғана мүмкін болады. Осы себептерге байланысты экология ғылым ретінде және оқу пәні ретінде алдыңғы қатарға шығады. Бүкіл адамзаттың назары адамның қоршаған ортамен өзара әрекеттесу проблемаларына бағытталған.

Дүниежүзілік қауымдастықтың қазіргі кезеңдегі дамуында адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы экологиялық мәселелерді шешу жолын іздестіруді талап етеді. Бүгінгі таңда бүкіл адамзаттың алдында тұрған өмірлік маңызы бар ауқымды проблемалардың ішінде, табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде. Ал бұл білім беру саласында жасөспірімдердің, білім алушылар пен жастардың экологиялық мәдениетін дамыту қажеттілігін күн санап арттыра түсуде, өйткені қоршаған орта мен адамның денсаулығын сақтау маңызды құндылықтардың бірі болып табылады.

Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында « ... білім беру жүйесі міндеттерінің бірі ретінде белсенді азаматтық ұстанымы бар жеке адамды тәрбиелеу, республиканың қоғамдық-саяси, экономикалық және мәдени өміріне қатысу қажеттігін, жеке адамның өз құқықтары мен міндеттеріне саналы көзқарасын қалыптастыру» атап көрсетілген. Осы тұрғыдан келгенде, үздіксіз білім беру жүйесінің базалық буыны болып саналатын жалпы білім беру мектептерінің оқушыларына саналы тәртіп пен сапалы білім беріп, туған жерінің табиғатын қорғайтын мәдениетті тұлға етіп қалыптастырудағы атқарар рөлі зор екені даусыз. Экологиялық білім беру мәселелері тәуелсіз шешім қабылдауға қабілетті адамды

даярлау міндеттерін бірінші орынға қояды. Экологиялық тәрбие тәрбие жүйесіндегі элемент ретінде оқушының жан-жақты дамуына, оның жұмысшы, азамат, ақылды тұтынушы ретінде қалыптасуына бағытталған.

Экологиялық этика – бұл адам мен қоршаған ортаның байланысын және этиканың бұған қандай рөл атқаратынын зерттейтін этиканың бір саласы. Экологиялық этика адамдарды өсімдіктер мен жануарларды қамтитын басқа да тіршілік иелері сияқты қоғамның бір бөлігі деп есептейді. Бұл заттар әлемнің өте маңызды бөлігі болып табылады және адам өмірінің функционалды бөлігі болып саналады. Сол себепті, экологиялық тәрбие неғұрлым ерте

басталса, тәрбиенің бір бөлігі ретінде баланы дұрыс тәрбиелеу, табиғат әлеміне этикалық көзқарасты қалыптастыру мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады.

Ұсынылып отырған «Экологиялық этика» элективті курсы 7,8-сынып оқушыларына арналған. Элективті курс бағдарламасы жылына 34 сағат, аптасына 1 сағаттан есептелген. Бұл бағдарламада жалпы экологиялық мәселелер, экологиялық дағдарыс, экологиялық қауіп-қатер мәселелері және оны шешудің жолдары қарастырылды. Сонымен қатар, экологиялық тұжырымдамаға сүйене отырып, оқушылардың экологиялық сана-сезімі мен мәдениетті қалыптастыру мәселелеріне көп көңіл бөлінген.

Бағдарлама мақсаты:Білім алушылардың жаһандық экологиялық проблемалардың мәнін түсінуін дамыту, қоршаған ортаны жақсартуға белсенді қатысу дағдыларын қалыптастыру. Қазақстанда қалыптасып отырған экологиялық жағдайлар мен оларды шешудің оңтайлы жолдарын жан-жақты қарастыру негізінде ұрпаққа үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру.

Бағдарлама міндеттері:

• Оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастыру және тереңдету;

• Қоршаған ортаны қорғауға деген жоғарғы адамгершілік сезімі мен жауапкершілікке тәрбиелеу;

• Оқушылардың экологиялық сауаттылығын арттыру;

• Табиғат заңдары мен қоршаған ортадағы этика ережелерін сақтауға баулу;

• Күнделікті өмірде экологиялық негізделген мінез-құлықты қалыптастыру;

Бағдарламаның өзектілігі: «Экологиялық этика» элективті курс бағдарламасы 7,8- сынып оқушыларына өтілген тақыптар бойынша материалды қайталап қана қоймай, терең білім беруге бағытталған. Бұл элективті курс бағдарламасы білім алушыларды экологияның негізгі заңдарымен таныстырады, өз денсаулығына, қоршаған адамдарға және табиғатқа оң және ұқыпты қарауды қалыптастыруға бағытталған.

Бағдарлама ерекшелігі: Оқушыларда экологиялық этика ұғымының қалыптасуы, экологиялық этика саласындағы біліммен танысу және табиғатты сақтау дағдылары мен қоршаған ортаға деген этикалық көзқарасының қалыптасуы. Әлемге және жердің тұрғыны ретінде өзіне деген саналы көзқарасқа ықпал ететін оқытудың әртүрлі формалары мен технологияларын қолдану мүмкіндігі.

Пәнаралықбайланыс: биология, география, экономика.

Курсты ұйымдастыру формасы: дәріс (лекция), ойын,топтық және жұптық оқыту әдістері, интерактивті оқыту әдістері, АКТ құралдары және семинар.

Курс сабақтарын өткізу формасы: экскурсия, экочеллендж ұйымдастыру, көрнекі оқу құралдарымен және анықтамалық кітаптармен, интернет желісімен жұмыс, пікірталас, шығармашылық тапсырмаларды орындау (реферат жазып, жоба жасап қорғау, оны әрі қарай шығармашылықпен жетілдіру).

Оқушылардың білім, білік дағдыларына қойылатын талаптар: Оқушылар білуі керек:

Экологилық мәдениет, әдеп ұғымдарын, табиғат құндылығын, табиғат заңдарын, әлемдегі және мемлекетіміздегі экологиялық қозғалыстар туралы қоршаған ортаның құрамды бөліктерін, оларға түрлі ластанулардың әсерін білуі қажет.

Оқушылар істей білуі керек:

Алған білімдерін практикада қолдана, туған өлке табиғатын қорғау шараларын, берілген курс бойынша биология сабақтарын дайындау кезінде кез келген ақпаратты қолдану, кез- келген масштабты экологиялық мәселелерді талдау.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі 7 сынып

І бөлім. Экология түсінігіне кіріспе (6 сағат)

Экология туындауы мен дамуы. Экология ғылым саласы.Экология салалары. Биосфера және оның эволюциясы. Экожүйе түсінігі. Экологиялық факторлар.

ІІ бөлім. Экологиялық этика түсінігі (14 сағат)

Экологиялық этикаға кіріспе.Табиғат құндылықтары. Табиғат құқықтары.Табиғатпен қарым-қатынастың этикалық принциптер. Экологиялық этика және мәдениет.Қазақ халқының дәстүрлеріндегі экологиялық этика. Жануарларды ғылым мен ойын-сауықта пайдаланудың этикалық мәселелері. Әлем халықтарының мәдениеттеріндегі жануарлар мен өсімдіктерге табыну. Жануарларды қорғаудың заңнамалық негіздері. Жануарларға, өсімдіктерге және жабайы табиғатқа экоэтикалық қатынас. Экологиялық этика және үй жануарларын ұстау. Адамның үй жануарларына әсері және олардың тіршілік ету ортасы. Хайуанаттар бағының қажеттілігі мен маңызы.Қазіргі хайуанаттар бағы Дүниежүзілік биологиялық эксперимент ретінде.

ІІІ бөлім Экологиялық мәселелер және оларды шешу жолдары (9 сағат)

Халықаралық қоғамдық экологиялық қозғалыстар. ҚР-дағы экологиялық қозғалыстар.Экологиялық қауіп-қатер, экологиялық дағдарыс ұғымдары.Экологиялық мәселерді шешу жолдары. Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтар.Алматы облысының ерекше қорғалатын табиғи аймақтары.Дүниежүзілік Тұқым қоры.Қазақстанның «Қызыл кітабы».Туған өлкенің Қызыл кітапқа енген өсімдіктері мен жануарлары.

IV бөлім. Экологиялық әдеп және мәдениет (5 сағат)

Экологиялық әдеп, экологиялық құндылық, экологиялық мәдениет ұғымдарының сипаты.Экологиялық өмір салты.Экологиялық тұрақтылық.Экологиялық сана-сезім принциптері.

Қорытынды сабақ

Нормативті бөлім

Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барлығы	Лекция/ Теория	Тәжірибе
І бөлім. Экология түсінігіне кіріспе. Барлығы-6 сағат.Теория-5. Тәжірибе-1.
1	Экология туындауы мен дамуы	Экологияның дамуы мен тарихын сипаттау	1	1		Экологиялық білімдерін қалыптастыру. Хронологиялық кесте жасау
2	Экология ғылым саласы	Экология ғылымның негізгі міндеті мен мақсатын айқындау	1	1		Экология ғылымының негізгі міндеттерін түсінеді. Реферат жазу

Менің өлкем, елімнің экологиясы. Табиғатқа деген сүйіспеншілік-адамның моральдық денсаулығының белгісі. Біздің таза экологияға құқығымыз. Қоршаған ортаға зиян келтіргені үшін жауапкершілік. Экологиялық тұрақтылық. Экологиялық мәдениет және сана.

Қорытынды сабақ

Нормативтібөлім

Р/с	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқумақсаты	Сағат саны			Білімнәтижесі
			Барлығы	Лекция/ Теория	Тәжірибе
І бөлім. Экологиялық этикаға кіріспе. Барлығы-6 сағат.Теория-6
1	Экологиялық этика табиғат эстетикасы	Экологиялық этика ұғымын түсіндіру, oқушылapдың cөздiк қopлapын бaйыту, лoгикaлық oйлaу қaбiлетiн дaмыту, қызығушылықтap ын oяту	1	1		Экологиялық этика бойынша көзқарастары қалыптасады. Эссе жазу
2	Экологиялық этиканың пайда болуы	Экологиялық этиканың пайда болу кезеңдерін анықтау	1	1		Экологиялық этика бойынша білімі кеңейеді. Хронологиялық кесте жасау.
3	Экологиялық этика негіздері	Эклогиялық этика негіздерін түсіндіру	1	1		Этика негіздерін түсіну арқылы экологиялық сауаты ашылады. Реферат жазу
4	Қоршаған орта этикасындағыантро поцен- тризм	Антропоцентризм терминінің және этикадағы антропоцентризм ұғымын түсіндіру	1	1		Жаңа терминдермен танысып, этикалық көзқарасы қалыптасады. Презентация жасау
5	Қоршаған орта этикасындағыбиоц ентризм	Биоцентризм ұғымын түсіндіру және антропоцентризм терминімен салыстыру	1	1		Салыстыру арқылы аналитикалық қасиеті дамиды. Венн диаграммасын жазу
6	Табиғатпен қарым- қатынастағы этикалық қағидалар	Табиғатпен дұрыс қарым-қатынас орнатуды үйрету	1	1		Экологиялық мәдениеті артады. Этикалық қағидалар тізімін жасау
ІІ бөлім. Экология және табиғатты қорғау. Барлығы-12 сағат.Теория-8. Тәжірибе-4.
7	Табиғат ресурстары	Табиғат ресустарын жіктеу	1	1		Экологиялық білімі тереңдейді.

• Табиғатты пайдалануда үнемшілдік және құқықтық принціпті сақтауды, өзінің тұрғылықты жерінің табиғатын белсенді қорғауды, табиғатты белгілі бір мөлшерде пайдалануды үйренеді.

Мұғалімге арналған пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты (ҚР БжҒМ 31.10.2018 ж. №604 бұйрығы).

2. 2023-2024 оқу жылында Қазақстан Республикасының орта білім беру ұйымдарындағы оқу-тәрбие процесінің ерекшеліктері туралы» әдістемелік нұсқау хат. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА, 2023. – 104 б.

3. Винокурова, Н.К. Біз балалардың қабілеттерін дамытамыз / Н.Қ. Винокуров. – М.: Росмен-Пресс, 2003. – 127 б.

4. Мамедов, Н.М. Мәдениет, экология, білім / Н.М. Мамедов. - М.: РЕФИА баспасы, 1996. - 52 б.

5. Ильиных И.А. Экологическая этика : учебное пособие. – Горно-Алтайск : РИО ГАГУ, 2009. – 434 с.

6. Бейсенова Ә.С. Экология – Алматы, 2001

7. Үпішев Е. Табиғатты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау. Оқулық. Алматы, 2006 жыл

8. Сағымбаев Ғ. Экология негіздері. Оқулық. Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 2000жыл

9. «Экологиялық білім мен тәрбие беру» әдістемелік нұсқау, Ж.Қожамқұлова. Алматы,2011.

Оқушыға арналған пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Соловьева А.Р. және т.б. Биология: Жалпы бiлiм беретiн мектептiң 8-сыныбына арналған оқулық/А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. – Алматы: Атамұра, 2018 – 288 бет.

2. «Экология» оқулығы,Ә.Бейсенова;Ж.Шілдебаев.Мектеп,2005.

3. Нуркеев С.С., Мусина У.Ш. – Экология. – Алматы, 2005.

4. Кенесариев У.И.,Жақашов Н.Ж. «Экология және халық денсаулығы»-Алматы,2003.- 147б.

5. Шалқаров К. Ғасыр қасіреті // Семей таңы. - 1989. - 12 ақпан.

6. С.Ж.Колумбаева., Р.М.Білдебаева., М.Ә.Шәріпова. Экология және тұрақты даму. –Алматы, 2012

Қосымша

1. Жобалық тақырыптар: «Қазіргі уақытта туындаған экологиялық дағдарысты шешу жолдары»

2. Жобалық тақырыптар: «Арал теңізін бұрынғы жағдайы мен қазіргі жағдайын салыстыру»

3. Жобалық тақырыптар: «Каспий теңізінің экологиялық ахуалы»

4. Жобалық тақырыптар: «Балқаш теңізінің экологиялық мәселесін шешу»

5. Экскурсиялық тақырып: «Туған өлкенің өсімдіктер мен жануарлар әлемі»

ПРОГРАММА

Спецкурса ученического компонента для гимназий с углубленным изучением предмета

ОБУЧЕНИЕ ИГРЕ НА СКРИПКЕ

(для учащихся 1-9 классов, всего 68 ч., по 2 ч. в неделю)

Самцова В.Н., заведующая струнным отделением КГУ «Гимназия №83» г. Алматы,

педагог-исследователь

Рецензенты:

Жусупова С.С., профессор кафедры струнных инструментов Факультета исполнительского искусства РГУ «Казахская национальная консерватория им. Курмангазы»;

Абатова А.А., профессор кафедры струнных инструментов Факультета исполнительского искусства РГУ «Казахская национальная консерватория им. Курмангазы»;

Исмаилова М.Г., педагог по классу «Скрипка», заведующая методическим объединением педагогов по классу «Скрипка», КГУ «ДМШ №7 им. Курмангазы».

Пояснительная записка

При разработке данной Программы использованы Типовые учебные планы и образовательные программы детских музыкальных, школ детских художественных школ и детских школ искусств (Эдилет, 2015г.) (Приказ Министра образования и науки Республики Казахстан от 29 декабря 2011 года №543. Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 6 февраля 2012 года № 7409). Однако, предлагаемая программа отражает целый ряд специфических особенностей, имеющих место в современном учебном процессе ДМШ и ДШИ, в частности, различную степень подготовки учащихся и их природных способностей.

Программа определяет цели, задачи и содержание обучения в детских музыкальных школах и школах искусств. Посещение предметов дополнительного образования для ребенка является добровольным, следовательно, процесс музыкального обучения должен быть привлекательным.

Цель программы: воспитание художественного мышления учащегося и его творческой деятельности в комплексе с развитием исполнительских практических навыков в соответствии с принципом дифференциации и принципом спиральной образовательной программы.

Задачи программы: совершенствование всестороннего комплексного воспитания учащегося на основе широкого использования методов обучения, способствующих развитию у детей интереса к музыке и раскрепощению их творческих сил.

1. обучающие: развитие познавательного интереса к музыкальному творчеству, приобретение исполнительных навыков игры на скрипке, передача ученику знаний, приемов игры на музыкальном инструменте, умение грамотно читать нотный текст, выявление в раннем возрасте детей, одаренных в области музыкального искусства, и их ранняя профессиональная ориентация;

2. развивающие: воспитание у учащихся интереса к занятиям музыкой, формирование образного мышления и эмоционального восприятия музыки, расширение музыкального кругозора;

3. воспитательные: воспитание грамотных слушателей, формирование таких качеств, как дисциплина, активное участие в различных концертах, конкурсах, фестивалях; формирование личности юного музыканта, воспитание патриота своей Родины, пропагандиста традиционной и современной музыки.

Актуальность и новизна. Современные преобразования казахстанского общества определили новые стратегические ориентиры по формированию интеллектуальной нации. Не секрет, что в современной педагогической практике существует определенный консерватизм и инерция, которые необходимо преодолеть с помощью оригинальных поисковых решений проблем и современного уровня профессиональной компетентности. Поэтому появилась потребность в создании программы по классу скрипки, которая ориентирована не на узкую специализацию профессионала музыканта, а на развитие поликультурной личности. Программа направленна на воспитание художественного мышления учащегося и его творческой деятельности в комплексе с развитием исполнительских практических навыков, составлена в соответствии с принципом дифференциации, учитывающим разную степень одаренности и направленности детей, поступающих в музыкальную школу или школу искусств.

Ученикам, для того чтобы быть успешными, необходимы как знания, так и навыки. Это требует от учащихся перехода от запоминания информации к её осознанию, пониманию, и применению этих знаний в различных областях жизни. Учебная программа по предмету

«Скрипка» является частью данного процесса, даёт возможность педагогу осуществить дифференцированный подход к каждому ребенку, организовать учебный процесс с учетом возрастных, индивидуальных и музыкальных способностей. Музыка является средством индивидуального самовыражения и своеобразной формой общения, инструментом личностного роста и способом понимания других культур в мире. Обучение музыке способствует развитию специфических умений и навыков, знаний и понимания. Музыкальные навыки развивают у учащихся творческие способности через мир звука. Взаимодействие с музыкой различных культур, времен и народов позволяет учащимся развиваться эмоционально, интеллектуально, социально и духовно, развивает образное мышление и формирует личное суждение.

Для правильного осуществления индивидуального подхода к музыкальному воспитанию, педагог должен изучить особенности и способности ученика, правильно подбирать интересный художественный материал для индивидуальной работы с учеником, увлечь учащегося изучением художественного произведения. Интерес к новому вообще свойствен человеку, а ребенку в особенности. Надо помнить, что обучение детей требует умелого использования их врождённой способности к подражанию. Поэтому целесообразно проводить часть урока в форме наглядного показа.

Задачи развития инициативы и творческой индивидуальности учащегося могут быть успешно разрешены в процессе самостоятельного труда, труда активного, упорного, осознанного. Поэтому содержанием педагогического процесса должно быть не только преодоление конкретных трудностей исполнения какого- либо музыкального произведения, не только умелая передача лучших исполнительских традиций, но и постоянная забота о воспитании трудолюбия и целеустремленности ученика в его самостоятельной работе. Игра на музыкальном инструменте требует сосредоточенности и усидчивости, так что на раннем этапе это помогает развить самодисциплину и умение правильно распределять время. Приобщаясь к культурному музыкальному наследию, ребенок познает эталоны красоты, присваивает ценный и культурный опыт поколений.

Ожидаемые результатыобучения.

Личностные качества, которые учащиеся приобретут в результате обучения игре на скрипке:

Сформируется ответственное отношение к учению, саморазвитию, самообразованию, трудолюбие, самостоятельность, уверенность в своих силах и действиях.

Сформируется доброжелательное и уважительное отношение к другому человеку, его мнению, мировоззрению, культуре.

Воспитается чувство патриотизма, уважения к Родине, чувство гордости за свою страну, знание истории, культуры своего народа, своего края, знание достижений мировой культуры.

Воспитаются общенациональные идеи народа Казахстана «Менгилик Ель» через ценности: казахстанский патриотизм и гражданская ответственность, уважение, сотрудничество, труд и творчество, открытость и образование в течение всей жизни.

Метапредметные знания, которые учащиеся приобретут в результате обучения игре на скрипке:

Сформируются навыки наблюдательности, сравнения, обобщение полученных знаний для применения в любой области жизнедеятельности. Умение слушать, убеждать, вести переговоры публично выступать, работать в команде.

Сформируется умение самостоятельно осуществлять и контролировать свои действия, планировать и достигать цели.

Предметные знания, умения и навыки, которые учащиеся приобретают в результате обучения игре на скрипке.

Учащиеся должны на основе единства художественного и технического развития овладеть правильной постановкой правой и левой руки, корпуса на начальном этапе обучения, интонацией и ритмом, достаточной беглостью, хорошим звукоизвлечением, вибрато, техникой основных штрихов, сменой позиций, умением разучивать, грамотно исполнять и анализировать музыкальные произведения, читать ноты с листа, транспонировать, подбирать по слуху, уметь заниматься самостоятельно, играть в ансамбле и так далее, то есть овладеть суммой навыков и знаний, позволяющих им успешно решать музыкально-исполнительские задачи в процессе активного музицирования и участия в музыкально-художественной деятельности. Комплексный подход, продуманный выбор учебного материала – важнейшие факторы успешного творческого развития учащихся.

Констатирующая (содержательная) часть

Программа направлена на воспитание художественного мышления учащегося и его творческой деятельности в комплексе с развитием исполнительских практических навыков и освоением теоретического материала.

Практические исполнительские навыки – освоение целесообразных движений, обусловленных художественно-техническими задачами. Постановка левой руки: свобода мышц, положение локтя, положение кисти, состояние большого пальца, положение пальцев на струнах, четкость падения и подъем пальцев, подготовка и оставление пальцев на грифе, техника поправочных движений. Постановка правой руки: свобода мышц, положение пальцев на трости смычка, состояние большого пальца, положение плеча, рулевое движение локтя, ведение смычка между грифом и подставкой, распределение смычка.

Развитие музыкального слуха ученика и чувства самоконтроля для выработки точной интонации и качественного звукоизвлечения. Сформировать умение и навыки владения позиций и их соединениями, вибрацией, штриховой техникой, транспонированием, умение читать ноты с листа и подбирать по слуху, использование грамотной осмысленной аппликатуры, умение самостоятельно разучивать и грамотно, выразительно, технически свободно исполнять музыкальное произведение. Развитие исполнительской культуры, работа с концертмейстером.

Предлагается перечень музыкальных произведений для изучения в каждом классе. Преподаватель в работе над репертуаром добивается различной степени завершенности исполнения: некоторые произведения должны быть подготовлены для публичного исполнения, другие для показа в условиях класса, третьи – с целью ознакомления. Все это

обязательно фиксируется в индивидуальном плане ученика. Для исполнения на академических концертах, в течение учебного года в программе даны различные по уровню трудности примерные перечни музыкальных произведений.

Курс обучения охватывает 68 часов в год для каждого класса, занятия проводятся по 2 часа в неделю (в течение 9 лет).

Дифференцированный подход связан с различными задачами, которые ставятся перед учащимися и их родителями в процессе обучения музыке (от овладения игрой на инструменте для общего развития личности на любительском уровне до профессиональной ориентации в будущем). Это привело к необходимости разработать такие требования к репертуарному плану, в которых бы отразился многоуровневый подход к обучению, в котором любой ученик, независимо от одаренности, сможет окунуться в прекрасный мир звуков и овладеть навыками игры на выбранном им музыкальном инструменте.

Уровень 1 – общеразвивающий, познавательный, (запаздывающий) – для учащихся со средними музыкальными данными, которым для выполнения учебного материала требуется большее количество времени.

Уровень 2 – основной, академический, (нормальный) – для учащихся с хорошими музыкальными данными, которые справляются с программными требованиями по классу.

Уровень 3 – специальный, профессиональный, (ускоренный) – для способных учеников, которые легко овладевают учебным музыкальным материалом и занимаются по программе повышенного уровня.

В связи со спецификой предмета «Скрипка», где основная форма работы индивидуальная, строгая почасовая регламентация процесса обучения является нецелесообразной. В течение каждого урока ведётся работа над несколькими разноплановыми и разнохарактерными произведениями. Цели и задачи, преследуемые в процессе освоения музыкального материала, разнообразны. Процесс работы на занятии неизбежно включает целый комплекс форм, методов, приемов, направленных на формирование различных умений и навыков ученика и достижения определенного конечного результата. Разноплановая работа над завершенностью исполняемых музыкальных произведений (техническая сторона, художественно-образная, логическая и так далее) – процесс длительный и требующий постоянного повторения и закрепления. Кроме того, возможности и способности учеников могут быть разными, а значит, достижения результатов в каждом отдельном случае происходит дифференцированно. Поэтому для планомерного усвоения музыкального материала даны педагогические и методические рекомендации, распределенные по темам и основным задачам, которые стоят перед учителем и учеником в течение года на разных стадиях обучения

Согласно критериальному оцениванию, контроль успеваемости осуществляется индивидуально, относительно способности учащегося. Создание ситуации успеха будет способствовать обеспечению эмоционально-оптимистического климата в классе, раскрытию уникальности каждого ребенка. Такие приемы как поощрение, позитивное отношение к творческим удачам, сниженная критичность, свобода оценок активизируют гуманную деятельность учащихся, выступают фактором оптимизации творческого развития детей, программируя их на гармонизацию, созидание, самопознание и саморазвитие нравственного потенциала.

Структура программы, принцип построения материала и отбора содержания: программа рассчитана на 9 лет обучения; занятия проводятся по 2 часа в неделю (68 часов в год)

В программе последовательно проведен принцип спиральной образовательной программы: повторение несколько раз темы на протяжении всего школьного обучения, новое

обучение имеет связь со старым обучением, обеспечивает логическое развитие от упрощенных решений к сложным. Это обеспечивает закрепление полученных навыков и знаний.

Принцип построения материала и отбора содержания. При подборе репертуара следует руководствоваться принципом постепенности и последовательности. Недопустимо включать в план произведения, превышающие музыкально-исполнительские возможности учащегося и не соответствующие его возрастным особенностям. В программе приводятся примерные репертуарные списки, которые не являются исчерпывающими. Педагог может по своему усмотрению включать в планы вновь вышедшие из печати произведения, не указанные в репертуарных списках, но отвечающие художественным требованиям и соответствующие по степени трудности возможностям учащегося.

1. класс

Тема	Цели	Часы	Образовательный продукт
Гаммы	Формирование практических навыков	12	Правильное положение корпуса, инструмента и смычка, освоение целесообразных движений, обусловленных художественно- техническими задачами.
Этюды и упражнения	Формирование практических навыков	18	Правильное положение корпуса, инструмента и смычка, освоение целесообразных движений, обусловленных художественно- техническими задачами.
Крупная форма	Воспитание художественного мышления	15	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений первичных жанров «песня», «танец», «марш».
Пьесы	Воспитание художественного мышления	19	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Ансамбль	Воспитание художественного мышления	4	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкальн- образных явлений
Итого:		68

2. класс

Тема	Цели	Часы	Образовательный продукт
Гаммы	Формирование практических навыков	12	Правильное положение корпуса, инструмента и смычка, освоение целесообразных движений, обусловленных художественно- техническими задачами.
Этюды и упражнения	Формирование практических навыков	18	Правильное положение корпуса, инструмента и смычка, освоение целесообразных движений, обусловленных художественно- техническими задачами.
Крупная форма	Воспитание художественного мышления	15	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений первичных жанров «песня», «танец», «марш».

Тема	Цели	Часы	Образовательный продукт
Гаммы	Формирование практических навыков	12	Правильное положение корпуса, инструмента и смычка, освоение целесообразных движений, обусловленных художественно- техническими задачами.
Этюды и упражнения	Формирование практических навыков	18	Правильное положение корпуса, инструмента и смычка, освоение целесообразных движений, обусловленных художественно- техническими задачами.
Крупная форма	Воспитание художественного мышления	15	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений

Тема	Цели	Часы	Образовательный продукт
Гаммы	Формирование практических навыков	12	Навыки владения позициями и их соединениями, вибрация, транспонирование, грамотная аппликатура.
Этюды и упражнения	Формирование практических навыков	18	Владение техникой позиционных переходов, вибрацией, умение ставить аппликатуру, грамотное прочтение текста.
Крупная форма	Воспитание художественного мышления	15	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Пьесы	Воспитание художественного мышления	19	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Ансамбль	Воспитание художественного мышления	4	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений

Тема	Цели	Часы	Образовательный продукт
Гаммы	Формирование практических навыков	12	Владение техникой позиционных переходов, вибрацией, умение ставить аппликатуру, грамотное прочтение текста.
Этюды и упражнения	Формирование практических навыков	18	Владение техникой позиционных переходов, вибрацией, умение ставить аппликатуру, грамотное прочтение текста.
Крупная форма	Воспитание художественного мышления	15	Умение правильно фразировать образное восприятие, понимание формы музыкального произведения, жанровая трансформация, эпоха, биография композитора, эмоциональное личностное отношение к музыке.
Пьесы	Воспитание художественного мышления	19	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Ансамбль	Воспитание художественного мышления	4	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Итого:		68

9. класс

Тема	Цели	Часы	Образовательный продукт
Гаммы	Подготовка к выпускному экзамену	12	Владение техникой позиционных переходов, вибрацией, умение ставить аппликатуру, грамотное прочтение текста.
Этюды и упражнения	Подготовка к выпускному экзамену	18	Владение техникой позиционных переходов, вибрацией, умение ставить аппликатуру, грамотное прочтение текста.
Крупная форма	Подготовка к выпускному экзамену	15	Умение правильно фразировать образное восприятие, понимание формы музыкального произведения, жанровая трансформация, эпоха, биография композитора, эмоциональное личностное отношение к музыке.
Пьесы	Подготовка к выпускному экзамену	19	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Ансамбль	Подготовка к выпускному экзамену	4	Целостное восприятие музыкально-образных явлений. Осознание закономерности воплощения музыкально- образных явлений
Итого:		68

Нормативная часть

Все компоненты урока: основы музыкальной грамоты, формирование рациональной организации игрового аппарата, формирование исполнительских навыков, развитие слухового контроля, работа над звуком, ритмом, штрихами, работа над техническим и художественным материалом, чтение нотного текста с листа, транспонирование, самостоятельная творческая работа подчинены центральной задаче – воспитание художественного мышления учащегося.

Годовые требования по классам. Первый класс (68 часов)

1 уровень

Развитие музыкально-слуховых представлений. Начальное развитие музыкально- образного мышления. Знакомство с первичными жанрами (песня, танец, марш). Усвоение названий частей скрипки и смычка. Основы организации целесообразных игровых движений (постановка). Простейшие штриховые, динамические и аппликатурные обозначения. Качество звучания, интонация и ритм. Ознакомление со строем скрипки. Изучение первой позиции. Простейшие виды штриха – деташе целым смычком и его частями, легато до 4-х нот на смычок. Начальные виды распределения смычка. Переходы со струны на струну, плавное соединение движений смычка и его различных частей. Несложные упражнения для левой руки. Гаммы и трезвучия в наиболее легких тональностях. Исполнение народных мелодий и несложных пьес. В течение учебного года изучить: 1-2 гаммы (мажорные и минорные), арпеджио трезвучий, 2-3 этюда, 2-3 пьесы.

2 уровень

Развитие музыкально-слуховых представлений. Начальное развитие музыкально- образного мышления. Знакомство с первичными жанрами (песня, танец, марш). Усвоение названий частей скрипки и смычка. Основы организации целесообразных игровых движений

(постановка). Простейшие штриховые, динамические и аппликатурные обозначения. Качество звучания, интонация и ритм. Ознакомление со строем скрипки. Изучение первой позиции. Простейшие виды штриха – деташе целым смычком и его частями, легато до 4-х нот на смычок. Начальные виды распределения смычка. Переходы со струны на струну, плавное соединение движений смычка и его различных частей. Несложные упражнения для левой руки. Гаммы и трезвучия в наиболее легких тональностях. Исполнение народных мелодий и несложных пьес.

В течение учебного года изучить: 2-3 гаммы (мажорные и минорные), арпеджио трезвучий (с обращениями) в две октавы, 3-4 этюда, 3-4 пьесы, 1 произведение крупной формы.

3 уровень

Развитие музыкально-слуховых представлений. Начальное развитие музыкально- образного мышления. Знакомство с первичными жанрами (песня, танец, марш). Усвоение названий частей скрипки и смычка. Основы организации целесообразных игровых движений (постановка). Простейшие штриховые, динамические и аппликатурные обозначения. Качество звучания, интонация и ритм. Ознакомление со строем скрипки. Изучение первой позиции. Простейшие виды штриха – деташе целым смычком и его частями, легато до 4-х нот на смычок. Начальные виды распределения смычка. Переходы со струны на струну, плавное соединение движений смычка и его различных частей. Несложные упражнения для левой руки. Гаммы и трезвучия в наиболее легких тональностях. Исполнение народных мелодий и несложных пьес.

В течение учебного года изучить: 4-5 гамм (мажорных и минорных), арпеджио трезвучий в две октавы, 4-5 этюдов, 5-8 пьес, 2 произведения крупной формы.

Примерные программы для показа в течение учебного года на академических концертах:

I уровень.

1). К. Родионов Этюд №5 (Изб. Iв.) Т. Романова «Мишка косолапый» Т. Романова «Лягушка»

II уровень.

2. Е. Гнесина –Витачек Этюд № 7 (Изб. I в.) В. Калинников «Тень- тень»

Укр. н. п. «Журавель» обработка П. Чайковского

III уровень.

2. Е. Гнесина-Витачек Этюд № 17 (Изб. I в.) В. Моцарт «Аллегретто»

Н. Бакланова «Марш октябрят» Л. Хамиди «Елигай»

Второй класс (68 часов)

1. уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Характерные средства выразительности первичных жанров (песни, танца, марша). Дальнейшая работа над постановкой, интонацией, звукоизвлечением и ритмом. Изучение штрихов деташе (до восьми нот) и их чередование. Начало работы над мартле. Динамика звучания. Ведение смычка

одновременно по двум струнам. Элементарные виды флажолетов. Ознакомление с простейшими видами двойных нот (в основном с применением открытых струн). Знакомство с позициями (2 и 3). Ознакомление с настройкой инструмента. Двухоктавные мажорные и минорные гаммы и трезвучия, развитие навыков чтения нот с листа (в присутствии педагога).

В течение учебного года проработать с учеником 1-2 гаммы (мажорных и минорных) и арпеджио (трезвучий) в 1-2 октавы, 2-3 этюда, 2-3 пьесы.

2. уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Характерные средства выразительности первичных жанров (песни, танца, марша). Дальнейшая работа над постановкой, интонацией, звукоизвлечением и ритмом. Изучение штрихов деташе (до восьми нот) и их чередование. Начало работы над мартле. Динамика звучания. Ведение смычка одновременно по двум струнам. Элементарные виды флажолетов. Ознакомление с простейшими видами двойных нот (в основном с применением открытых струн). Знакомство с позициями (2 и 3). Ознакомление с настройкой инструмента. Двухоктавные мажорные и минорные гаммы и трезвучия, развитие навыков чтения нот с листа (в присутствии педагога).

В течение учебного года изучить: 2-3 гаммы (мажорные и минорные), арпеджио трезвучий в две октавы, 3-4 этюда, 3-4 пьесы, 1 произведение крупной формы.

3. уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Характерные средства выразительности первичных жанров (песни, танца, марша). Дальнейшая работа над постановкой, интонацией, звукоизвлечением и ритмом. Изучение штрихов деташе (до восьми нот) и их чередование. Начало работы над мартле. Динамика звучания. Ведение смычка одновременно по двум струнам. Элементарные виды флажолетов. Ознакомление с простейшими видами двойных нот (в основном с применением открытых струн). Знакомство с позициями (2 и 3). Ознакомление с настройкой инструмента. Двухоктавные мажорные и минорные гаммы и трезвучия, развитие навыков чтения нот с листа (в присутствии педагога).

В течение учебного года изучить: 4-5 гамм (мажорных и минорных) и арпеджио трезвучий в две октавы, 4-5 этюдов, 5-8 пьес, 2 произведения крупной формы.

Примерная программа:

I уровень.

1). Н. Бакланова Этюд № 16 (Изб. I в.)

Укр. н. п. «Прилетай, прилетай» обр. С. Людкевича. А. Комаровский «Кукушечка»

Е. Ерзакович «Камажай»

II уровень.

2. Ф. Вольфарт Этюд № 25 (Изб. I в.) З. Багиров «Романс»

П. Шольц «Непрерывное движение» А. Комаровский «Концертино»

III уровень.

2. М. Гарлицкий Этюд № 5 (из раздела позиции и их смена) К. Вебер «Хор охотников из оперы Волшебный стрелок»

Л. Хамиди «Елигай»

О. Ридинг «Концерт си минор I часть»

Третий класс (68 часов)

1. уровень

Дальнейшая работа над развитием музыкально-образного мышления. Признаки песенности, маршевости и танцевальности в одном произведении. Работа над интонацией, динамикой звучания, ритмом. Изучение штрихов деташе, легато, мартле и их чередование. Усвоение позиций 1,2,3 и их смена. Двойные ноты и несложные аккорды в первой позиции. Гаммы и трезвучия в отдельных позициях и применение переходов. Хроматические последовательности. Подготовительные упражнения к исполнению трели. Подготовительная работа по усвоению навыков вибрации. Навыки самостоятельного разбора несложных произведений и чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить: 1-2 гаммы (мажорные и минорные) в одну октаву, арпеджио (с обращениями), 2-3 этюда на различные виды техники, 2-3 пьесы различного характера,1 произведение крупной формы.

2. уровень

Дальнейшая работа над развитием музыкально-образного мышления. Признаки песенности, маршевости и танцевальности в одном произведении. Работа над интонацией, динамикой звучания, ритмом. Изучение штрихов деташе, легато, мартле и их чередование. Усвоение позиций 1,2,3 и их смена. Двойные ноты и несложные аккорды в первой позиции. Гаммы и трезвучия в отдельных позициях и применение переходов. Хроматические последовательности. Подготовительные упражнения к исполнению трели. Подготовительная работа по усвоению навыков вибрации. Навыки самостоятельного разбора несложных произведений и чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить:2-3 мажорные (минорные) гаммы и арпеджио в I, II, III позициях, 3-4 этюда, 4- 5 пьес.

3. уровень

Дальнейшая работа над развитием музыкально-образного мышления. Признаки песенности, маршевости и танцевальности в одном произведении. Работа над интонацией, динамикой звучания, ритмом. Изучение штрихов деташе, легато, мартле и их чередование. Усвоение позиций 1,2,3 и их смена. Двойные ноты и несложные аккорды в первой позиции. Гаммы и трезвучия в отдельных позициях и применение переходов. Хроматические последовательности. Подготовительные упражнения к исполнению трели. Подготовительная работа по усвоению навыков вибрации. Навыки самостоятельного разбора несложных произведений и чтение нот с листа.

В течение учебного года проработать с учеником 4-5 гамм (мажорных и минорных) и арпеджио (с обращениями) в 1,2,3 позициях, 4-6 этюдов на различные виды техники, 4-6 пьес различного характера, 1-2 произведения крупной формы.

Примерная программа:

I уровень.

1. Г. Гаммель Этюд № 30 (Изб.I) Н. Бакланова «Мазурка»

А. Комаровский «Вперегонки» Е. Брусиловский «Гакку»

II уровень.

2. Ф. Вольфарт Этюд № 33 (Изб. I)

П. Чайковский «Старинная французская песенка» А. Жубанов «Карлыгаш»

О. Ридинг «Концерт си минор II, III части»

III уровень.

3. Вольфарт Этюд № 38 (Изб.I)

Каз. нар. песня «АхауБикем» обр. В. Пирогова П. Чайковский «Игра в лошадки»

Ф. Зейтц Концерт №1 ч. 1

Четвертый класс (68 часов)

1 уровень

Дальнейшая работа над развитием музыкально-образного мышления. Признаки песенности, маршевости и танцевальности в одном произведении. Работа над интонацией, динамикой звучания, ритмом. Изучение штрихов деташе, легато, мартле и их чередование. Ознакомление со штрихом стаккато. Изучение первых пяти позиций и их смены. Несложные упражнения в более высоких позициях (4 и 7). Упражнения и этюды в двойных нотах (в первой позиции), аккорды. Дальнейшее изучение двухоктавных гамм и трезвучий. Ознакомление с трехоктавными гаммами и трезвучиями. Навыки вибрации. Чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить:1-2 гаммы (мажорные и минорные) с использованием позиций,2-3 этюда на различные виды техники,2-3 пьесы различного характера, 1 произведение крупной формы.

2 уровень

Дальнейшая работа над развитием музыкально-образного мышления. Признаки песенности, маршевости и танцевальности в одном произведении. Работа над интонацией, динамикой звучания, ритмом. Изучение штрихов деташе, легато, мартле и их чередование. Ознакомление со штрихом стаккато. Изучение первых пяти позиций и их смены. Несложные упражнения в более высоких позициях (4 и 7). Упражнения и этюды в двойных нотах (в первой позиции), аккорды. Дальнейшее изучение двухоктавных гамм и трезвучий. Ознакомление с трехоктавными гаммами и трезвучиями. Навыки вибрации. Чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить: 2-3 гаммы (мажорные и минорные) в 1,2,3 позициях, 3-4 этюда на различные виды техники, 3-4 пьесы различного характера, 1 произведение крупной формы.

3 уровень

Дальнейшая работа над развитием музыкально-образного мышления. Признаки песенности, маршевости и танцевальности в одном произведении. Работа над интонацией, динамикой звучания, ритмом. Изучение штрихов деташе, легато, мартле и их чередование. Ознакомление со штрихом стаккато. Изучение первых пяти позиций и их смены. Несложные упражнения в более высоких позициях (4 и 7). Упражнения и этюды в двойных нотах (в первой позиции), аккорды. Дальнейшее изучение двухоктавных гамм и трезвучий. Ознакомление с трехоктавными гаммами и трезвучиями. Навыки вибрации. Чтение нот с листа.

В течение года проработать с учеником 4-6 гамм и арпеджио с переходами в позиции, 4-6 этюдов на различные виды техники, 4-6 разнохарактерных пьес, 1-2 произведения крупной формы.

Примерные программы:

I уровень.

1). А. Яньшинов Этюд № 49 (Изб. I) В. Стоянов «Колыбельная»

И. Бах «Марш»

Каз. нар. «Ахаубекем» обр. Пирогова

II уровень.

2. А. Комаровский Этюд № 56 (Изб. I) Э. Дженкинсон «Танец»

Жаяу Муса «Ак Сиса»

А. Вивальди «Концерт соль мажор ч.I»

III уровень.

2. А. Комаровский Этюд № 48 (Изб. II) К. Бом «Непрерывное движение»

А. Жубанов Кюй «ЖезКиик»

Ш. Данкля «Вариация №5 (на тему Вейгля)»

Пятый класс (68 часов)

1 уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над штрихами деташе, мартле, легато, стаккато, спиккато, сотийе. Их различные чередования. Усвоение более высоких позиций. Двойные ноты в первых трех позициях. Работа над соединением позиций при соединении двухголосия. Изучение трехоктавных гамм и трезвучий с обращениями. Ознакомление с хроматической гаммой, исполняемой двумя видами аппликатуры – скольжением и чередованием пальцев. Ознакомление с квартовыми флажолетами. Чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить1-2 мажорные и минорные гаммы, арпеджио (с обращениями), 2-3 этюда на различные виды техники, 2-3 пьесы различного характера, 1 произведение крупной формы.

2 уровень.

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над штрихами деташе, мартле, легато, стаккато, спиккато, сотийе. Их различные чередования. Усвоение более высоких позиций. Двойные ноты в первых трех позициях. Работа над соединением позиций при соединении двухголосия. Изучение трехоктавных гамм и трезвучий с обращениями. Ознакомление с хроматической гаммой, исполняемой двумя видами аппликатуры – скольжением и чередованием пальцев. Ознакомление с квартовыми флажолетами. Чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить: 2-3 гаммы (мажорные и минорные),арпеджио (с обращениями) в I, II, III позициях и с переходами, 3-4 этюда на различные виды техники, 3-4 пьесы различного характера, 1 произведение крупной формы.

3 уровень.

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над штрихами деташе, мартле, легато, стаккато, спиккато, сотийе. Их различные чередования. Усвоение более высоких позиций. Двойные ноты в первых трех позициях. Работа над соединением позиций при соединении двухголосия. Изучение трехоктавных гамм и трезвучий с обращениями. Ознакомление с хроматической гаммой, исполняемой двумя видами аппликатуры – скольжением и чередованием пальцев. Ознакомление с квартовыми флажолетами. Чтение нот с листа.

В течение учебного года проработать с учеником 2-4 трехоктавные гаммы (мажорных и минорных), трезвучий (с обращениями), 4-6 этюдов, 4-6 пьес, 2 произведения крупной формы.

Примерная программа:

I уровень.

1). Ж. Мазас Этюд №8 (1) И. Брамс «Колыбельная»

К. Бом «Непрерывное движение» А. Жубанов Кюй «ЖезКиик»

II уровень.

2. Ж. Мазас Этюд № 17(1) Б.Ерзакович «Турымтай»

А. Вивальди «Концерт ля минор» ч.1

III уровень.

2. Р. Крейцер Этюд №1 А Жубанов «Романс»

Ж, Акколаи «Концерт» ля минор

Шестой класс (68 часов)

1 уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над штрихами деташе, мартле, легато, стаккато, спиккато, сотийе. Развитие техники левой руки – трели, различные виды соединений позиций, двойные ноты. Аккорды, флажолеты. Изучение трехоктавныхгамм и трезвучий. Гаммы двойными нотами. Хроматическая гамма, исполняемая двумя видами аппликатуры – скольжением и чередованием пальцев. Чтение нот с листа.

В течение учебного года изучить: 1-2 гаммы (мажорные, минорные), трезвучия (с обращениями), 2-3 этюда на различные виды техники, 2-3 пьесы различного характера,1 произведение крупной формы.

2 уровень.

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над штрихами деташе, мартле, легато, стаккато, спиккато, сотийе. Развитие техники левой руки – трели, различные виды соединений позиций, двойные ноты. Аккорды, флажолеты. Изучение трехоктавных гамм и трезвучий. Гаммы двойными нотами. Хроматическая гамма, исполняемая двумя видами аппликатуры – скольжением и чередованием пальцев. Чтение нот с листа. В течение учебного года изучить: 2-3 гаммы (мажорные и минорные) с использованием позиций, 3-4 этюда на различные виды техники, 3-4 пьесы различного характера,1 произведение крупной формы.

3 уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над штрихами деташе, мартле, легато, стаккато, спиккато, сотийе. Развитие техники левой руки – трели, различные виды соединений позиций, двойные ноты. Аккорды, флажолеты. Изучение трехоктавных гамм и трезвучий. Гаммы двойными нотами. Хроматическая гамма, исполняемая двумя видами аппликатуры – скольжением и чередованием пальцев. Чтение нот с листа.

В течение учебного года проработать с учеником 4-6 мажорных и минорных трехоктавных гамм и трезвучий (с обращениями), 2 гаммы двойными нотами, 4-6 этюдов, 4-6 пьес, 2 произведения крупной формы.

Примерные программы:

I уровень.

1). Р. Крейцер Этюд №3 А. Яншинов «Прялка»

Мади «Песня Мади»

А. Вивальди «Концерт» ля минор ч. 2-3

II уровень.

2. Р. Крейцер Этюд №5

Ц. Кюи «Непрерывное движение» А. Нурбаев «Поэма»

Ш. Берио « Вариации» ре минор

III уровень.

2. Крейцер Этюд №8 А. Глазунов «Град»

Б.Джуманиязов «Романс»

Д. Виотти «Концерт 23» 1 часть

Седьмой класс (68 часов) 1 уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над трехоктавными гаммами и трезвучиями (в подвижном темпе, гаммы до 24 нот легато, трезвучия до 9 нот легато). Хроматические гаммы. Гаммы в различных штриховых вариантах. Гаммы двойными нотами. Повторение ранее пройденных гамм. Работа над штрихами.

В течение учебного года изучить:1-2 гаммы (мажорные и минорные), трезвучия (с обращениями), 2-3 этюда на различные виды техники, 2-3 пьесы различного характера, 1 произведение крупной формы.

2 уровень.

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над трехоктавными гаммами и трезвучиями (в подвижном темпе, гаммы до 24 нот легато, трезвучия до 9 нот легато). Хроматические гаммы. Гаммы в различных штриховых вариантах. Гаммы двойными нотами. Повторение ранее пройденных гамм. Работа над штрихами.

В течение учебного года изучить: 2-3 гаммы (мажорные и минорные), арпеджио (с обращениями) в позициях с переходами, 3-4 этюда, 1 произведение крупной формы.

3 уровень

Дальнейшее развитие музыкально-образного мышления. Работа над трехоктавными гаммами и трезвучиями (в подвижном темпе, гаммы до 24 нот легато, трезвучия до 9 нот легато). Хроматические гаммы. Гаммы в различных штриховых вариантах. Гаммы двойными нотами. Повторение ранее пройденных гамм. Работа над штрихами.

В течение учебного года проработать с учеником 4-6 мажорных и минорных гамм, трезвучий с обращениями, 2 гаммы двойными нотами (терции, сексты, октавы), 2 хроматические гаммы, 4-6 этюдов, 4-6 пьес, 2 произведения крупной формы.

Примерные программы:

I уровень.

1). Р. Крейцер Этюд №9

Г. Гендель «Соната» (ч. 1, 2) А. Комаровский «Тарантелла»

Е. Брусиловский. Соло из балета «Козы Корпеш и Баян Сулу»

II уровень.

2. Р. Крейцер Этюд №10

Ф. Фиокко «Аллегро»

Н. Мендыгалиев «Романс» П. Роде «Концерт №7» ч.1

III уровень.

2. Крейцер Этюд №12 Фр. Шуберт «Пчелка» М. Тулебаев «Толгау»

Ш. Берио «Концерт №9» ч.1

Восьмой, девятый классы (68, 68 часов)

Целенаправленная подготовка учащихся к поступлению в среднее специальное учебное заведение диктует специализированные задачи, стоящие перед педагогом и учащимися. Поэтому многоуровневый дифференцированный подход на данном этапе не является оправданным, требования для учащихся 8-9 классов едины. Совершенствование техники исполнения гамм, упражнений и этюдов повышенной сложности, изучение произведений, различных по стилям и жанрам, владение комплексом средств музыкально- исполнительского уровня.

Примерные программы:

I уровень.

1). Р. Крейцер Этюд №32

Р. Крейцер «Концерт № 13» ч.1 А. Яньшинов «Прялка»

А. Жубанов «Ария»

II уровень.

2. Р. Крейцер Этюд в двойных нотах Г. Гендель «Соната» (2-части)

М. Тулебаев «Поэма»

Ф. Крейслер «Сицилиана и ригодон»

III уровень.

2. К. Мострас Этюд ля минор Р.Крейцер Этюд в двойных нотах Ф. Фиорилло Этюд № 28

А. Жубанов «Ария» А. Вьетан «Соловей»

2. Р. Крейцер Этюд № 33

Ф. Крейслер «Прелюдия и аллегро» (в стиле Пуньяни) Е. Брусиловский «Скерцо» из сюиты «Боз Айгыр»

Ш. Берио «Концерт» №7

2. Р.Крейцер Этюд в двойных нотах А. Корелли «Соната» (2 части) А.Дакен «Кукушка»

Т. Витали «Чакона» (обр. Дулова)

2. Р. Крейцер Этюд №35

Г. Гендель «Соната» (2части)

Е. Брусиловский «Скерцо» из сюиты «Боз Айгыр»

Ш. Берио «Балетные сцены»

За годы обучения учащиеся изучают следующие виртуозные пьесы:

А. Комаровский «Вперегонки». Шольц «Непрерывное движение». А. Яньшинов

«Комариный пир». Э. Дженкинсон «Танец». П. Чайковский «Игра в лошадки».

Нат. Рубинштейн «Прялка». К. Бом «Непрерывное движение»

Фр. Шуберт «Пчелка. П.Фиокко «Аллегро». А. Яньшинов «Прялка». А.Дакен «Кукушка»

Новачек «Непрерывное движение. Ф.Фиорилло «Этюд 28». Ф. Крейслер «Прелюдия и аллегро» (в стиле Пуньяни) А. Глазунов «Град»

Ц. Кюи «Непрерывное движение». Ф. Давид «Каприччио». Ф. Рис «Непрерывное движение».

Произведения крупной формы (примерный порядок):

Г. Гендель «Гавот с вариациями». О. Ридинг «Концерт» си минор 1 часть А. Комаровский «Концертино». О. Ридинг «Концерт» соль мажор.

Т. Романова «Концертино»

Н. Бакланова «Сонатина». О. Ридинг «Концерт» си минор 2-3 части

А. Яньшинов «Концертино». Ф. Зейтц «Концерт» соль мажор 1-2-3 части.

А. Вивальди «Концерт» соль минор 1-2-3 части. А. Вивальди «Концерт» ля минор 1-2- 3часть. Ш.Данкля «Вариации»

А. Комаровский «Концерт 2» 1 часть. Ш. Данкля «Вариации» А. Вивальди «Концерт» ля минор. Дж. Виотти «Концерт 23»

И.С.Бах «Концерт» ля минор. Ш. Берио «Вариации» ре минор. Г. Холендр «Легкий концерт». Ш. Ш.Данкля «Концертное соло»

А. Комаровский «Концерт №1». В. Моцарт «Концерт» ре мажор «Аделаида»

П. Роде «Концерт 7». П. Роде «Концерт 8». Ш. Берио «Концерт 9». Ш. Берио «Концерт7» Р. Шпор «Концерт 2». Р. Шпор «Концерт 9» Р. Крейцер «Концерт 13».

Р. Крейцер «Концерт 19». А. Вьетам «Соловей». Дж. Виотти «Концерт 22». Д. Кабалевский

«Концерт» ч.1. Т. Витали «Чакона».

Д.Валентини «Соната». Г.Гендель «Сонаты». А. Корелли «Сонаты».

Произведения казахстанских композиторов

Обр. И. Когана «Сагат», «Жалпыалем»,Обр. Т Романокой «Алажай», « Дударай», А Затаевич

«Харарау», Е.Брусиловский «Звучит призыв»,песня из оперы «Алтын астык»,ария « Кыз Жибек», А.Жубанов «Песня Майры», «Ласточка», «Ак кайын», Шабельский

«ЖаяуМуса»,ШКалдаяков «Мой Казахстан», «Беринен де сен сулу», «Каракоз». Обр. Д.Мацуцина «Саулемай», обр.Нурбаева «Ау,Гайша»,обр .Пирогова «Ахаубикем», М.Тулебаев «Узорный платок, «Гайни, Е.Брусиловский «Гакку», «Алатау», обр. Нурбаева

«Асет», Г.Озембаев «Майранынани», М Тулебаев «Домбра»,обр. С.Жусупова,Г.Чигиринцева « Шили озен», А Затаевич «Турымтай»,обр. И.Когана «Кызыл бидай»,Н.Тлендиев «Салтанат Жыры», «Кен жайлау», В. Великанов « Мелодия», А.Жубанов

«Романс», «Жезкиик», «Ария», обр.С.Жусуповой, Ю.Чигиринцева «Япурай»,обр. И.Когана

«Кенес», А.Нурбаев «Поэма».

Информационно-методическая часть

Оценивание результатов изучения и освоения предмета «Скрипка» осуществляется с применением системы критериального оценивания для того, чтобы сделать процесс оценивания более объективным и конструктивным для самих учащихся

Критериальное оценивание – это процесс соотнесения реально достигнутых учащимися результатов обучения с ожидаемыми результатами на основе выработанных критериев. Ожидаемые результаты - многоуровневая система долгосрочных и среднесрочных целей образования (обучения и воспитания), являющихся показателями развития учащихся.

Они позволяют отслеживать учебные достижения учащихся при их продвижении к общим целям образования. Критериальное оценивание основано на взаимосвязи преподавания обучения и оценивания и требует постоянной критической рефлексии и практики со стороны учителя. Система критериального оценивания включает: формативное и суммативное оценивание.

Формативное оценивание – это оценивание, которое определяет уровень освоения знаний и сформированности навыков учащихся в повседневной работе на уроке и дома, осуществляет оперативную взаимосвязь между учащимися и учителем без выставления баллов и оценок, чтобы своевременно корректировать учебный процесс.

Это позволяет учащимся понимать насколько правильно они выполняют задания в период изучения нового материала, достигают целей и ожидаемых результатов обучения. Формативное оценивание является неотъемлемой частью ежедневного процесса преподавания и обучения и проводится регулярно в течение всей четверти.

Суммативное оценивание – это оценивание, которое определяет уровень освоения знаний и сформированности навыков учащихся по завершении изучения разделов учебной программы за четверть, по завершении уровня образования. Суммативное оценивание проводится для предоставления учителям, ученикам и родителям информации о прогрессе обучающихся с выставлением оценок. Это позволяет определять и фиксировать уровень усвоения содержания учебной программы за определенный период. Оценивание игры учащихся на музыкальном инструменте происходит на различных выступлениях: на экзаменах по технике исполнения гамм и этюдов, академических концертах, контрольных уроках, а также открытых концертах, конкурсах, прослушиваниях к ним.

Поскольку важнейшим направлением учебного процесса является усиление роли всестороннего комплексного воспитания юного музыканта, постольку и оценивать результаты его работы необходимо комплексно, исходя из музыкального развития личности ребенка в целом. Результаты формативного и сумативного оценивания используются для предоставления обратной связи обучающимся и информирования родителей во время учебного процесса.

Учащиеся поэтапно приобретают умения, знания и навыки игры на скрипке. Все компоненты – работа над техническим и художественным материалом, формирование исполнительских навыков, чтение нотного текста, транспонирование, самостоятельная творческая работа подчинены центральной задаче – формированию духовной культуры учащегося, воспитанию художественного мышления. В результате освоения программы учащиеся должны:

• овладеть навыками игры на скрипке;

• уметь определять жанровые признаки песенности, маршевости и танцевальности;

• определять различие жанровых признаков как определяющий фактор смены эмоциональных состояний в произведении;

• уметь фразировать, определять законченность мысли, единство формы;

• овладеть пальцевой, штриховой техникой, вибрацией, подбором по слуху;

• уметь самостоятельно подготовить музыкальное произведение, а также коллоквиум – собеседование по этому произведению и исполненной программе.

Критерии оценки и качества исполнения

По итогам исполнения программы на зачете, академическом зачете или экзамене выставляется оценка по пятибалльной шкале.

Оценка 5 «отлично» ставится, если учащийся

• грамотно и выразительно исполняет программу;

• сыграл интонационно чисто;

• ритмично;

• хорошим выразительным звуком;

• показал хорошую техническую оснащенность;

• сыграл эмоционально, с пониманием жанра и формы музыкального произведения.

Оценка 4 «хорошо» ставится, если учащийся

• грамотно исполнил программу;

• сыграл интонационно чисто;

• ритмично;

• недостаточно музыкальной выразительности;

• несколько отстает техническое развитие.

Оценка 3 «удовлетворительно» ставится, если

• исполнение носит формальный характер;

• интонационные проблемы;

• слабая техническая оснащенность;

• звучание маловыразительное;

• нет понимания стиля исполняемого произведения.

Оценка 2 «неудовлетворительно» ставится, если учащийся

• исполняет текст с ошибками;

• нечистая интонация;

• бессмысленное исполнение;

• отсутствие перспектив дальнейшего обучения на инструменте.

Зачет (без оценки). Исполнение соответствует необходимому уровню на данном этапе. Оценки выставляются по окончании четверти и полугодия учебного года. В конце учебного года выставляется итоговая (переводная) оценка. В течение учебного года учащийся выступает не менее 4-х раз.

Условия реализации программы:

1. Светлый класс с фортепиано.

2. Инструмент скрипка.

3. Технические средства и приспособления (метроном, пюпитр).

4. Нотные издания (гаммы, этюды, пьесы, концерты).

5. Оборудование для прослушивания CD- DVD записей.

Использованная литература:

1. Г. Голошумова «Искусство и гуманистическое воспитание младших школьников» Искусство и образование №4, 2002г.

2. Экспериментально-методическое пособие для педагогов «Скрипка, виолончель» Авторы: Ю.А.Полянский, П.Р.Меламед, Е.И.Мурзина. Киев «Музична Украина», 1988г.

3. Программа по классам скрипки и альта для детских музыкальных школ. Утверждена коллегией Министерства просвещения казахской ССР. Изд. «Онер», Алма-Ата, 1980г.

4. Программы для детских музыкальных школ (музыкальных отделений школ искусств). Утверждена управлением учебных заведений и научных учреждений Министерства культуры СССР, Москва,1989г.

5. Образовательная программа АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы» - NIS-Program от 16.08.2017

6. Образовательная программа музыкальных школ по предмету «Скрипка» -Республиканский учебно- методический центр дополнительного образования, Астана 2012 г.

7. Типовые учебные планы и образовательные программы детских музыкальных школ, детских художественных школ и детских школ искусств. Эдилет, 2016г

8. Образовательная программа курсов повышения квалификации педагогических кадров по предмету « Музыка» в рамках обновления содержания среднего образования республики Казахстан АОО

«Назарбаев интеллектуальные школы», 2015 г.

ПРОГРАММА

спецкурса гимназического компонента

для гимназий с углубленным изучением предмета

ХОРОВОЕ ПЕНИЕ

для учащихся 1- 4 классов всего 68 ч.- по 2 ч. в неделю

Дубовик И.Н.,

преподаватель хорового пения и вокала КГУ «Гимназия №83»

Хайбуллин К.Н.,

преподаватель хорового пения и вокала КГУ «Гимназия №83»

Рецензенты:

Накибаева З.Н., ППЦК «Хоровое дирижирование» Алматинского музыкального колледжа имени П.Чайковского

Чалова О.В., старший преподаватель, магистр искусствоведческих наук, кафедра

«Дирижирование» Казахской Национальной консерватории имени Курмангазы

Байысбаева Е.А., руководитель музыкального отделения НУ «Школа «Престиж», дирижёр детского хорового коллектива «Қоңырау»

Пояснительная записка

Программа учебного предмета «Хоровое пение» разработана на основе Приказа МОН РК №56 от 24.02.2019г «О внесении изменений и дополнений в приказ Министра образования и науки Республики Казахстан от 29 декабря 2011г. №543 «Об утверждении Типовых учебных планов и образовательных программ детских музыкальных школ, детских художественных школ и детских школ искусств»» и Приказа № 254 от 4 июня 2019года «О внесении изменений и дополнений в приказ Министра образования и науки Республики Казахстан от 14 июня 2013 года № 288 «Об утверждении Типовых правил деятельности организаций дополнительного образования для детей».

Предмет «Хор» является обязательным в детских музыкальных школах, школах искусства. Хор – это практическая дисциплина, которая развивает музыкальные способности учащихся, создает систему знаний, умений, навыков, необходимых для занятий по другим предметам - специальности, музыкальной литературе.

Современная образовательная система предполагает вовлечение каждого педагога в инновационные процессы, которые касаются обновления содержания образовательного процесса, форм его реализации, методов и приемов преподнесения содержания учащимся, с

учетом государственных требований к дополнительной предпрофессиональной общеобразовательной программе в области музыкального искусства.

Цельхорового исполнительства

Целью курса хоровой программы является обеспечение духовной культуры, просвещение учащихся в области эстетического воспитания, развитие музыкальной культуры, включая национальную, через целостное представление о музыкальном искусстве и его социальных инновациях, а также воспитание любви к народной музыке, творчеству композиторов Казахстана и зарубежных стран, а также русских композиторов; сохранение национальной музыкальной культуры через исполнение казахских песен и народных мелодий.

Задачи учебного предмета «Хоровое пение»

• Обучение хоровому исполнительству.

• Осознанное восприятие произведений, умение применять музыкальные знания в новых ситуациях.

• Воспитание гуманистической культуры межнациональных отношений. В программу включены произведения, связанные с культурой и традициями Казахстана.

• Раскрытие и совершенствование индивидуальной личности учащихся, их творческих способностей и интересов, формирующихся через искусство.

• Деятельно-практическое развитие - звуковедение, дикция, пение в унисон, двухголосие и т.д.

Актуальность данной программы состоит в комплексном подходе к обучению, что предусматривает развитие чувства ритма, музыкального слуха, памяти, интонации, дыхания и артикуляции.

• Вокально-хоровые упражнения формируют необходимые навыки, включая интонацию, дыхание и артикуляцию.

• Метроритмические упражнения способствуют развитию ритмической точности.

• Участие в хоре требует работы в команде, общения с другими участниками и диалога с дирижером. Все это развивает коммуникативные навыки через практику.

• Использование различных видов и форм работы для поддержания интереса и вовлеченности учеников способствует выявлению индивидуальных способностей ребенка.

• Выступление перед публикой способствует укреплению и повышению самооценки у детей.

• Прививает детям любовь к хоровому пению.

• Программа учитывает возрастные особенности и возможности каждого коллектива при выборе репертуара.

• Концентрирует внимание на выполнении задач в определенный период обучения, что отражается в требованиях к зачетам и экзаменам

• Классическая музыка в основе (русская, казахская и зарубежная в сочетании с произведениями современных композиторов и народными песнями различных жанров).

• Систематизирует репертуар по хорам.

• Разделяет учеников (в зависимости от класса обучения) на коллективы: Младший хор (1 год обучения), Средний хор (2-4 года обучения).

Учебная программа предмета «Хоровое пение» разработана с учетом государственных стандартов дополнительной предпрофессиональной общеобразовательной программы в области музыкального искусства.

Хоровое искусство представляет собой одну из сложных и важных сторон музыкального образования. Учебный предмет «Хор» в дополнительной предпрофессиональной образовательной программе направлен на формирование у учащихся навыков и знаний в области хорового пения, на развитие эстетической культуры, духовно- нравственное становление, а также на ознакомление с культурным наследием.

Задачей учителя хорового класса является привитие ученикам любви к хоровому пению, развитие необходимых навыков, стимулирование интереса к коллективному музицированию. Хоровое пение является важной составляющей музыкальной деятельности.

В хоровом коллективе важно создать атмосферу творчества, взаимопонимания и ответственности за результаты. Такое окружение способствует формированию личностных качеств учеников и помогает им открыть новые возможности для достижения высокого художественного уровня.

Организация занятий хорового пения должна учитывать как вокальные способности детей, так и их возрастные особенности. Важно комбинировать знание нотной грамоты и навыков сольфеджио, так как это помогает учащимся развивать интонационную точность и облегчает разучивание партий.

Пение по нотам следует сочетать с пением на слух, так как это способствует развитию музыкальной и вокальной грамотности. В программу также могут быть включены сложные многоголосные произведения с фортепианным сопровождением.

На протяжении обучения педагог постепенно углубляет вокально-хоровые знания учащихся, включая дыхание, звуковедение, ансамбль, строй и дикцию, расширяя диапазон певческих голосов.

Подбирая репертуар, учитель определяет потребности формирования музыкально- художественного восприятия учащихся. Хоровое исполнение играет важную роль в духовно- нравственном и патриотическом воспитании учеников. Репертуар включает произведения классической, современной и народной музыки разных жанров.

Хоровая программа предполагает дифференцированный и личностно- ориентированный подход для каждого ученика (то есть соответствие объема и сложности задания), учитывая личные особенности: скорость мышления, реакцию, темперамент, позволяет добиться высоких результатов у учащихся с разным уровнем творческих способностей, позволяет выявить наиболее одаренных учащихся, сформировать и развить желание к продолжению образования.

В связи с дифференцированным подходом требований для каждого ученика, критерии оценки знаний соответствуют определенной степени сложности задания.

Уровень А - соответствует группе одаренных личностей. Ученики часто исполняют роль помощника учителя, они обладают лидерскими качествами.

Уровень В – основная группа учеников со средним уровнем.

Уровень С – группа, к которой предъявляют облегченные требования.

При планировании все задачи взаимосвязаны и должны выполняться с учетом направленности на достижение поставленных целей.

В процессе учебного плана выстраивается ряд творческих проектов: открытые репетиции для родителей, отчетные концерты, мероприятия (концерты-лекции в разных школах и творческие смотры и пр.), участие в конкурсах, фестивалях, концертно- исполнительских мероприятиях.

За учебный год в хоровом классе хорового отделения должно быть пройдено примерно следующее количество произведений: младшая 10-12; средняя группы - 14-16.

Курс обучения предполагает использование трехъязычного обучения при объяснении необходимой терминологии.

Ожидаемые результаты Личностные результаты

• Воспитание казахстанской национальной идентичности и патриотизма, укрепление у учащихся уважения к родине, гордости за свою страну, а также знание культуры своего народа.

• Формирование ответственного отношения к обучению, способностям к саморазвитию и самообразованию на уроках хора.

• Мотивация к обучению и стремление к знаниям.

• Трудолюбие и готовность к самостоятельной работе, уверенность в своем образовательном процессе.

• Осознанное уважение к людям, их культуре.

• Развитие коммуникативной компетентности для эффективного взаимодействия и сотрудничества с одноклассниками и взрослыми в процессе образовательной и творческой деятельности.

Предметные результаты

• Формирование основ певческой и хоровой культуры как части общей духовной культуры.

• Развитие музыкального вкуса, музыкально-творческого мышления.

• Развитие музыкального и гармонического слуха. Это помогает ощущать форму музыкального произведения.

• Полезно практиковать прослушивание музыки разных жанров, анализировать структуру, учитывать гармонию и мелодию. Это позволит развить чувство формы и воспринимать музыку на более глубоком уровне.

• Воспитание и уважение казахского наследия через культуру песни, патриотизм и национальный колорит.

• Использование национальных образов и музыкальных элементов в песнях.

• Приобретение навыков вокально-хорового исполнительства: владение хоровыми приемами дыхания, навыками звуковедения, штрихами.

• Приобретение опыта работы с разными художественными и стилистическими жанрами, в том числе acapella.

• Освоение произведений на разных языках, работа над произношением, вокальным формированием и дикцией.

• Знание основных приемов хорового исполнительства, понятия ансамбль, строй.

Констатирующая (содержательная часть)

Программа предназначена для учащихся 1-4 классов (68 ч. – по 2 ч. в неделю)

Работа на уроке хора предусматривает связь между всеми разделами курса:

• Певческая установка

• Выработка певческого дыхания

• Мелодический и гармонический строй

• Звуковедение

• Дикция и артикуляция

• Цепное дыхание

• Работа по партитурам

• Работа над ритмом

• Работа над выразительным исполнением

Основой программы является принцип связи предыдущих и последующих тем, переход от простого к сложному на протяжении 4 –х лет обучения, что позволяет получать и закреплять полученные знания, умения, навыки.

Младший хор 1 класс (68 ч.)

Начальные вокально-хоровые навыки. Подготовка певческого аппарата Разминка:

1. Начать с разминки мышц лица, рта, горла, выполняя мягкие массажные движения.

2. Руки поднять в стороны-вдох, опустить-выдох.

3. Попеременно поднимать и опускать плечи.

4. Круговые движения плечами.

5. Круговые движения руками для расслабления плечевого пояса.

6. Свободное положение корпуса, головы и спины.

Певческое дыхание:

Дыхательные упражнения:

1. Попросить учеников представить себя различными животными (собака, кошка).

Затем выполнять дыхательные упражнения, вдыхая через нос и выпуская воздух черезрот, имитируя дыхание животного. Это поможет использовать выдох из нижней части легких.

2. Мягкий, легкий вдох через нос и медленный выдох на согласной «с» или «ш».

3. Прием костно-абдоминального дыхания. Положить руки на бок. Глубокоерасслабленное дыхание через нос поможет активизировать боковое дыхание и выдох через рот. Сделать несколько глубоких вдохов и выдохов.

4. Мягкий вдох, на выдохе активное чередование шипящих и свистящих согласных

«Ш,Ч,С». Начать с простого упражнения « сирена»- попросить детей произнести звук «и» мягко и постепенно увеличивать его высоту. Затем можно добавить другие звуки «А,О,У,Э,И» и проговаривать их по очереди.

2. Дыхание на счет «4». Во время вдоха и выдоха считать до «4». Это упражнение поможет развить контроль над длительностью дыхания.

3. Одновременный вдох и начало пения на одном звуке на гласной «У».

4. Осанка певца при пении: свободное расположение корпуса, мышц шеи, головы.

5. Навыки пения сидя и стоя.

6. Смена дыхания в процессе пения.

Интонационные навыки:

1. Работа над унисоном в хоре в произведениях с развитым фортепианнымсопровождением.

2. Вокально-хоровые упражнения для развития качественной интонации и унисона вхоре: на одном звуке А-О-У-Э-И, по полутонам и по тонам.

3. Пение ступеней гамм вверх и вниз с чередованием слогов Ля,Ле,Ли, Ма,Ме,Ми.

4. Пропевание гласных (на один гласный звук петь 2,3 рядом стоящих ступеней).

Развитие диапазона: головное резонирование.

Звуковедение:

1Приемы пения штриха legato.

2 Мягкая атака звука в нюансах mp и mf.

3 Цепное дыхание - начальная работа. Смена дыхания при пропевании длинного звука.

Ансамбль:

1Воспитание навыков понимания дирижерского жеста.

2Воспитания навыков слушания других певцов в хоре в процессе исполнения.

Дикция:

1Свободная работа артикуляционного аппарата детей, при произношении различныхзвуков и слогов, используя губы, язык и челюсти на слоги «Та-та-та, Ка-ка-ка, Ма- ма-ма». Это поможет развить и улучшить артикуляцию. Проговаривать скороговорки,акцентируя внимание на опору и активное произношение согласных.

2 Работа над округлением гласных, одновременное произнесение согласных в процессепения.

Метроритм:

1. Выработка ритмической устойчивости при исполнении произведений с простымритмом - знание целой, половинной, четвертной, восьмой длительности.

2. Ощущение ритмической пульсации в произведениях с размером 2/4, 3/4,4/4.Прохлопать ритмослоги руками с проговариванием.

3. Работа по группам - одни стучат пульс, другие – ритм. Повторение ритмическогорисунка после учителя.

4. Определение сильной доли при использовании в работе с хором особых ритмическихФигур (пунктирного ритма, синкопы).

Исполнительские задачи:

1. Развитие выразительности исполнения, анализ текста произведений -разбор художественного образа и содержания.

2. Проговаривание текста с разной интонацией. Демонстрация рисунков, фотографий, Аудиозаписей в работе над выразительным исполнением. Начальная работа над музыкальной фразой.

3. Работа над нюансами в произведениях.

4. Работа над музыкальными фразами. Понятие - куплет, фраза, мотив.

5. Осмысленное артистическое исполнение программы.

Развитие технических навыков.

Важно помнить, что развитие технических навыков требует постоянной практики и терпения. Ученики 1 класса должны быть поощрены и поддерживаемы в своих усилиях продолжать учиться и развивать свои навыки постепенно.

Посадка, корпус, голова, артикуляция в пении. Пение сидя и стоя.

Дыхание перед началом пения. Одновременный вдох и начало пения. Различный характер дыхания перед пением в зависимости от характера произведения: медленное, подвижное. Смена атаки в процессе пения; различные ее приемы (твердая в быстрых песнях, мягкая, в медленных). Цезуры. Умение использовать «цепное» дыхание (пение длинного звука в конце произведения; исполнение длинных фраз на «цепном» дыхании).

Свойственный, простой звук без крика и зажима (форсирования). Округленность гласных; умение их формировать в различных регистрах (головное звучание). Пение нонлегато и легато. Нюансы (mF, mP, P, F).

Развитие дикционных навыков через языковые упражнения и скороговорки. Гласные и согласные, их роль в пении. Взаимоотношение гласных и согласных в пении. Перенесение согласных от одного слога к последующему.

Выработка активного унисона (чистое и выразительное интонирование диатонических ступеней лада), ритмической организации в умеренных темпах в соотношении простейших длительностей (четверть, восьмая, половинная), соблюдение динамической ровности при произнесении текста. Постепенное повышение уровня задач: интонирование произведений в трёх видах мажора и минора, ритмическая устойчивость в наиболее быстрых и медленных темпах с достаточно сложным по уровню ритмическим рисунком (шестнадцатые, пунктирный ритм).

Правильное интонирование со сложным аккомпанементом. Навык пения двухголосия, канон и пения без сопровождения.

Требование по завершении младшего хора.

При переходе учащихся из младшего хора в средний преподавателю необходимо руководствоваться оценкой индивидуального овладения вокально-хоровыми навыками каждого ребенка на данном этапе. Промежуточная аттестация проводится в конце каждого полугодия в виде контрольного урока. Исходя из этого, учитывается работа ученика на протяжении обучения в хоровом коллективе. К моменту перехода ученика из младшего в средний хоровой коллектив преподаватель на переводном зачете, прослушивая каждого учащегося, должен обратить внимание на хоровые навыки, которыми он должен овладеть в младшем хоре:

• Основные навыки певческой установки - пение сидя и стоя.

• Овладение первичными навыками интонирования.

• Начальное овладение цепным дыханием.

• Начальное использование звуковеденияlegato.

• Начальные навыки двухголосия- канон.

• Навыки интонирования со сложным ритмическим рисунком.

Средний хор класс 2-4 (68ч)

• Закрепление начальных певческих навыков. Певческая установка: положение головы, корпуса, умение правильно сидеть и стоять во время пения.

• Понятие и понимание дирижерских жестов.

1 Указания дирижера: «внимание», «дыхание», «начало», «окончание»; понимание начальных основ, на которых базируется дальнейшее обучение учащихся.

• Певческое дыхание.

1. Усложнение упражнений на развитие певческого дыхания. Через нос легкий вдох с задержкой дыхания и медленный выдох на crescendo. Дыхательные упражнения перед началом пения. Начало звука. Дыхание перед началом пения. Одновременный вдох и начало пения.

2. Различие характера дыхания перед началом пения зависит от ауфтакта, а также от характера, темпа исполняемого произведения. Смена дыхания в процессе пения, различные его приемы (короткое и активное в быстрых произведениях, более спокойное, но также активное - в медленных).

• Элементы работы над звукообразованием.

1. Положение рта, свободной нижней челюсти, головной резонатор. Естественный свободный звук без крика и напряжения (форсирования).

2. Преимущественно мягкая атака звука.

3. Округление гласных. Распевы от трех, пяти до десяти звуков на одну гласную на 5 ступеней с различными слогами: ма,мэ.ми.мо,му/ да,дэ.ди.до,ду/ля,ле.ли,ле.лю.

4. Штрихи legato, non legato, tenuto, staccato. Совершенствование активного дыхания сданными штрихами в вокальных упражнениях, попевках. Красота и естественность звучания голоса при пропевании отдельных музыкальных фраз, стремление к напевному звуку, кантилене.

• Развитие музыкального слуха у учащегося.

1. Умение хорошо слышать себя и соседа-певца, игра «эхо»; чередовать пение вслух и «про себя»; «соблюдение фразировки» - исполнение партии целиком по очереди, а также группами хора.

2. Знакомство с навыками «цепного дыхания» (пение выдержанного звука в конце произведения) и ощущением фразировки, как структурной ячейки музыкальной формы – основополагающим моментом в начальном обучении пению. Распределить дыхание по длинным фразам – по принципу «цепного дыхания». Смена дыхания на одном длинном звуке.

• Работа над интонацией.

1. Чистое интонирование ступеней мажорного и минорного лада.

2. Особенности исполнения восходящих и нисходящих гамм с переносом тетрахорда. Пение минорных гамм ( 3 вида), трезвучий, тонов и полутонов.

3. Расширение диапазона: фа, соль второй октавы.

4. Работа над унисоном в единой манере.

5. Чистое интонирование диатонических ступеней лада.

6. Устойчивое интонирование одноголосных мелодий при сложном аккомпанементе. Работа над координацией слуха и голоса. Исполнение произведений в удобной тесситуре и ограниченном диапазоне.

• Дикция.

1. Развитие дикционных навыков - проговаривание текста в разных темпах, обращая внимание на дыхание.

2. Пение и проговаривание скороговорок в разных темпах.

3. Гласные и согласные, их роль в пении - упражнения усложняются. Взаимоотношение гласных и согласных. Отнесение внутри слова согласных к последующему слогу.

4. Соблюдение динамической ровности при произнесении текста.

• Ритм и пульсация.

1. Ритмическая устойчивость в умеренных темпах при соотношении простейших длительностей: половинная, четверть, восьмая, шестнадцатая.

2. Размеры 2/4 и 4/4 – хлопать и проговаривать на слоги.

3. Размер 3/4, 3/6 ,6/8 – неквадратный размер. Проговаривание и прохлопывание с акцентом на разные доли.

4. Повторение любого ритма руками и ногами за учителем - игра «Эхо».

5. Навыки исполнения текста в переменном и смешанном размере.

• Владение нюансами

1. Упражнения на активизацию дыхательного процесса, распределять свое дыхание на фразу, наполнять звук. Понятия crescendo и diminuendo.

2. Постепенное расширение диапазона.

3. Способы формирования гласных в различных регистрах (головное звучание).

4. Пение по слуху нужно грамотно сочетать с пением по партитурам, особенно в среднем хоре. Грамотный разбор произведения.

5. Формообразование: фраза, предложение, цезура, повторность, изменяемость. Звуковысотность: направление движения мелодии, повторность звуков, поступенность, скачкообразность и др. Ритмическая организация музыки: пульс, темп. Динамические оттенки. Штрихи.

• Навыки многоголосия. Канон.

1 Пение несложных двухголосных произведений с фортепианным сопровождением и без сопровождения.

• Пение a cappella.

1 Необходимо расширять задачи, интонировать в разных видах мажора и минора

• Работа над выразительным исполнением.

1. Разбор содержания текста

2. Чтение текста с выражением. Затем проговаривание текста в ритме.

3. Теоретический и музыкальный разбор.

4. Подбор рисунков, фотографий, прослушивание произведения в аудиозаписи.

Развитие технических навыков.

Анализ словесного текста и его содержания. Грамотное воспроизведение нот по партиям и партитурам. Разбор тональности, лада, гармонии произведения.

Членение на мотивы, периоды, предложения, фразы. Определение формы (куплетная, двухчастная, трехчастная, рондо и пр.).

Фразировка, вытекающая из музыкального и текстового содержания. Взаимопроникновение двух элементов при исполнении фразы и всего произведения — динамического и агогического. Различные виды динамики. Различие агогических возможностей в произведениях: пение в строго умеренном темпе; сопоставление темпов (медленный и быстрый); диминуэндо в произведениях; замедление или ускорение в середине; различие фермат. Работа над ритмом в быстром и медленном темпе с пунктиром.

Воспитание навыков понимания дирижерского жеста. В младших группах — требования

(указания дирижера «внимание», «дыхание», «атака», «окончание»; понимание, что требуют касательноагогических и динамических оттенков). В средних группах — сознательное отношение ко всем указаниям дирижера, касающимся художественно- исполнительского плана произведения.

Требование по окончании среднего хора.

При переходе учащихся из среднего в старший хор на контрольном уроке преподаватель также в индивидуальной форме определяет готовность данного ребенка петь в старшем хоре. Основными критериями являются:

• Единство звукообразования.

• Овладение «высокой вокальной позицией».

• Умение свободно петь двухголосные произведения.

• Овладение навыками интонирования произведений без сопровождения.

• Сформированное пение legato и nonlegato.

• Развитая певческая дикция.

• Расширение диапазона голоса.

Нормативная часть

1. класс

№	Название темы	Количество часов			Форма работы	Образовательный продукт
		Всег о	Теор ия	Прак тика
1.	Беседа о музыке, музыкальных жанрах. Хор и его особенности. Теоретические основы хорового пения. Структура песни (куплет припев…)	4	1	3	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы. Наглядные примеры. Беседа-диалог.
2.	Понятие о высоте звуков. Голосовой аппарат. Дыхание. Понятие как правильно дышать. Работа над дыханием. Упражнения.	4	1	3	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Пение. Движение под музыку. Диалог- беседа. Распевка. Упражнение
3	Понятие о дирижерских жестах. Певческая установка. Основные навыки (cидя и стоя) Упражнения. Распевка.	4	1	3	Коллективная, групповая, индивид.	Пение. Ритм. Упражнения. Распевки.
4	Звукообразование. Ознакомление с гласными и согласными. Правильное произношение гласных. Роль согласных.	3	1	2	Коллективная, групповая, индивид.	Пение. Работа с произведением Упражнение. Скороговорки.
5	Понятие о фразе Работа над произведением. Сольмизация (проговаривание нот в ритме)	1	0,5	0,5	Коллективная, групповая, индивид.	Проговаривание по нотам. Слушание музыки. Работа с партитурой.
6	Пение закрытым ртом. Понятие головной и грудной резонатор. Работа над произведением, разбор.	3	1	2	Коллективная, групповая, индивид.	Ритм. Упражнения. Cлушание музыки. Пение.

№	Название темы	Кол - во часов			Форма работы	Образ. Продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Повторение. Жанры хоровой музыки. Виды дыхания. Двухдольный и	3	0,5	2,5	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы.

№	Название темы	Кол - во часов			Форма работы	Образ. Продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Теоретические основы хорового пения. Повторение пройденного материала. Хоровые жанры. Народные хоры. Ознакомление с куплетной формой, встречающейся в репертуаре. Запев, припев, сочетание запевов солиста или группы солистов с хором.	4	0,5	3,5	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы.
2.	Закрепление основных навыков певческой установки: свободное положение корпуса, головы и спины. Дыхательная гимнастика. Вокальные приемы в распевках.	3	-	3	Коллективная, групповая, индивид.	Наглядные примеры. Беседа-диалог.
3	Дыхание: различный характер дыхания в зависимости от темпа. Ауфтакт. Продолжение работы над «цепным» дыханием.	3	-	3	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Пение. Движение под музыку. Диалог- беседа .Распевка. Упражнение
4	Виды атаки дыхания и задержка. Скачки. Вокальное оформление	3	-	3	Коллективная, групповая, индивид.	Пение. Ритмические упражнения.

№	Название темы	Кол - во часов			Форма работы	Образ. Продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Знакомство с жанрами хоровой музыки. Беседы- ознакомления учащихся со стилистическими особенностями отдельных композиторов разных эпох.	4	0,5	3,5	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы.
2.	Певческая установка. Закрепление навыков. Дыхательные упражнения. Задержка дыхания перед началом пения. Исполнение пауз между звуками без смены дыхания(staccato). Контроль и освобождение певческого аппарата.	6	1	5	Коллективная, групповая, индивид.	Наглядные примеры. Беседа-диалог.
3	Работа наддыханием как важным фактором выразительного исполнения. Пение на опоре. Совершенствование навыков «цепного дыхания» на длинных фразах, не имеющих пауз; на длинных звуках пение	6	1	5	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Пение. Движение под музыку. Диалог- беседа. Распевка. Упражнение. Разучивание песни. Работа по партиям. Сдача партий.

• единство развития коллективной формы творческого сотрудничества и личностной

• индивидуальности каждого ребенка;

• художественная ценность исполняемых произведений;

• создание художественного образа произведения, выявление идейного и эмоционального смысла;

• доступность используемого музыкального материала а) по содержанию,

б) по голосовым возможностям, в) по техническим навыкам; разнообразие:

а) по стилю,

б) по содержанию,

в) темпу, нюансировке, г) по сложности.

При использовании данной программы необходимо учитывать физиологические и эмоциональные особенности детей в различных возрастных группах.

В 8 лет происходит становление характерных качеств певческого голоса, которые получают свое развитие в дальнейшем, им свойственна малая подвижность гортани, так как нервные разветвления, управляющие ею, только начинают формироваться. В процессе учебного плана выстраивается ряд проектов: отчетные концерты, творческие смотры, фестивали, конкурсное участие, концерты для родителей.

К 9 годам полностью оформляется голосовая мышца, можно обнаружить характерные признаки низких голосов. Этот период важный в развитии голоса. Выявлено, что только при спокойном звучании наиболее полно окрашивается и тембр голоса. В этот период необходимые профессиональные навыки пения – точное интонирование, навыки вокальной техники, пение в ансамбле и т.д.

У детей в 10 лет появляется грудное звучание. Они поют полнозвучнее, насыщеннее, ярче. педагог должен уберечь детей от чрезмерного использования грудного регистра и насильственного увеличения «мощи» голоса. Сила голоса в этой возрастной группе не имеет широкой амплитуды изменений. Уместно использование умеренных динамических оттенков, mp и mf, но исключительная эмоциональная отзывчивость детей позволяет добиваться яркой выразительности исполнения. В репертуаре используются преимущественно одно - двухголосные произведения. Особо уделить внимание прослушиванию и просмотру собственных выступлений с последующим коллективным разбором.

Воспитательная работа - основа хорового коллектива. Используются различные формы внеклассной работы: участие в творческих школах и лагерях, где происходит передача опыта старших классов младшим, проведение тематических бесед, посвященных юбилеям различных композиторов и хоровых деятелей, встречи хоровых коллективов, участие в мастер-классах.

Критерии оценки знаний и умений в технологии обучения:

Критерий оценок успеваемости учащихся очень условен, например, оценки 4 и 5 могут быть в равной мере выставлены учащемуся с отличными музыкальными данными и учащемуся с удовлетворительными данными, но сделавшему, в пределах своих возможностей, большие успехи.

1. Техника исполнения: оценивается правильное дыхание, подача голоса, четкость и выразительность звучания.

2. Интонация: оценивается точность пения в заданной тональности, правильность интервалов и поддержание гармонической структуры.

3. Ритмическая точность: оценивается умение поддерживать заданный темп и стабильность ритма, соблюдение долей и пауз.

4. Знание нотного материала: оценивается умение читать и интерпретировать ноты, правильное использование музыкальных символов и терминов

5. Музыкальная интерпретация: оценивается профессиональное исполнение, понимание стилевых особенностей произведения, выразительность и музыкальная эмоциональность.

6. Вокальные навыки: оценивается развитие голосового аппарата, диапазон голоса, голосовая манера, гибкость и сила голоса.

7. Музыкальное эмоциональное выражение: оценивается способность передать эмоциональный заряд произведения, использование динамики, фразировки и выразительных нюансов.

Оценка «5» ставится, если

• отсутствуют пропуски без уважительных причин;

• учащийся показывает знание своей партии во всех произведениях,

• разучиваемых в хоровом классе;

• активная эмоциональная работа на занятиях;

• участие на всех хоровых концертах коллектива.

Оценка «4» ставится, если учащийся:

• активно работает в классе;

• сдает партии всей хоровой программы при недостаточной проработке трудных технических фрагментов (вокально-интонационная неточность)

• участвует в концертах хор.

Оценка «3» ставится, если учащийся:

• пропускает занятия без уважительных причин;

• пассивно работает в классе;

• показывает незнание наизусть некоторых партитур в программе при сдаче парт;

• участие в обязательном отчетном концерте хора в случае пересдачи партий;

Список используемой литературы

1. Дмитриев Л. Основы вокальной методики. – М.: Музыка, 2000.

2. Тараканов Б. Хор вам в помощь 3-е издание – М.,2019 г.

3. Михайлова М. Развитие музыкальных способностей детей. – Ярославль, «Академия развития», 1997

4. Самарин В., Осеннева М., Уколова Л. Методика работы с детским вокально-хоровым коллективом. – М.: Academia, 1999

5. Стулова Г. Теория и практика работы с хором. - М., 2002г.

6. Теория и методика музыкального образования детей: Научно-методическое пособие/ Л.В.Школяр, М.С.Красильникова, Е.Д.Критская и др. – М., 1998

7. Халабузарь П., Попов В., Добровольская Н. Методика музыкального воспитания. Учебное пособие. М.,1990

8. Халабузарь П., Попов В. Теория и методика музыкального воспитания. – Санкт-Петербург, 2000

Приложение

Примерный репертуар.

Младший хор:

1. Рус. нар. песня, обр. Н.Римского-Корсакова «Ходила младешенька»

2. Рус. нар. песня, обр. П.Чайковского «Речка»

3. Англ. нар. песня, обр. А.Моффита «Про котят»

4. Нем. нар. песня, обр. В.Каратыгина «Весна»

5. А.Лядов, сл. народные «Зайчик»

6. А.Аренский, сл. А.Майкова «Расскажи, мотылек»

7. М.Ипполитов-Иванов «Коза и детки»

8. В.Калинников «Киска»

9. Й.Гайдн «Мы дружим с музыкой»

10. Э.Григ «Детская песенка»

11. Б.Барток «Лиса»

12. П.Хиндемит Детская опера-игра «Мы строим город»: №1

13. З.Компанеец, сл. В.Семернина «Первые ноты»

14. В.Семенов, сл. Л.Дымовой «Если снег идет»

15. Е.Подгайц «Goodnight»

16. Г.Струве, сл. Н. Соловьѐвой «Моя Россия»

17. М. Жаманқұлова слова Ә. Табылдиев «Бағдаршам»

18. М. Жаманқұлова слова Ж. Самақов «Шымшық»

19. М. Жаманқұлова слова М. Курманалин «Ақтөбевальсі»

20. Ә. Дүйсенбиев слова А. Еспоев «Ақтайлақ»

21. М. Жаманқұлова слова Е. Адамбалинов «Наурыз жыры»

22. Ө. Байділдаев слова К. Мырзалиев «Май жыры»

23. Л. Хамиди слова Ш. Мухамеджанов «Күшік пен көбелек»

24. Д. Ботбаевтікі слова Ә. Дүйсенбиевтікі «Кел биле»

Средний хор:

1. Рус. нар. песня, обр. С.Благообразова «Со вьюном я хожу»

2. Рус. нар. песня, обр. С.Прокофьева «На горе-то калина»

3. Рус. нар. песня, обр. Н.Римского-Корсакова «Я на камушке сижу»

4. Швед. нар. песня, обр. Г.Хэгга «Речной царь»

5. Швейц. нар. песня, обр. Р.Гунд «Кукушка»

6. Словац. нар. песня, обр. И.Ильина «Учѐная коза»

7. Словен. нар. песня, обр. Е.Подгайца «Вечерняя песня»

8. Индонез. нар. песня, обр. Е.Верника «Прогулка с отцом»

9. Англ. нар. песня, обр. Г.Саймона «Lovesomebody»

10. Спиричуэл, обр. Г.Саймона «Колыбельная песня»

11. Ю.Тугаринов, сл. П.Синявского «Если б не было хвостов»

12. В.Семѐнов «Звездная река»

13. М.Балакирев, сл. А.Арсеньева «Колыбельная песня»

14. Е.Адлер, сл. М.Карема «На мельнице жил кот»

15. Е.Подгайц, сл. Вл. Степанова «Происшествие»

16. Г.Пѐрселл «Strike the viol»

17. Й.Гайдн, рус. текст Я.Серпина «Пастух»

18. Дж.Гершвин, сл. А.Гершвина «Clapyourhands!»

19. Э.Григ, сл. А.Мунка «Заход солнца»

20. С.Соснин, сл. В.Степанова «Лунный зайчик»

21. Г.Струве, сл. Н.Соколова «Лягушка-попрыгушка»

22. Я.Дубравина, сл. Е.Руженцева «Родная земля»

23. М.Славкин, сл. В.Орлова «Почему сороконожки опоздали на урок»

24. М.Парцхаладзе, сл. М.Пляцковского «Лягушонок»

25. Ф.Шуберт, обр. Д.Мура «Sanctus»

26. Д.Тухманов, сл. Ю.Энтина «Зачем мальчишкам карманы»

27. М.Славкин, сл. Е.Коргановой «Баба-Яга»

28. В.Гаврилин, сл. А.Шульгиной «Мама»

29. Е.Зарицкая, сл. Н.Шумилина «Под Новый год»

30. А.Гурилев, сл. Н.Огарѐва «Внутренняя музыка»

31. М.Балакирев, сл. А.Арсеньева «Колыбельная песня»

32. Әбдінұров, обр. А. Ахаева, сл. С. Оспан «Ауылымды»

33. Е. Омирова, сл. М. Елимбаева «Биікке, биікке»

34. Б. Гизатова, обр. В. Мамизерова, сл. С. Жиенбаев «Мектепвальсі»

35. Каз. Нар. песня «Бір бала»

36. Н. Жанаева, сл. Б. Долденбаева «Балдырғандарәні»

37. К. Куатбаева, сл. Ж. Әтібекова «Көктем»

38. Л. Хамиди слова С. Муканов «Қазақвальсі»

39. Р. Қуспановтікі слова Н. Баймухамедовтікі «Қалқам»

ПРОГРАММА

спецкурса гимназического компонента

для гимназий с углубленным изучением предмета

ХОРОВОЕ ПЕНИЕ

для учащихся 5-9 классов всего 68 ч, по 2 ч в неделю

Марченко Н.В.,

заведующая отделением, преподаватель хорового пения и вокала КГУ «Гимназия №83»

Эзау К.А.,

преподаватель хорового пения и вокала КГУ «Гимназия №83»

Рецензенты:

Накибаева З.Н. – ППЦК «Хоровое дирижирование» Алматинского музыкального колледжа имени Чайковского П.И.

Чалова О.В. – старший преподаватель, магистр искусствоведческих наук кафедры

«Дирижирования» Казахской Национальной консерватории имени Курмангазы.

Байысбаева Е.А. - руководитель музыкального отделения НУ «Школа «Престиж», дирижёр детского хорового коллектива «Қоңырау»

Пояснительная записка

Программа «Хоровое пение» создана на основе приказа МОН РК: №56 от 24.02.2019 года «О внесении изменений и дополнений в приказ Министра образования и науки Республики Казахстан» от 29 декабря 2011 года №543 «Об утверждении Типовых учебных планов и образовательных программ детских музыкальных школ, детских художественных школ и детских школ искусств» и №254 от 04 июня 2019 года «О внесении изменений и дополнений в приказ Министра образования и науки Республики Казахстан» от 14 июня 2013 года №288 «Об утверждении Типовых правил деятельности организаций дополнительного образования для детей».

Хоровое исполнительство представляет собой одну из самых сложных и важных сфер музыкальной деятельности. В рамках дополнительной предпрофессиональной образовательной программы «Хоровое пение», учебный предмет «Хор» занимает центральное место и направлен на овладение знаниями, умениями и навыками в области хорового пения. Он способствует эстетическому воспитанию, художественному развитию, духовно- нравственному росту учащихся и усвоению духовных и культурных ценностей.

Одной из главных задач руководителя хорового класса является внушение детям любви

к хоровому пению, развитие необходимых навыков и стимулирование интереса к коллективной музыкальной деятельности. Важно помнить, что хоровое пение доступно и является прекрасным способом для этого.

В составе хорового коллектива необходимо создать атмосферу творчества, взаимопомощи и общей ответственности за результаты. Такая атмосфера способствует формированию личности ребенка, помогает ему верить в себя, развивает чувство товарищества, что содействует достижению высоких художественных результатов. Планирование занятий с учетом возрастных особенностей детей является важным аспектом.

Занятия должны активно включать элементы нотной грамоты и навыки сольфеджирования. Исполнение по нотам, а затем и по хоровым партиям способствует осознанному овладению музыкальным произведением, ускоряет процесс обучения и подготавливает к исполнению многоголосия и акаппельного пения.

Необходимо совмещать нотное исполнение с пением по слуху (особенно в старших группах), так как слуховое пение способствует развитию музыкальной памяти. Это позволяет успешно осваивать сложные одноголосые произведения с разнообразным фортепианным сопровождением.

В течение обучения учитель следит за формированием важных вокально-хоровых навыков (дыхание, звуковедение, ансамбль, дикция и др.), постепенно усложняя задачи и расширяя вокальные возможности детей. При выборе репертуара важно помнить о необходимости расширения музыкально-художественных знаний, в том числе через сочетание произведений классической, современной и народной музыки.

Цель программы:

Целью программы «Хоровое пение» является развитие музыкальных и исполнительских навыков у учащихся старшего хора. Формировать навыки коллективной работы и творческого мышления.Просвещение учащихся в области эстетического воспитания, патриотизма и культуры Казахстана. Привить любовь к хоровой музыке и содействие формированию у детей позитивного эмоционального опыта и удовольствия от музицирования, развитие самооценки и уверенности в себе.

Задачи программы:

• Формирование интереса к музыкальному творчеству и хоровому искусству.

• Формирование музыкального вкуса.

• Формирование возможностей работать над координацией движений при исполнении хоровых произведений, а также развивать навыки варьирования динамики и выразительности в исполнении.

• Развитие необходимых навыков и стимулирование интереса к коллективной музыкальной деятельности.

Актуальность программы:

• Программа составлена с учетом возрастных особенностей и возможностей коллектива при выборе репертуара.

• Концентрация на выполнении задач в определенные периоды обучения, что влияет на оценки зачетов и экзаменов.

• Сочетание классической музыки с современными композициями и народными песнями различных жанров.

• Систематизация репертуара по хорам.

• Систематизация репертуара по составу и качеству коллектива.

• Использование различных видов и форм работы для поддержания интереса и вовлеченностиучащихсяпомогаетвыявитьиндивидуальныеспособностиребенка.

Программа по хору для старших классов является важной составляющей образовательной программы, направленной на развитие музыкальных навыков и творческого потенциала учащихся.

В программе по хору уделяется особое внимание развитию вокальной техники, формированию правильного дыхания, голосового аппарата и артистической экспрессии учеников. Учащиеся знакомятся с различными стилями и жанрами хоровой музыки, от классического репертуара до современных композиций.

Одной из главных задач является формирование коллективного вокального звучания. Ученикам предлагается научиться слышать, сливать свои голоса с голосами других участников хорового коллектива, подчиняться общей ритмике и динамике. Обучение происходит как в индивидуальной, так и в групповой форме, позволяя каждому ученику развиваться в соответствии с его способностями и потребностями.

В программе также присутствует работа над интерпретацией музыкального материала. Ученикам предлагается анализировать исторический и эмоциональный контекст произведений, разбираться в музыкальных структурах и техниках. Знакомство с произведениями различных эпох позволяет развивать музыкальный слух и эстетическое восприятие музыки.

Одним из важных аспектов является также участие хорового коллектива в различных концертах, фестивалях и конкурсах. Это позволяет ученикам проявить свои музыкальные навыки, приобрести сценический опыт и развить активное творческое самовыражение.

Выбирая репертуар, учитель учитывает необходимость формирования музыкально- художественного восприятия каждого ученика.

Хоровая программа предполагает дифференцированный личностно-ориентированный подход (то есть соответствиеобъемуи сложности задания) ккаждому ученику сучетомличностных особенностей. Скорость мышления, реакциии темперамент позволяют добиваться высоких результатов у студентов с разным уровнем творческих способностей, выявлять наиболее талантливых студентов, формировать и развивать желание продолжать образование.

Уровень А- соответствует группе одаренных личностей. Ученик часто выполняет роль помощника учителя, он обладает лидерскими качествами.

Уровень В – основная группа учеников со средним уровнем.

Уровень С – группа, к которой предъявляют облегченные требования.

При планировании все задачи взаимосвязаны и должны выполняться с учетом направленности на достижение поставленных целей.

При работе в хоре активно используются такие методы, как репетиции, индивидуальные занятия с педагогом, мастер-классы с приглашенными педагогами и хоровыми дирижерами.

Ожидаемые результаты к концу обучения в старшем хоре:

Личностные результаты:

• Воспитание патриотизма, укреплениеу учащихся уважения ксвоей родине, гордости за свою страну, знание своей национальной культуры.

• Формирование у учащихся старшего хора ответственного отношения к учебе, познанию и способности к саморазвитию и самовоспитанию.

• Развитие коммуникативных навыков для эффективного взаимодействия и сотрудничества со сверстниками и взрослыми в процессе учебной и творческой деятельности.

• Наличие у обучающегося интереса к музыкальному искусству, хоровому исполнительству.

Предметные результаты:

• Знание начальных основ хорового искусства, вокально-хоровых особенностей хоровых партитур, художественно-исполнительских возможностей хорового коллектива.

• Знание профессиональной терминологии.

• Умение передавать авторский замысел музыкального произведения с помощью органического сочетания слова и музыки.

• Навыки коллективного хорового исполнительского творчества, в том числе, отражающие взаимоотношения между солистом и хоровым коллективом.

• Сформированные практические навыки исполнения авторских, народных хоровых и вокальных ансамблевых произведений отечественной и зарубежной музыки, в том числе хоровых произведений для детей.

• Наличие практических навыков исполнения партий в составе вокального ансамбля и хорового коллектива.

• Знание устройства и принципов работы голосового аппарата.

• Обладание диапазоном в рамках принятой классификации.

• Владение всеми видами вокально-хорового дыхания.

• Умение грамотно произносить текст в исполняемых произведениях.

• Слышание своего голоса в хоровой вертикали и понимание его функционального значения.

• Знание метроритмических особенностей разножанровых музыкальных произведений.

• Навыки чтения с листа.

В течение учебного года планируется ряд творческих показов: открытые репетиции для родителей и преподавателей, отчетные концерты, мероприятия по пропаганде музыкальных знаний (концерты-лекции в общеобразовательных школах, в культурно- досуговых центрах и пр.), участие в смотрах-конкурсах, фестивалях, концертно-массовых мероприятиях.

За учебный год в хоровом классе хорового отделения должно быть пройдено примерно следующее количество произведений: старшая группа - 16-18.

Курс обучения предполагает использование трехъязычного обучения при объяснении необходимой терминологии.

Программа предназначена для учащихся 5-9 классов (68 часов – по 2 часа в неделю).

Констатирующая (содержательная часть)

Программа предназначена для учащихся 5-9 классов (68 ч. – по 2 ч. в неделю)

Хоровыезанятиясвязываютвсеразделыкурса:

• Певческая установка

• Выработка певческого дыхания

• Мелодический и гармонический строй

• Звуковедение

• Дикция и артикуляция

• Цепное дыхание

• Работа по партитурам

• Работа над ритмом

• Работа над выразительным исполнением Восновепрограммылежитпринцип

связимеждутемамиипереходаотпростыхтемкболеесложным,чтобыполученныезнания,умения инавыкиинтегрировалисьизакреплялисьвтечениечетырехлетнего периода обучения.

Старший хор 5-9 класс (68ч.)

Закрепление навыков среднего хора. Певческая установка: положение головы, корпуса, умение правильно сидеть и стоять во время пения.

Подготовка певческого аппарата

Разминка:

• Разминки мышц лица, рта, гортани, выполняя мягкие массажные движения.

• Руки поднять в стороны-вдох, опустить-выдох.

• Попеременно поднимать и опускать плечи.

• Круговые движения плечами.

• Круговые движения руками, для расслабления плечевого пояса.

• Свободное положение корпуса, головы и спины.

Певческое дыхание:

• Дыхательные упражнения:

1. Дыхательная гимнастика на согласные буквыпопеременно звонки-глухие (З – С, Б – П, В – Ф, Г – К и т. д.)

2. Дыхательная гимнастика на звук «ВУ». Раздуваем щеки и выдуваем воздух, при этом работает активно нижний мышечные пояс, что даёт хорошее ощущение диафрагмального дыхания. Работать нужно как в верхнем, так и в нижнем регистрах.

   • 3. Дыхательные упражнения на «цепное дыхание». Смена дыхания на одном длинном звуке.

   • 4. Упражнения «слоги». Вдох носом и звучный выдох на 6-10 счетов на слоги: МА-МЭ-МИ-МО-МУ, РА-РЭ-РИ-РО-РУ и т.д.

   • 4. Осанка певца при пении: свободное расположение корпуса, мышц шеи, головы.

   • 5. Навыки пения сидя и стоя.

   • 6. Смена дыхания в процессе пения.

Элементы работы над звукообразованием.

• Положение рта, свободной нижней челюсти, головной резонатор. Естественный свободный звук без крика и напряжения (форсирования).

• Работа с ребятами «мутационного» периода. Голосовой щадящий режим, в основном работа в малой и первой октавах.

• Попеременное использование твердой и мягкой атаки звука.

• Совершенствование всех главных приемов певческого голосоведения (legato,nonlegato,staccato,marcato)

• Развитие звонкости голоса и приближение звука. Упражнения на слоги: ЗИ-ЗЭ- ЗА и т.д.

• Исполнение в одной позиции гласных букв. Там где «А» в этой же позиции должны быть и все остальные «О», «У», «Э,» и т.д.)

Интонационные навыки:

• Работа над унисоном в хоре в произведениях с сопровождением и acapella.

• Вокально-хоровые упражнения для развития качественной интонации и унисона в хоре: пение в одной позиции. Работа в диапазоне квинты на гибкость голоса на гласные звуки (А-Э-И-О-У).

• Развитие подвижности голоса в нисходящем пении гаммы триолями. На такие слоги: Ди, Да, Ра, Па и т. д.

• Сглаживание нижнего и верхнего регистра. Работа на слог «КУ». Распевки в диапазоне от «СИ» малой октавы до «РЕ» второй октавы

• Чистое интонирование диатонических ступеней лада.

• Пение поступенного движения вверх или вниз, ставя звук вперёд один за другим.

• Пение гомофонно-гармонических упражнений.

• Пение гаммы в 2,3,4 голоса.

Дикция.

• Дикционные упражнения:

Опора на согласном звуке: МА-МЭ-МИ-МО-МУ, обязательно попадая в резонаторы.

Опора на дыхательную систему: ТРА-ТРЭ-ТРИ, следить за положением гласного звука в одной позиции.

• Пение и проговаривание скороговорок в разных темпах, на одном звуке и нескольких. Следить за твёрдостью согласных звуков и делать опору дыханием именно на них

• Проговаривание текста в разных темпах, следить за дыханием.

Ритм и пульсация.

• Пение произведений сольфеджио и со словами дирижируя в размерах: 2/4, 3/4, 4/4, 6/8

• Пение упражнений на триоли, пунктирный ритм и разными длительностями. Деление на группы.

• Пение произведений с метроритмической пульсацией на слог: КУ, ЛЁ, ДА, ПА

без перерыва в дыхании. Дыхательная техника выступает как ключевой элемент выразительного исполнения. Углубление навыков "цепного" дыхания: на продолжительных фразах без пауз, на длинных звуках или аккордах через несколько тактов. Практика исполнения произведений целиком, используя "цепное" дыхание.

Укрепление умений, полученных на предыдущих этапах. Повышение гибкости артикуляционного аппарата через активизацию работы губ и языка. Развитие ясности и отчетливости произношения согласных звуков. Расширение дикционных навыков в быстрых и медленных темпах. Сохранение четкости дикции при различных динамических нюансах, включая P и PP.

Закрепление уровня мастерства, достигнутого на предыдущих этапах. Углубление ансамблевой слаженности и точности в произведениях с разнообразной структурой и музыкальными средствами. Достижение чистоты интонации при пении в двух или трех голосах. Способность к самостоятельному пению без аккомпанемента.

Для групп с более высоким уровнем подготовки предоставляются более сложные задачи в области многоголосия.

Нормативная часть

5. класс

№	Название темы	Количество часов			Форма работы	Образовательный продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Беседа о музыке, музыкальных жанрах. Хор и его особенности. Теоретические основы хорового пения.	4	1	3	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы. Наглядные примеры. Беседа-диалог.
2.	Ансамбль и строй в произведениях различного склада изложения и различными средствами музыкального языка. Выработка чистой интонации в двухголосном пении. Упражнения.	8	1	7	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Пение. Диалог-беседа. Распевка. Упражнение Работа над произведениями.
3	Владение навыками пения без сопровождения. Упражнения на интонацию.	8	1	7	Коллективная, групповая, индивид.	Пение. Упражнения. Распевки. Работа над произведениями.
4	Развитие дикционных навыков в быстрых и медленных темпах. Упражнения. Скороговорки. Распевки.	8	1	7	Коллективная, групповая, индивид.	Пение Упражнения. Работа с произведением Упражнение. Скороговорки.
5	Развитие свободы и подвижности артикуляционного аппарата.	4	2	2	Коллективная, групповая, индивид.	Артикуляционные упражнения.
6	Работа над дыханием. Разные виды дыхания.	4	1	3	Коллективная, групповая, индивид.	Дыхательные упражнения. Распевки.

№	Название темы	Количество часов			Форма работы	Образовательный продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Повторение. Жанры хоровой музыки.	4	2	2	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы.
2.	Вокально-хоровые навыки. Дыхание. Работа над дыханием. Певческое дыхание: костно-	8	2	6	Коллективная, групповая, индивид.	Наглядные примеры. Беседа-диалог. Распевка. Упражнение на дыхание.

№	Название темы	Кол - во часов			Форма работы	Образ. Продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Теоретические основы хорового пения. Повторение пройденного материала. Хоровые жанры. Изучение, чем отличаются типы и виды хора.	4	0,5	3,5	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Ответы на вопросы.
2.	Развитие исполнительских навыков. Свободное чтение нотного текста по партиям и партитурам.	6	1	5	Коллективная, групповая, индивид.	Наглядные примеры. Упражнения. Слушание музыки. Пение с дирижированием.
3	Анализ интонационных трудностей произведения.	4	2	2	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Пение. Диалог-беседа. Распевка. Упражнения на интонацию.

№	Название темы	Количество часов			Форма работы	Образовательный продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Повторение темы «Жанры хоровой музыки». Цель-дать ученикам представление о стилистических особенностях отдельных композиторов разных эпох.	4	0,5	3,5	Коллективная, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы.
2.	Разбор тонального плана, ладовой структуры, гармонической канвы произведения.	8	1	7	Коллективная, групповая, индивид.	Наглядные примеры. Беседа-диалог. Слушание произведений.
3	Работа над словом, музыкальной и поэтической фразой.	6	1	5	Коллективная, групповая, индивид.	Слушание музыки. Пение. Диалог-беседа. Распевка. Упражнение. Разучивание литературного текста.
4	Единство звукообразования. Закрепление навыков. Staccato, legato, marcato Ровность звучания на протяжении всего диапазона голоса, используя разные штрихи. Высокая вокальная позиция.	6	1	5	Коллективная, групповая, индивид	Пение. Упражнение на разные штрихи. Дыхание. Пение в одной позиции.
5	Совершенствование навыка пения а cappella. Навыки работы над произведением в целом. Пение a cappella. Умение слышать гармонию произведений при многоголосном исполнении .	7	-	7	Все формы работы	Пение. Упражнения на унисон. Многоголосные распевки. Работа с произведением

№	Название темы	Количество часов			Форма работы	Образовательный продукт
		Всего	Теор ия	Прак тика
1.	Понимание современной, народной	4	0,5	3,5	Коллективна я, групповая, индивид.	Cлушание музыки. Ответы на вопросы.

важное значение.

Критерии оценки знаний и умений:

Оценочные критерии для оценки знаний и умений в технологии обучения хоровому пению:

Оценки 4 и 5 имеют условное значение, что означает, что оба балла могут быть даны как ученику с выдающимися музыкальными данными, так и тому, кто в рамках своих способностей добивается значительных успехов.

Оценка «5» выставляется, если учащийся:

• Знает свою партию во всех произведениях, которые изучаются.

• Активно и эмоционально участвует в занятиях.

• Принимает участие во всех концертах хорового коллектива.

Оценка «4» выставляется, если учащийся:

• Проявляет активную работу на занятиях.

• Сдаёт партию всей хоровой программы, но с недостаточной проработкой сложных технических моментов (например, вокальной интонации).

• Принимает участие в концертах хоровой группы.

Оценка «3» выставляется, если учащийся:

• Не знает наизусть некоторые партии в программе, когда сдаёт их.

• Участвует в обязательных концертах хоровой группы только в случае пересдачи партий.

Эти критерии оценки ориентированы на оценку учебных достижений учащихся в рамках хоровой практики, а также на их активное участие в жизни коллектива.

Список используемой литературы

1. Дмитриев Л. Основы вокальной методики. – М.: Музыка, 2000.

2. Добровольская Н. Вокально-хоровые упражнения в детском хоре. М., 1987.

3. Михайлова М. Развитие музыкальных способностей детей. – Ярославль, «Академия развития», 1997

4. Самарин В., Осеннева М., Уколова Л. Методика работы с детским вокально-хоровым коллективом. – М.: Academia, 1999

5. Соколов В. Работа с хором.2-е издание. - М.,1983

6. Тараканов Б. Хор вам в помощь 3-е издание – М.,2019 г.

7. Стулова Г. Теория и практика работы с хором. - М., 2002

8. Стулова Г. Хоровой класс: Теория и практика работы в детском хоре. М.,1988

9. Струве Г. Школьный хор. М.,1981

10. Теория и методика музыкального образования детей: Научно-методическое пособие/ Л.В.Школяр, М.С.Красильникова, Е.Д.Критская и др. – М., 1998

11. Халабузарь П., Попов В., Добровольская Н. Методика музыкального воспитания. Учебное пособие. М.,1990

12. Халабузарь П., Попов В. Теория и методика музыкального воспитания. – Санкт-Петербург, 2000

13. Чесноков П. Хор и управление им. - М.,1961

Приложение

Примерный репертуар.

Старший хор:

1. Рус. нар. песня, обр. В.Попова «Уж вы, мои ветры»

2. Рус. нар. песня, обр. А.Новикова «Ой, да ты, калинушка»

3. Рус. нар. песня, обр. М.Анцева «Ленок»

4. Рус. нар. песня, обр.С.Благообразова «Ай, на горе дуб, дуб»

5. Рус. нар. песня, обр. В.Попова «Мои ветры»

6. Фин. нар. песня, обр. Е.Подгайца «Лебеди»

7. Укр. нар. песня, обр. Р.Скалецкого «Журавель»

8. Албан. нар. песня, обр. Т.Попатенко «Цветок»

9. Итал. нар. песня, обр. А.Свешникова, рус. текст А.Машистова «В путь»

10. Фин. нар. песня, обр. Е.Подгайца «Лебеди»

11. П.Чайковский, сл. А.Плещеева «Весна»

12. Ц.Кюи, сл. Ф.Тютчева «Весна»

13. А.Гречанинов, сл. И.Крылова «Музыканты»

14. Г.Пѐрселл «Sing, sing ye Muses»

15. Г.Ф.Гендель, рус. текст Н.Авериной «Звуки ангелов»

16. Й.Брамс, рус. текст Н.Авериной «Как нежно льются звуки»

17. Ф.Мендельсон, рус. текст Н.Авериной «Осенняя песня»

18. М.Мусоргский, сл. А.Пушкина «Стрекотунья-белобока»

19. А.Рубинштейн, сл. А.Пушкина «Туча»

20. С.Танеев, сл. М.Лермонтова «Сосна»

21. С.Рахманинов, сл. Е.Бекетовой «Сирень», «Весенние воды»

22. Р.Глиэр, сл. Ф.Тютчева «Сияет солнце», «Вечер»

23. А.Гречанинов, сл. И.Белоусова «Пришла весна»

24. Р.Бойко, сл. С.Есенина «Утро»

25. В.А.Моцарт «Ave verum corpus»

26. Ф.Шуберт, рус. текст Г.Шохмана «Альпийский охотник»

27. К.Сен-Санс «Ave Maria»

28. Г.Форе «Agnus Dei»

29. Б.Бриттен, рус. текст Н.Авериной «Кукушка»

30. К. Мусина «Баянжан»

31. С. Курманғазы «Көбікшашкан»

32. Б. Демеуов «Алматы»

33. А. Кунанбаев, обр. К. Мусиной «Айтымсәлемқаламқас»

34. М. Сағатов «Күн»

35. Даулеткерей, обр. для хора А. Молодова «Косалка»

36. Л. Хамиди, сл Э Сарсенбаева, перелож. для детского хора Б. Ляшко «Тұған ел»

37. Е. Брусиловского, сл. Н. Шакенова, обр. для детского хора Б. Ляшко «Көктем»

38. А. Абдінуров слова С. Өспан «Арайлы алтын ұым»

39. А. Жубанов, Л. Хамиди слова С. Болотнова «Қарлығаш»

ПРОГРАММА

«РИСУЕМ СКАЗКУ»

Для учащихся 1 - 4 классов Срок реализации программы 4 года Всего – 34 часов по 1 часа в неделю

Шапкина Светлана Корнеевна,

Методист ГНМЦНТО, учитель художественного труда,

изобразительного искусства КГУ «Школа - гимназия № 103»

Рецензент:

Норбутаев М.А .-Зам. Директора по профильному обучению, КГУ «Школа- гимназия № 103», преподаватель художественного труда;

Комельяго Татьяна Александровна – автор УМК по «Рисованию», «Лепке»,

«Аппликации», «Конструированию» преподаватель начальной школы КГУ ОШ № 96

Ⅰ Пояснительная записка

В современном обществе, где происходят существенные социально-экономические преобразования, возникает неотложная необходимость в формировании творчески активной личности. Становится важным вопрос о воспитании у подрастающего поколения патриотизма, развитии духовно-нравственных и эстетических чувств, а также формировании представлений о культуре разнообразных этносов, проживающих на территории Казахстана. Эти задачи направлены на создание граждан, обладающих способностью к нестандартному мышлению и готовых решать возникающие жизненные проблемы.

Современной школе предстоит справляться с важным вызовом — развитием творческого потенциала подрастающего поколения. Проблема развития воображения школьников становится особенно актуальной в условиях быстро меняющегося мира. Именно в этом контексте изобразительное искусство выступает важным инструментом, способствующим многогранным аспектам развития личности.

Искусство обладает уникальной способностью расширять кругозор учащихся. В процессе знакомства с различными видами искусства, в том числе и через сказки и литературные произведения, ученики обогащают свой духовный и культурный уровень. Взаимодействие с разнообразными формами искусства стимулирует интерес к культурному наследию и развивает критическое мышление.

Процесс иллюстрирования, будь то через рисунок, живопись или другие художественные выражения, способствует эмоциональному и нравственному росту подрастающего поколения. Он позволяет детям выражать свои чувства, мысли и восприятие окружающего мира через творчество. Эта форма самовыражения имеет важное значение для формирования личности и воспитания эмоциональной грамотности.

Развивая творческие способности, школа способствует не только индивидуальному росту учеников, но и созданию благоприятной среды для общественного развития. Творческая

личность обладает умением решать проблемы нестандартным образом, привносить новаторство в общественную жизнь и способствовать инновационному развитию.

Помимо этого, важным аспектом в развитии творческого потенциала является воспитание патриотизма. Через искусство учащиеся могут ближе познакомиться с историей своей страны, с культурными традициями и национальными ценностями. Это способствует формированию гордости за свою идентичность и уважению к историческому наследию.

Таким образом, развитие творческого потенциала подрастающего поколения через изобразительное искусство становится ключевым элементом современного образования. Эта задача требует не только внедрения инноваций в образовательный процесс, но и создания стимулирующей среды, которая будет поощрять творческое мышление и самовыражение.

Программа "Рисуем сказку" представляет собой уникальный и весьма актуальный инструмент развития для детей в современном образовательном контексте. Ее актуальность обусловлена несколькими ключевыми аспектами, которые оказывают важное влияние на формирование творческих способностей и всестороннего развития личности детей.

Во-первых, программа "Рисуем сказку" является эффективным средством стимулирования творческого мышления у детей. Искусство, в том числе рисование, предоставляет уникальную возможность детям выражать свои эмоции, фантазии и восприятие мира вокруг. Работа с сказочными сюжетами вдохновляет детей на создание собственных образов и миров, что важно для развития их творческой индивидуальности.

Во-вторых, программа способствует формированию у детей эстетического восприятия. Раннее знакомство с изобразительным искусством через рисование сказок развивает внимание к деталям, цветовому восприятию, а также способности к композиции. Эти навыки не только полезны в художественной деятельности, но и оказывают положительное воздействие на общую культурную грамотность ребенка.

В-третьих, программа "Рисуем сказку" способствует развитию языковых навыков и литературного восприятия. Процесс иллюстрирования сказок подразумевает не только создание изображений, но и внимательное восприятие текста. Дети учатся визуализировать сказочные сюжеты, что способствует формированию представлений о литературных произведениях и расширяет их словарный запас.

В-четвертых, программа активно поддерживает развитие эмоциональной и социальной сфер у детей. Рисование сказок позволяет детям выражать свои чувства и переживания, а также способствует развитию эмпатии. Обсуждение сказочных персонажей и их поступков способствует формированию ценностных ориентаций и пониманию моральных аспектов поведения.

В-пятых, программа "Рисуем сказку" соответствует современным требованиям к образованию, основанным на принципах гуманизации и индивидуализации обучения. Она позволяет каждому ребенку развиваться в уникальном темпе, учитывая его интересы и потребности. Такой подход актуален в условиях разнообразия ученических групп и стилей обучения.

В итоге, программа "Рисуем сказку" является неотъемлемой частью современного образования, способствуя разностороннему развитию личности детей. Она сочетает в себе творческий подход с образовательными целями, что делает ее не только важным инструментом обучения, но и средством воспитания, направленным на формирование гармоничной и творчески активной личности.

Ожидаемые результаты обучения

Предметные результаты:

• Технические навыки рисования: Дети приобретут уверенные технические навыки, включая работу с карандашами, красками, мелками, что позволит им воплощать свои творческие идеи на бумаге.

• Основы композиции: Ученики освоят базовые принципы композиции, научатся распределять элементы рисунка на поверхности и создавать гармоничные композиционные решения.

• Использование цвета и теней: Дети научатся эффективно использовать цвета и тени для придания объемности и выразительности своим рисункам.

• Визуализация сказочных элементов: Ученики смогут визуализировать и переносить на бумагу различные сказочные персонажи, предметы и сюжеты, отражая свои внутренние представления.

Личностные результаты:

• Развитие творческой личности: Дети раскроют свой творческий потенциал, научатся доверять своей интуиции и выражать свои уникальные идеи через рисунок.

• Самовыражение и самоутверждение: Программа способствует формированию у детей навыков самовыражения, что способствует развитию их уверенности и самоутверждения.

• Эмоциональное восприятие и выражение: Дети научатся использовать рисование для выражения своих эмоций, развивая эмоциональную грамотность.

Метапредметные результаты:

• Развитие творческого мышления: Программа стимулирует формирование у детей творческого мышления, способности к нестандартному подходу и созданию оригинальных произведений.

• Способности к анализу и самоконтролю: Ученики разовьют навыки анализа своих работ, а также научатся осуществлять самоконтроль и самооценку своего творчества.

• Сотрудничество и обмен идеями: Программа создает возможности для сотрудничества и обмена идеями между учениками, что способствует развитию социальных навыков.

Ожидаемые результаты программы "Рисуем сказку" включают в себя не только усвоение технических навыков, но и развитие личностных и метапредметных компетенций, способствуя всестороннему и гармоничному развитию детей в возрасте 6-9 лет.

Общая характеристика учебной программы

Учебная программа разработана в соответствии c Государственным общеобязательным стандартом дошкольного воспитания и обучения, начального, основного среднего и общего среднего, технического и профессионального, после среднего образования, утвержденном приказом Министра просвещения Республики Казахстан от 3 августа 2022 года

№ 348 «Об утверждении государственных общеобязательных стандартов дошкольного воспитания и обучения, начального, основного среднего и общего среднего, технического и профессионального, после среднего образования» (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов под № 29031).

Цель программы – создать благоприятные условия для раскрытия творческих способностей и росту эстетического мировоззрения по средствам изобразительного искусства, обучение учащихся основам изобразительной грамоты и развитие у них патриотизма, духовно-нравственных и эстетических чувств с учетом индивидуальности каждого ребенка посредством занятий по иллюстрированию произведений и сказок, приобщение к достижениям отечественной и мировой культуры.

Задачи программы:

Образовательные:

-формирование у детей представления о различных видах искусства: живописи, графике, декоративно-прикладном искусстве.

- обучать создавать яркие и выразительные образы героев произведения;

-обучать передавать в рисунках предметы разнообразных форм, величины, пропорции, характер линий, цветовые отношения, ритм, контраст;

-обучать приемам построения общей композиции рисунка, научить располагать

предметы изображения на плоскости листа;

- дать представление о жанре иллюстрации, о специфике книжной графики, о работе художников-иллюстраторов, дать представления о произведениях великих русских художников на сказочные темы;

-обучение традиционным и нетрадиционным методам выражения учащихся своего восприятия окружающего мира и действительности;

-ознакомление с различными видами народного и декоративно-прикладного искусства;

-расширение возможностей и опыта у учащегося по средством изобразительного искусства.

Развивающие:

-развитие творческой и познавательной активности учащихся;

-развитие дополнительных способностей посредством изобразительной деятельности;

-способствовать развитию умственной и эмоциональной активности, фантазии, творчества;

развитие навыков и умений в работе с разными художественными материалами и инструментами.

Воспитательные:

-формировать положительное отношение младших школьников к культуре и традициям своего народа;

-воспитание интереса к искусству, эстетического понимания прекрасного;

-воспитание самостоятельности, аккуратности, усидчивости, трудолюбия.

Коррекционные:

-корректировать нарушения моторики;

-формировать чувство цвета;

-корректировать нарушения речи;

-развивать зрительную память, глазомер.

Задача программы состоит в том, чтобы научить детей самостоятельно видеть, понимать и уметь создавать творческую работу используя при этом приобретённые знания, пластического построения формы, перспективы, распределения света и навыки графических приемов изображения.

Возрастная группа обучающихся 6- 9 лет, продолжительность одного занятия 1 час, направление внеурочной деятельности – общекультурное, изучается как курс

внеурочной деятельности в течении года.

ⅠⅠ. Констатирующая (содержательная часть)

Программа "Рисуем сказку" является неотъемлемой частью современного образования, ориентированного на разностороннее развитие личности детей. Сказка, в этом контексте, играет ключевую роль как наиболее доступный сознанию ребенка материал. Ее воздействие охватывает широкий спектр аспектов детского развития, включая развитие фантазии, мышления, творческого воображения, а также усвоение основных нравственно-эстетических понятий, таких как добро и зло.

Сказочные сюжеты, персонажи и ситуации становятся отправной точкой для творческого самовыражения детей на уроках рисования. Они вдохновляют маленьких художников на создание уникальных образов, воплощение своих фантазий на бумаге. Такой творческий процесс способствует формированию навыков визуализации и самостоятельного творчества, что является важным элементом развития.

Одним из ключевых аспектов сказок является противопоставление добра и зла. Сказочные герои, будь то добрые феи или злые ведьмы, не только привлекают внимание детей, но и служат важным инструментом формирования нравственных ценностей. Программа "Рисуем сказку" акцентирует внимание на этом важном аспекте, помогая детям различать

между добром и злом, а также строить свою систему ценностей.

Сказка и игра являются постоянными спутниками ребенка на уроках в начальной школе. На всех уроках они сопровождают учеников, стимулируя интерес и вовлеченность в учебный процесс. В частности, на уроках изобразительного искусства, где основной упор делается на формирование художественных навыков и визуального восприятия, сказочные мотивы играют особенно важную роль. Без них обучение изобразительному искусству потеряло бы свою яркость и эмоциональную насыщенность.

Таким образом, "Рисуем сказку" не только обогащает творческий арсенал детей, но и служит средством воспитания. Эта программа формирует у детей ценностное отношение к миру, обучает самовыражению через искусство и стимулирует развитие важных культурных и нравственных ценностей. Сказка становится источником вдохновения, а рисование – мощным инструментом самовыражения и саморазвития.

ⅠⅠⅠ. Нормативная часть (1 год обучения)

№п/п	Раздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовательный продукт
			Всего	Теория/	Практика/
Вводное занятие
1	Вводное занятие	Обучающее занятие по ТБ, ознаком. занятие с элементами игры	2	0,5	1,5	интерактивная викторина
Раздел 1. Иллюстрирование сказки «Глупый волк»
2	Сказка «Глупый волк»	Видеозанятие, ролевое чтение, дискуссия	2	0,5	1,5	педагогическое наблюдение
3	Рисуем избушку	Обучающее практическое занятие	2	0,5	1,5	творческая работа
4	Рисуем волка и козу	Обучающее практическое занятие – рисование по схемам	2	0,5	1,5	творческая работа
5	Образ осенней природы в произведениях художников	Презентация, дискуссия, обучающее практическое занятие	2	0,5	1,5	педагогическое наблюдение
6	Дом в степи	Тематическое рисование	2	0,5	1,5	творческая работа

(2 год обучения)

№п/ п	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовательны й продукт
			Всег о	Теория/	Практик а/
Вводное занятие
1	Вводное занятие	Обучающее занятие по ТБ, ознаком. занятие с элементами игры	2	0,5	1,5	интерактивная викторина
Раздел 1. Иллюстрирование сказки «Дочь визиря»
2	Сказка «Дочь визиря»	Видеозанятие, ролевоечтение, дискуссия	2	0,5	1,5	педагогическоена блюдение
3	Рисуем дворец	Тематическоерис ование	2	0,5	1,5	творческаяработа
4	Декор ханского дворца	Обучающеепракт ическоезанятие	2	0,5	1,5	творческаяработа
5	Рисуем коня	Обучающеепракт ическоезанятие	2	0,5	1,5	творческаяработа коллективнаяреф лексия
6	Рисуем фигуру человека	Тематическоерис ование	2	0,5	1,5	творческаяработа
7	Рисуем фигуру девушки	Обучающеепракт ическоезанятие	2	0,5	1,5	творческаяработа
8	Городской пейзаж в произведениях казахских художников	Дискуссия, презентация	2	0,5	1,5	педагогическоена блюдение
9	Древнетюркская архитектура – крепости, дворца	Дискуссия, презентация	2	0,5	1,5	творческаяработа
10	Сюжетная композиция на тему сказки «Дочь визиря»	Тематическоерис ование	2	0,5	1,5	творческаяработа, коллективнаяреф лексия
Раздел 2. Иллюстрирование сказки «Дочь дровосека»
11	Сказка «Дочь дровосека»	Видеозанятие, ролевоечтение, дискуссия	2	0,5	1,5	педагогическоена блюдение
12	Древнетюркская архитектура – крепости, города, аула.	Презентация, дискуссия, практическоезаня тие	2	0,5	1,5	творческаяработа
13	Живописные произведения казахских художников в жанре натюрморта, бытового и	Дискуссия, презентация, тематическоерисо вание	2	0,5	1,5	педагогическоена блюдение

№п/п	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовательный продукт
			Всего	Теория/	Практика/
Вводное занятие
1	Вводное занятие	Обучающее занятие по ТБ, ознаком. занятие с элементами игры	2	0,5	1,5	интерактивная викторина
Раздел 1. Иллюстрирование сказки «Ер-Тостик»
2	Сказка «Ер- Тостик»	Видеозанятие, ролевое чтение, дискуссия	2	0,5	1,5	педагогическое наблюдение
3	Рисуем юрту	Обучающее практическое занятие	2	0,5	1,5	творческая работа
4	Рисуем караван	Обучающее практическое занятие – рисование по схемам	2	0,5	1,5	творческая работа
5	Образ осенней природы в произведе-	Презентация, дискуссия, обучающее	2	0,5	1,5	педагогическое наблюдение

№п/п	Раздел Подраздел Тема	Цели обучения	Количество часов			Образовательный продукт
			Всего	Теория/	Практика/
Вводное занятие
1	Вводное занятие	Обучающее занятие по ТБ, ознаком. занятие с элементами игры	2	0,5	1,5	интерактивная викторина
Раздел 1. Иллюстрирование сказки «Искусство Егельмана»
2	Сказка «Искусство Егельмана»	Видеозанятие, ролевое чтение, дискуссия	2	0,5	1,5	педагогическое наблюдение
3	Древнетюркская архитектура – крепости, города, аула.	Дискуссия, презентация, тематическое рисование	2	0,5	1,5	творческая работа

Таким образом, контроль успеваемости в рамках программы обучения не только измеряет уровень знаний, но и является инструментом развития важных личностных качеств учащихся. Системность, объективность и участие в конкурсах позволяют создать образовательную среду, где каждый ученик может раскрыть свой творческий потенциал и развиваться в соответствии со своими способностями.

Завершением курса обучения является итоговая школьная выставка, призванная показать достижения детей за год. А лучшие работы фотографируются и отбираются для участия в городских и областных конкурсах, выставках, фестивалях.

С учетом данных критериев выставляются оценки:

Оценка 5 «отлично» Предполагает:

• самостоятельный выбор формата и его грамотное композиционное решение;

• последовательное, грамотное и аккуратное ведение работы;

• умелое использование выразительных особенностей применяемых техник;

• владение техниками и средствами композиции станковой в заданном объеме;

• умение самостоятельно исправлять ошибки и недочеты в работе;

  • умение создавать интересную композицию и приводить её к целостности;

• творческий подход.

Оценка 4 «хорошо» Допускает:

• некоторую неточность в компоновке;

• небольшие недочеты в создании композиционного пространства;

• незначительные нарушения в последовательности и/или качестве работы;

• недостаточная убедительность и оригинальность творческой идеи.

Оценка 3 «удовлетворительно» Предполагает:

• грубые ошибки в компоновке;

• неумение самостоятельно вести работу;

• неумение самостоятельно анализировать и исправлять допущенные ошибки;

• однообразное использование технических приемов для решения разных задач;

• отсутствие интересной идеи и образности в работе;

• незаконченность, неаккуратность.

Методические рекомендации по организации обучения

Основные функции методов обучения состоят в том, чтобы обеспечить взаимосвязанную деятельность учителя и учащегося по обеспечению усвоения учебного содержания в соответствии с задачами уроков, способствовать творческому развитию учащихся и профессиональной ориентации.

В процессе обучения используются различные формы организации: фронтальная, групповая, индивидуальная. Особое внимание необходимо уделить наиболее одаренным детям. Различными могут быть и формы проведения занятий: занятие-урок, занятие-игра, экскурсия, беседа, урок-эксперимент и т.д. Они должны превратиться в творческую мастерскую, где дети постигают основы рисунка, получают новые интересные знания, впечатления, духовно обогащаются, находят новых друзей и единомышленников. Необходимо использовать объяснительно-иллюстративный или репродуктивный метод, без которого не будет осуществлена полная подача информации, закладка теоретических знаний в области искусства - один из наиболее важных способов передачи подрастающим поколениям

обобщенного и систематизированного опыта человечества. Для наглядности и большей заинтересованности детей необходимо демонстрировать работы из методического фонда школы и репродукции рисунков мастеров, выполненные различными художественными материалами, на разных видах бумаги. Однако, все предметы, которые используются на уроке для показа детям, не должны быть предназначены для прямого копирования. Они могут разъяснять задание, служить обогащению художественных впечатлений, пополнению запаса знаний и др.

Рисующим необходимо соблюдать методическую последовательность работы, где каждая конкретная задача вытекает из предыдущей и основывается на ней.

Методика обучения предусматривает последовательность следующих основных этапов работы с натуры:

• знакомство с темой, выбор интересной идеи для рисунка;

• выбор формата для рисунка и общее композиционное размещение на листе;

• построение общих частей композиции и детализация;

• подчинение конструктивного рисунка линейной перспективе;

• моделировка цветом и тоном.

Необходимое условие работы – понимание и анализ формы предметов и пропорций, положения предметов в пространстве относительно точки зрения обучающегося.

Завершающий этап рисунка: проверка общего состояния рисунка, подчинения деталей целому, уточнение рисунка в тоне. С целью проверки точности рисунка и выявления ошибок следует проводить коллективные просмотры. В индивидуальной работе важно использовать приемы показа исправления ошибок на полях детских рисунков или на отдельных листах.

Помимо программных заданий в соответствии с индивидуальными способностями обучающиеся выполняют самостоятельные краткосрочные задания (в разных техниках и материалах) в классе или дома. Воспитанию остроты зрительного восприятия, расширению кругозора, развитию наблюдательности и зрительной памяти способствуют краткосрочные рисунки, зарисовки, наброски, которые вырабатывают умение целостно видеть и быстро фиксировать наблюдение на бумаге.

Задания располагаются в методической последовательности от простого к сложному, постепенно усложняются, повышаются требования, предъявляемые к качеству работы. Осуществляется систематическое накопление знаний и навыков, включающих и технические приемы

К концу обучения учащиеся:

1. научатся в процессе иллюстрирования сказки понимать, представлять и анализировать литературные произведения;

2. научаться создавать яркие и выразительные образы героев произведений;

3. получат возможность приобрести представление о жанре иллюстрации, о специфике книжной графики, о работе художников- иллюстраторов;

4. получат возможность приобрести представление о архитектуре, предметах декоративно-прикладного искусства, казахском народном костюме;

5. получат возможность приобрести представления о произведениях казахских художников в жанрах пейзажа, портрета, натюрморта, отражающих жизнь народа;

6. научаться передавать в рисунках, аппликации предметы разнообразных форм, величины, пропорции, характер линий, цветовые отношения, ритм, контраст;

7. получат возможность приобрести знания о приемах построения общей композиции рисунка на плоскости листа;

8. получат навыки в работе с различными художественными материалами;

9. научатся выражать в рисунке свои эстетические впечатления;

10. научатся экспериментировать с различными материалами и техниками;

11. получат возможность развивать обычные учебные умения и навыки (правильно сидеть за партой, правильно организовать свое учебное место, располагать лист бумаги), получат возможность развивать любовь к книге и изобразительному искусству;

12. получат возможность развивать положительное отношение к культуре и традициям своего народа;

13. получат возможность развивать потребность в творческой деятельности;

14. получат возможность удовлетворить потребность в участии в социально- значимой деятельности (участие в выставках, конкурсах, оформлении школьных мероприятий);

15. получат возможность развивать уверенность в своих силах, развивать моторику, чувство цвета, пространственную ориентацию, развивать речь, зрительную память, глазомер.

Список литературы.

1. Г.В. Беда «Основы изобразительной грамоты» Москва «Просвещение» 1981 г.

2. Н.П.Костерин «Учебное рисование» Москва «Просвещение» 1980 г.

3. В.Е. Шорохов «Основа композиции» Москва «Просвещение» 1989 г.

4. История искусства. С.Петербург 2007 г.

5. А.Х. Маргулан. Казахское народное прикладное искусство. т.1 -2 Алматы «Онер» 1987 г.

6. С. Толенбаев, М. Омирбеков. Способы создания казахского орнамента. Алматы 1993 г.

7. АбдулхамитЫскакулы. Создание орнамента. Актобе 1995 г.

8. Казахская национальная одежда. Алматы. 2003 г.

9. С.Ю. Афонькин. Орнаменты народов мира.Санкт -Петербург 1998 г.

10. В.Н. Козлов. Основы композиции в декоративно- прикладном искусстве. Москва 1981г.

Глоссарий

Живопись – вид изобразительного искусства, связанный с передачей зрительных образов посредством нанесения красок на жёсткую или гибкую поверхность.

Иллюстрация – рисунок, фотография, гравюра или другое изображение, поясняющее текст. Иллюстратор – художник, который специализируется на создании визуального образа,

соответствующего содержанию связанного с ним текста или идеи.

Композиция – важнейший организующий компонент художественной формы, придающий произведению единство и цельность, соподчиняющий его элементы друг другу и всему замыслу художника.

Натюрморт – изображение неодушевлённых предметов в изобразительном искусстве.

Пейзаж – жанр изобразительного искусства (а также отдельные произведения этого жанра), в котором основным предметом изображения является первозданная, либо в той или иной степени преображённая человеком природа.

Портрет – это жанр изобразительного искусства, целью которого является отобразить визуальные характеристики модели.

Элективті курс, гимназиялық (лицейлік) компоненттің арнайы курстары

БАҒДАРЛАМАСЫ

«ГОБЕЛЕН ТОҚУ ӨНЕРІ»

7-8 сынып оқушыларына арналған аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат

Баймаханбетова Алима Нуржановна,

«Көкіл» мектеп колледжінің мұғалімі

Саринова Гаукар Солтановна,

№198 жалпы білім беретін мектептің мұғалімі

Пікір жазғандар:

1. Рахметова Нурзия Байтукешовна, Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университетінің «Кәсіптік білім» кафедрасының профессор м.а., п.ғ.к.

2. Крыкбаева Сара Мукашевна, Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университетінің

«Кәсіптік білім» кафедрасының бағдарлама көшбасшысы, ө.ғ.к.

Түсінік хат мазмұны

Білім беру саласындағы басты мәселе – білімді халықаралық деңгейге көтеру. Ұлттық құндылықтарды дәріптеу. Білім деңгейін көтеру үшін оқушыларға жаңа технологияларды, инновациялық тәрбиені толық меңгертуді, үйретуді қажет етеді. Осы қажеттілікке байланысты көркем еңбек пәнінің оқытушылары өздерін жаңаша оқыту мен инновациялық тәрбиелеуге барынша жетілдіруі, ізденуі тиіс.

Қолөнер – халқымыздың ұлттық мұрасы. Қазақтың ұлттық қолданбалы өнер тарихы көшпелі өмірдің салт – дәстүрімен тығыз байланысты. Халық шеберлері ұлттық қолөнер мұраларын өмірге әкелді. Қолөнер қашанда заман, өмір ағымымен бірге туындап, дамып отырады. Қазақ қолөнерінің өсу жолы, өзіне тән даму тарихы бар. Ол тарих сонау көне замандардан басталады. Қазақ халқы кең байтақ республика жеріндегі ертеден қалыптасқан көне мәдениеттің тікелей мұрагері ғана емес, сол дәстүрді дамытушы, жаңғыртып байытушы. Бұл процеске әр кезеңде Қазақстан аумағына жан – жақтан келген көшпелі тайпалар мен халықтардың, сондай – ақ Ресей, Орта Азия халықтарының да мәдениеті әсер етті. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында қазақ халқының дәстүрлі қолөнері айтарлықтай жоғары деңгейге көтерілді. Жүннен басылған бұйымдардың ішінен кілем, текемет, сырмақ, алаша, тұскиіз, қоржын, т.б. түрлерін атауға болады. Тоқыма өнері де көнеден келе жатқан қолөнердің бір түрі болып табылады. Кілем тоқушы шеберлер қазақтың ұлттық өнеріне өз үлестерін қоса білді. Тоқыма өнерінің түрлері – кілем, алаша, ши тоқу, гобелен өнері жылдан жылға дамып келеді.

Қолданбалы өнер – қарапайым еңбек құрал – жабдығының көмегімен шикізаттардан әр түрлі бұйымдар жасайтын қол өндірісі. Ендігі кезекте осы қол өндірісі, қолөнердің түрі гобеленге тоқталатын болсақ, «гобелен» сөзі тұрмыстық жағдайда кілем сөзінің синонимі ретінде қабылданады, яғни «гобелен» дегеніміз – сурет салып тоқылған суретті кілемше. Әсемдік деңгейде көп тараған қолөнер шеберлерінің туындыларының бір бөлігін құрайтын да гобелен өнері.

Гобелен (французша - gobelin) – сәнді тоқылған түксіз кілемдер – француз өндірісінің шпалері болып табылады. Бетінде сан бейнелі тоқылған түксіз кілемдер тарихы ХІІ ғасырдан басталады, бірақ гобелен деп тек терминмен байланысты француз шпалелерін атаған. 1535

жылы король Франциск – І Фонтеболда шпалерлер шеберханасының негізін құрады. Кейіннен Парижге ауыстырылып, әулие Тройца - «Сан Тринитэ» госпиталіне орналыстырылады.

«Гобелен тоқу өнері» атты бағдарлама саласын меңгеру оқушылардың жалпы білім мен дағдыны меңгеруіне мүмкіндік береді; интеллектуалдық, тұлғалық этикалық және эстетикалық дамуын, өзіндік кәсіптік айқындалуын, қазіргі әлеуметтік – экономикалық жағдайларға бейімделуін қамтамасыз етеді. «Гобелен тоқу өнері» білім бағдарламасының басты мақсаты – оқушыларды өздігінен еңбек етуге, бұқаралық кәсіпті игеруге дайындау. Ұлтымыздың ұмытылып бара жатқан көне мұрасын жаңғыртып, ізденіп іске асырып, қазіргі заман талабына сай – топтастырып, жинақтап, жүйелеп, түрлендіріп тұтынуды мектеп қабырғасынан бастап келешек ұрпаққа жеткізу.

Мектептерде басқа пәндермен қатар еңбекке баулу (технология) пәні де толық жүйелі түрде жүргізілуі тиіс – ол өмір талабы. Көркемдік тәрбие беруде технология пәнінің тағы бір басты атқаратын міндеті – ол әрбір баланың бойына біткен табиғи қабілетін дамыту, соған қолдау жасауға, болашақта қолөнер шеберлерін даярлауға септігін тигізу. Көркем еңбек сабақтарының процесін жетілдіру білім алушылардың еңбекті зерттеу және шығармашылық қатынасын қалыптастырады. Халқымыздың сан ғасырлық асыл дәстүрі мен салтын насихаттап ғана қоймай, оны мүмкіндігінше қолмен жасатып, мәнділігімен сәнділігін, шығу тарихымен аталуы жіктелуін, тұрмыстық қолданысын білгізу, зерттеу жүргізуге бағыттау, шығармашылық, қолөнерге, әдет – ғұрыпқа сеніммен қарайтын, құрметтеу сезімі жоғары ұлттық санасы қалыптасқан талапты жеке тұлға тәрбиелеу осы пәннің үлесіне жатады.

Тақырыптың өзектілігі: Заман талабына сай оқушылардың білімдерін жаңа өнерімен ұштастырып, шеберлікке үйретіп тәрбиелік мән беріп әсемдікке баулуымыздың олардың болашағы үшін маңызы бар. Қолдан жасалған бұйымдарының, тоқыған кілемдерінің суреттерінде философиялық мағынасы бар, мәні де тереңде жатыр. Суреттермен безендірілуі, ою – өрнектерімен олардың ғажайып реңдер үлесі мен әрбір адамға үлкен ой тастамай қоймайды.

Гобелен негізінен көркем шығармашылық туынды болып табылады. Сондықтан гобелен өнерінің сәндік қолданбалы өнердe алатын орны ерекше.

Халқымыздың қазіргі қоғамдық өзгерістерге сай даму қарқыны болашақ ұрпақтарды тәрбиелеу барысында рухани, ұлттық болмысты қaлыптастыруда білім беру модeлін жаңаша құруды қажет етуде.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жастар арасындағы тәлім – тәрбие тұжырымдамасында: «Ұлттық мәдениет пен өнер және қолөнер негізінде жастарға жан – жақты эстетикалық тәрбие берудің бір бөлігі – эстетикалық мәдениетті қалыптастыру; сұлулыққа, тазалыққа үйрету, мәдениеттілікке баулу; адамзат қоғамында бұрын – соңды жасалған мәдени мұраны жүйелі меңгеруге, жалпы әлемдік рухани игіліктерді бағалай білуге тәрбиелеу» қажеттігіне баса көңіл бөлу керектігіне мән берілген. Осығaн байланысты болашақ ұрпақтың іс – әрекетінің, бейнесінің заман талабына сай өзгеруі, олардың бойында кәсіби мәнді сапалардың қалыптaсып, тұлғасының дамуы көзделеді.

Ұлттық сәндік қолданбалы гобелен өнері ерекше көркемдікке негізделген, сәнділігі мен үйлесімділігі эстетикалық ләззат беретіндей дүниелер.

Жұмыстың мақсаты: сәндік – қолданбалы өнер түрі ретінде тоқылмайтын гобелен өнерін үйрену және бұйым дайындау.

Жұмыстың объектісі: сәндік – қолданбалы өнердің түрі ретінде тоқылмаған гобеленмен бұйым жасап үйрену.

Жұмыстың міндеттері:

• сәндік – қолданбалы өнер түрлері туралы негізгі мәліметтерді қарастыру;

• үйірме жұмысының қажеттілігі туралы мәлімeт беріп, үйірме жұмысының тақырыптық, күнтізбелік және сабақ жоспарларын жасау;

• тоқылмайтын гобеленді қолдана отырып бұйым жасау технологиясын анықтау.

-оқушылардың пәнге қызығушылықтарын арттыру.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы: сәндік – қолданбалы өнер түрі ретінде тоқылмаған гобелен тігу түрлері мен бұйым жасау технологиясы зерттелді.

Бағдарламаның ғылымилығы, бағыттылығы: гобелен, тоқылмайтын гобелен техникаларында бұйымдарды дайындау технологиясы жасалды.

Бізде жаппай ұлттық өнерді оқушыларға үйретуге көп көңіл бөлініп отыр.Ата – бабамыздан сыр шертіп келе жатқан бейнелеу өнерінің шығармаларын, қолөнер туындыларын, олардың тарихтарын жас ұрпақтың бойына сіңдіру, қазақ халқының өнерімен шет елдерді таныстыру басты міндет саналады.

Қазақ халқының қолөнері – сонау ықылым заман тарихымен бірге өсіп, біте қайнап жатқан өте бай қазына. Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру, тоқу, тігу, мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу сияқты шығармашылық жиынтығын айтады. Қолөнер – ұрпақтан - ұрпаққа ауысып, тамырын тереңге жайып келе жатқан халық мұрасы.

Қазіргі кезде егеменді елімізде бізге жастарға әсемдік тәрбие беруде ерте заманның мәдени мұрасы айрықша қызмет атқарады. Әр шебердің түсінігімен, қолмен жасалатын дүние болғандықтан гобелен қайталанбайтын дүние. Гобеленді бағалау үшін оны жай көзбен көру жеткіліксіз, қолмен сипап жасалу техникасына назар аударғанда шебердің шеберлігін байқауға болады. Қазақтын кілемдері түкті және түксіз болып келеді. Түксіз кілемнің екі жағыда тақыр, ал түкті кілемнің бетіне түк салынады. Түксіз кілем тоқу әдісімен тоқылатын бұйымдар елімізде жақсы дамыған, әсіресе Торғай, Қостанай, Қызылорда, Шымкент облыстарында кең дамыған тоқу өнері ұрпақтан ұрпаққа ауысып, қадір қаситетін жоймаған. Тоқу өнерін қазақтың көшпелі тұрмысымен салыстыра айтуға болады.

Қолөнерге ұштастыра білім мен тәрбие берудің түрі – шығармашылыққа баулу. Ал қолөнерге қызықтыру үшін кез келген бұйымның, туындының жасалу құпиясын, тарихын ашып көрсетсек, қосымша әдебиеттерден мағұлматтар берсек, қайталанбас ерекшеліктерге толу жасалу технологиясымен таныстырсақ оқушы шығармашылықпен кіріседі. Еңбек үстінде шығармашылық ізденудің нәтежиесінде алуан қолөнер туындылар дүниеге келеді.

Гобелен түкті, тықыр және тоқылмайтын гобелен болып үшке бөлінеді. Түкті кілемді тоқу асқан шеберлікті қажет етеді. Жүнді өрмек жібінен сәл жуандау етіп, бірақ бос иіру керек. Кілем түгіне арналған жіпті біз дайындап аламыз, желіге орап, қаттылап екі жағынан тартамыз. Бір қатарға кергенше түгел түп шалынып болған соң түкшелерді шанышқымен ұрғылап нығырлаймыз. Мықты болу үшін араларына желі жіп өткіземіз. Әдісі: екі жіпті арқау жіпке орап астынан аламыз. Түк салынып болған соң шанышқамен соғып нығырлаймыз, артынан кесіп тастаймыз. Түгінің ұзындығы 5 – 7мм болу керек.

Теріп тоқу – желі бойынша түк салынбай арқау өткізу арқылы тоқылады. Түсті жіпті кілем өрнегінің ретіне қарай өткізілмей отырып тоқиды.

Түкті гобелен – кенеп матаны ағашқа керіп, жобаны кенеп матасына түсіріп, инені сабақтап, шыққан жіпті түйіншектеп, жіпті шымшып ұстап қалу.

Және түкті гобелен тоқу барысында қайшы мен тарақ пайдаланылады, олар жіптерді қиып, жазып отыру үшін қажет.

Тықыр кілем – жібі терме алашаға иіргендей ширатылған түксіз кілем. Тықыр кілем өрнегіне өз атынан – ақ көрініп тұрғандай түк салынбайды, кілем түріне арналған жіп, желі жібіне ұқсас иіріліп, ширатылады. Бұл кілемді тоқу үшін көптеген кілем жабдықтары қажет. Олар: адарғы тарақ, тартпа, отырғыш, кесермен пышақ, қайшы, желі жіп, арқау, түкті жіп, түкті жүндер т. Б.

Алаша – әр түрлі жіптерден өрмек арқылы жолақтап немесе өрнектеп тоқитын тақыр кілем. Ол жай және терме алаша болып бөлінеді. Жай алаша – көп мәнерлі геометриялық өрнектер салынып тоқылатын алаша. Алаша – бүктеуге жайып салуға қолайлы мүлік.

Гобелен тоқуға сюжеттік суреттер салу жолдары іздестірілді. Көркем композициялық туындылардың алғашқы үлгісі тақырыптың мазмұнына сәйкес болуы керек. Гобелен тоқуда қойылатын талаптар төмендегідей:

1. Композициялық құрылымын анықтау.

2. Жобалық суреттің нақты шешімін табу.

3. Бояу үндестігін үйлестіру.

Бүгінгі заман – бәсекелестік пен жоғары технологиялар заманы, ғылым мен білім заманы. Сондықтан адамзат қиял жетпес ғажаптарға қол созады.

Қоғамымыздағы барлық азаматтардың адам баласының қол жеткізген жетістіктерін пайдалануға құқы бар. Жеке тұлғаның жан – жақты дамуына қажетті, бұл объективті жағдай біздің еліміздегі эстетикалық тәрбиенің әлеуметтік факторы болып табылады.

Қазіргі заманда эстетикалық тәрбие мәселесі жеке тұлғаның дамуында, оның эстетикалық мәдениетінің қалыптасуында тәрбие алдындағы өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

«Эстетикалық тәрбие» ұғымына әртүрлі анықтама берілген, соның бірнешеуін алып қарасақ, атының өзінен – ақ мәнін аңғартатын негізгі қағидаларды бөліп айтуға болатынын аңғаруға болады.

Біріншіден, бұл – тікелей әсер етуге бағытталған үрдіс.

Екіншіден, бұл – өмір мен өнердегі әдемілікті сезіну мен көре білуді, бағалай білу қабілеттерін қалыптастыру.

Үшіншіден, эстетикалық тәрбиенің міндеті: жеке тұлғаның эстетикалық талғамы мен арман мұраттарын қалыптастыру.

Төртіншіден, әдемілікті жасауға және жеке дара шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Сәндік – қолданбалы өнер оқушылардың эстетикалық және еңбектегі рухани дамуында ерекше рөл атқарады.

Қолданбалы өнермен айналысу халықтық өнер туындылармен таныстырып, оқушылардың эстетикалық талғамын қалыптастырып қана қоймай, оларға қажетті техникалық білім беріп, еңбек, білік дағдыларын жетілдіреді, яғни еңбекке, мамандық таңдауға психологиялық және практикалық дайындық жасайды.

Оқушыларды көркемөнерге бейімділігін дұрыс пайдалана білуге үйретіп, үнемі сәндік – қолданбалы өнер туындылырының эстетикалық маңыздылығын ашып отыру бағытында технология, сурет пәні мұғалімдері жұмыс істейді.

Оқушылардың халық шеберлерінің шығармашылығымен танысуы олардың эстетикалық қарым – қатынастарын дамытуға жағдай жасайды.

Мектепте оқушылардың эстетикалық талғамын сәндік – қолданбалы өнер арқылы қалыптастыру өнер арқылы қалыптастыру – барлық оқу – тәрбие үрдісінде маңызды орын алады және оған көп көңіл бөлінеді. Ол тек қана адамның эстетикалық талғамын ғана дамытып қоймай, сонымен бірге жеке тұлғаның тұтастай дамуына: рухани қажеттілігін, адамгершілік мұраттарын, патриоттық сезімі, жеке және жалпы ұғымдарының, көзқарастарының дамуына әсер етеді

Тұрақтылау бөлімі

Практикалық сабақтарда оқытуды ұйымдастыру және өткізудің дидактикалық мүмкіндіктері:

Білім мен дағды оқыту процесінде түрлі практикалық жұмыстарда кеңінен қолданылады. Мұндай жағдайда оқушылар өздігінен бақылау, тәжірибе жасау, іздену әрекеттеріне негізделген жұмыстарды орындайды.

Оқушылардың білімі мен дағдысын тексеру, оны талдау және бағалау. Оқыту процесінде бұл жұмыс өз алдына дербес практикалық буын болып табылады және оқытудың әрбір кезеңінің құрамынан да орын алады.

Оқытудың білім алудағы жетістіктерін, табыстарын және мүмкіндіктерін талдап, айтып берудің және оны бағалаудың маңызы ерекше. Мұғалім мен оқушы үшін мұндай жұмыс, кибернетикалық тілмен айтқанда кері байланыс болып табылады. Мұны мұғалім оқытудың әрбір кезеңінде: жаңа білімді қабылдау, оны ұғыну, бекіту практикада қолдану кездерінде іске асырады. Сонымен қатар бұл жұмыс оқыту процесінің белгілі кезеңіндегі (тоқсан және жыл аяғында) дербес буын ретінде де қолданылады.

Бағаны дұрыс қоюдың оқушылар үшін тәрбиелік маңызы ерекше: ол – оқуға деген стимул, мотив функцияларын атқаруы мүмкін. Оқушы жұмысын мақтау, мадақтау және марапаттау арқылы бағалау жүзеге асырылады.

Оқыту процесінің жоғарыда айтылған жеке буындарының маңызы мен орнын білумен қатар, олардың бір - бірімен өзара тығыз байланысты болатынын, біртұтас процесс екенін ұмытпау керек. Сондықтан оқушының білім мен дағдыны меңгеру жолын біртұтас процесс деп қараған жөн. Ол – қабылдау, түсіну, бекіту, қолдану сияқты өзара байланысты құрамнан тұрады

Жалпы білім беретін мектептердегі оқу – тәрбие процесінің маңызды құрамдас бөлігінің бірі – сыныптан тыс жұмыстар.

Оның мақсаты оқушылардың шығармашылық қабілеті мен дербестіктерін жан – жақты дамыту, бос уақыттарын ұтымды ұйымдастыруға, мұғалімдердің шығармашылық қызметін шыңдауға жол ашады. Мектептегі оқу үлгерім сапасы оқушылардың пәнге қалай қызыққанына тікелей байланысты.

Қазіргі оқу үрдісінде жеке тұлғаны қалыптастырудағы үйірменің рөлі.Сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстардың кең тараған түрі – үйірме жұмысы. Мұны ұйымдастыру жүргізу үстінде мұғалімің шығармашылық дербестігі айқын көрінеді.

Үйірме жұмысы алдымен кең тынысты шараларды жүзеге асыруға бағытталуы тиіс, сонда ғана ол оқушылардың ынта – ықыласын толық қанағаттандыра алады.

Үйірме жұмысын негізінен теориялық және практикалық бағытта жүргізуге болады. Үйірме жұмысын қамтуда оқушылардың ынта ықыласын ескеру маңызды мәселе.

Мұғалім оқушылардың талаптар мен сұраныстарын қанағаттандыра отырып, үйірме мүшелерін ортақ іске жұмылдыруы тиіс. Үйірменің жетекшісі алынған тақырыбының үйретушілік және тәрбиелік маңызына ерекше мән бергені жөн. Жұмысты жүргізу әдістері көп жағдайда әр түрлі болады. Дегенмен үйірме сабақтарында проблемалық, эвристикалық әдістерді жиі пайдаланған дұрыс. Бұл оқушылардың ойлау қабілетін арттырып, ізденгіштік дағдыларын тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Гобеленді тоқу әдістері мен құрал – жабдықтар

Гобеленді әр түрлі әдіспен тоқиды.

1. Түк салу әдісі: Екі жіпті арқау жіпке орап астынан аламыз.Түк шалынып болған соң шанышқымен ұрып тығыздаймыз.

2. Гобелен инесімен тоқу: кенеп, бөз мата бетіне өзіме ұнайтын суретті саламын. Енді салынған суретті тоқуға кірісемін. Тоқитын инеге жіпті жіңішке сары сым арқылы өткізіп ине жіпті дайындаймын. Сонан соң, матадан өткізіп инеден шыққан жіпті басып қалып отырамын. Осылайша салынған суретті толтырып шығамыз. Медициналық инемен ақ қапқа тоқуға да болады.

3. Ілмек бізбен тоқу әдісі: кенеп матаны немесе ақ бөзді ағаш бетіне керемін. Алдын ала дайындаған сурет бойынша әр түрлі жіптерді ұшын түйіп кенептің теріс жағынан оң бетіне ілмекпен оң бетіне ілмекпен шығарып аламыз. Жіп матаның екінші ұшы әр уақытта жұмыстың теріс жағын да тұра береді. Осылайша ілмекті қайта шығарып аламыз. Кілемшенің астында артық жіп мата қалмауы тиіс. Жіп матаның оң бетіне шығарылуының ұзындығы 1,5 – 2 см болуы керек.

Гобеленді төрт бұрышты рамада тігеді. Оның арқау жібі мықты болғаны жөн. Жіптердің ара қашықтығы 5 мм – ден аспау керек, ал арғы жағына эскизді қағаз салып, мықпен (кнопкамен) бекітеміз. Тақ және жұп жіптерді бөліп тұру үшін бізге диаметрі 20 – 30 мм болатын таяқша қажет. Содан кейін керілген жіптің төменгі және жоғарғы жақтарынан шалып байлап шығамыз, бұл дайын жұмыстың тарқатылып кетпеуі үшін.

Дайын станокқа шахмат әдісімен шегелер қағып оағн арнайы жіп кереміз, ол өте мықты болғагы жөн. Тағы бір қажетті дүние қол тоқпақ, ол жіптердің тегіс түсуіне көмектеседі. Ал, ілмек тоқу жұмысын жеңілдету үшін пайдаланылады, онымен тоқу арқылы уақытты үнемдеуге болады.

Және түкті гобелен тоқу барысында қайшы мен тарақ пайдаланылады, олар жіптерді қиып, жазып отыру үшін қажет. Енді жұмысты бастау үшін оған арнайы құралдар керек, олар: жіп орау үшін үйрекауыз, тарақ, қайшы – ілмек, түрлі – түсті жіптер.

Алдымен дайындалған бұйымның өлшемі мен формасын белгілеп алу керек. Алынған эскизді қандай әдіспен берген жөн деген кезде үш жағдайын қарастыруға болады. Біріншісі – таза сәндік дәлелдемесінде, яғни, стильденген әдіспен анық түстермен тек сурет сұлбасын көрсету абстрактылы тақырыпқа құрылған түрі, екіншісі – кескіндемеге жақын, шынайы көрсетіліп, ауа кеңістігі, көлемі, түс айырмашылықтары беріледі, үшінші әдісі – кескіндемемен сәндік өнердің араласуынан туады.

Ал, оны түкті, түксіз әдісте тоқу және жіптердің барлығын таңдап алу осы эскизге байланысты әркім өзінше алады.

Гобелен дайындаудың екі әдісі бар:

Біріншісі: «Басмес» - онда жіп көлденең тартылып осы арқау бойынша тоқылады. Екіншісі: «Готмес» - арнайы станокта тігінен керілген арқау жіп бойынша тоқылады. Тоқылу жұмысы үстінде алдын – ала өткізілген жіптер кейін тарақпен төмен қағылып,

тығыздалып отырады. Жіптерді бір – біріне жалғап кету үшін «кимем» деген әдіс қолданылады, сондай – ақ, «палас» деген әдісі бар, олар: сумахов өрімі, онда жіптер ұзыннан кішкене қисайта түседі, ал египеттік өрім бойынша тоқығанда оның оң беті көлденең өрілген арқан сияқты ою береді. Және жәй гобелен тоқу өрімі оның оң және теріс жағында өзгеше түстер бөлініп көрініп отырады.

Ал, түкті гобелен тоқу үшін екі түрлі түйін қолданылады. Олар «Шордес» және «Сенне»,

«Гиордес» - екі түйіннен тұратын симметриялы және өте қарапайым әдіс. Оның тоқылуы

«Сенне» әдісіне қарағанда жай жүреді. Бұл әдіспен тоқу үшін қайшы – ілмекті пайдаланған жөн.

Түктік тоқуда түйіндердің екі түрін жасайды – екі қатарлы және біржарымды. Түктік түйіндердің әрбір қатарынан кейін 3 – 5 қатар бекітуші маталық өру мақта – маталық арқау жіптер тоқылады. Арқау жіптердің 5-10 қатары маталық өруді аяқтайды.

«Маталық» өруде арқау жіптері негізгі жіптерді кезекпе – кезек алдынан және артынан айналып өтеді, келесі қатар кері өріледі.

«Сумах» өру әдісі тоқылған жазық әсерін қалыптастырады. Бұл әдіс бойынша рельефті бекіту үшін әрбір ілмек қатарынан кейін мата тәсілімен өрілген қатар жүреді. Барлық фактуралық өрмелердің қалындығы 1,5 – 2 см. Болады. Фактурасы фоннан ерекшеленбес үшін және бір-бірінен басым түспес үшін, олардын әрбіреуінің алдынан 5-10 қатар фондық арқау жіптер өткізіледі. Үнемі бір бағытта «сумах» өру өрілген беттің ұзын сәл қисайған тігістен құралған әсер береді.

«Мысырлық өру» тік қатарда жиналған моншақтардан тұратын беттің әсерән береді. Бұл өру тәсілінде арқау жіптері негізгі жіпті орап алады даөріледі.

«Бағаналар» кәдімгі маталық өру әдісін қолданған кезде пайда болады, тек негізгі жіптің жұп саны арқау жіптердің бір түсін ораса, тақ жіптер басқа түсін орайды. «Бағаналар» жарық пен көлеңке бедерін құрамайды, олар оптикалық, әсем бедер жасайды.

Үш қатарлы немесе «венгер» түйін сумах негізінде тоқылады және суреттің кішігірім бөліктерін белгілеу үшін қолданылады. Үш қатарлы түйіндерден тұратын беттерді тек бағаналар негізінде құрастыруға болады. Үш қатарлы түйін келесі тәртіппен екі жіппен тоқылады: сумах – оңға, сумах – солға және сумах қайтадан оңға.

Тоқылмайтын гобеленді тігу әдістері. Кестелеп тігу 8 – 5 мыңжылдық біздің заманымызға дейінгі уақытта пайда болған. Жай ғана өрнектерден басталған халық шығармашылығы ұзақ жылдар дамып сәндік өнерге дейін жетті. Сәндік өнердің бұл түрі әрқашан қай елде болса да өзіне тән үлгіде, әр елде, халықтардың тарихи кезеңінде кездесіп отырады. Бұл өнер адамзаттың талпынысы, әсемдікті сезіну арқасында мыңдаған жылдар бойы жоғалмай дамып келеді.

«Гобелен» деп біз арнайы тігіспен тігілген тақырыпты кестені айтамыз. Ол мата құрылымына қарай қатаң үйлесімділікті сақтай отырып тігіледі. Көп жағдайда егер кесте тігісі

осы әдіспен орындалса, оның гобеленнен айырмашылығы білінбейді. Ал, кейбіреулер олардан бөлініп өзіндік топтар құрады. Мысалы, айқас кестелеу. Бұл тігіс өрнектелген орыс халық кестелеу өнерінен туған. Ол әдіспен өрнекті панно және тақырыптық композицияларда тігіледі. Бұл жағдайда айқас тігістері матада ашық орын қалдармай жабады. Осы әдістің өзі кесте гобеленнің әдісіне жатады. Мәселен, жартылай айқас тігісі. Бұл тігіс те халық кестелеу өнерінің туындысы. Қазіргі уақытта гобелен тігуге кеңінен қолданылып жүрген тігістердің бірі.

Тоқылмаған гобелен тоқу жұмысы тамаша өнер туындысын туғызып, әуестену жасайтын қызықты қолөнердің бір түрі. Алғашқы жұмысты орындап шығысымен жаттығып тағы да қиын да болса қызықты әдістерін үйрене отырып жұмыс жасауға ұмтыласыз. Өте кішкене болса да бұл стильде жасалған гобелен, үлкен залдардың немесе үйлердің де интерьеріне өзіне тән әсемдік береді. Гобеленнің бұл тоқылу әдісі кестелеудегідей есептеле отырып жіптердің түстері матаның құрылымына орай орналасады. Әрбір жұмыс көптеген бір типтегі үзінділерден тұрады.

Тоқылмайтын гобеленді тоқу үшін:

• Гобеленші – суретші алдымен тоқылмақшы гобеленнің суретін қағазға түсіріп алады.

• Гобеленші – бояушы суреттегі түрлі – түстерге сәйкес жіптерді таңдап алады.

• Гобеленші – тоқымашы салған суреті бойынша теріс бетінен тоқиды.

Көркем тоқымада қателіктер болуы мүмкін. Бірақ оларды түзетуге болады. Мына әдістер:

1. Жіптің қысқа болуы. Қателік жіпті тартып тоқығаннан болады не жіп инеге сәйкес келмей қалың болғанынан болады. Ондай қателік болмас үшін, бос тоқу керек, не жіпті ауыстыру керек.

2. Егер түстік жағынан қате жіберілген болса, қате жіберген жерді тарқатып, қайта тоқимыз.

3. Көп жағдайда мата иненің көп түйреліуінен жыртылып кетеді. Ондай қатені матаны жамау арқылы түзетуге болады. Жыртылған жерге мата салып ине жіппен көктеп тігіп шымаыз, ары қарай тоқуды жалғастыра береміз. Тоқылған түктің арасынан жамалған жер байқалмай кетеді.

Гобелен тоқу технологиясында, әдіс – тәсілдерін пайдалана отырып, эстетикалық талғаммен жұмыс істеуге тәрбиелеу мақсатында гобеленшілердің әдістерін қолдандым.

Гобелен түгінің ұзындығы 3 түрлі. Түктің ұзындығы ине ұзындығына байланысты: 1,5 – 2 – 2,5

Гобелен тоқу- ол ұзақ ыждағатты, қол еңбегін қажет етеді. Гобелен тоқуда бірден – бір қажет нәрсе – ой, қиял және де көздің майын тауысатын үлкен еңбек пен уақытты қажет етеді. Осы екеуі қосылса, іс нәтижелі болмақ.

Тоқылмаған гобелен тоқу үшін – жай ақ мата, селдір мата, кенеп, дәке және мақтадан тоқылған маталар сияқтыларды пайдалануға болады. Осылардың ішінде селдір матаны арнайы тоқылмайтын гобеленге пайдаланған жақсы. Алғаш рет жұмыс бастауда осы селдір матаны пайдаланған жөн, себебі оған жіптерді түсіру оңай болады, әрбір жіпті матаның құрылымына қарай түсіруге болады. Селдір мата жәй ғана екі қабатты болып бөлінеді. Біріншісі, сетка немесе дәке типті болады, ал екіншісі, екі қатар жіптен тоқылған түрі. Бірақ гобелен тоқуға бұның екеуін де пайдалануға болады. Ол үшін матаның екі жіптен соң бір жібін инемен көтеріп қайшымен қиып шығуымыз керек, міне, осындай әдіспен кішкене жұмыс үшін мата даярлап алуға болады. Кішкене жұмыстар үшін мәселе, 30 см биіктіктегі немесе енінде кішкене кергіш жасап алуға болады. Оның материалы ағаш, әлде пластмасса, формасы дөңгелек немесе төртбұрышты ма өзіңіз таңдап аласыз. Тек ол матаны өте жақсы ұстап тұрса ғана болады. Егер ол шығып, не босап кететін болса, ол суретті өзгертіп бұзып жібереді. Егер мата жұмыс үстінде босап кетсе, оны ақырын ғана тарттырып алу керек.

Жұқа маталарды мысалы, селдір матаны немесе ақ матаны кергішке ұстатпаса бұрын теріс жағынан крахмалдап әлде желатинмен қатырып, ыстық үтікпен басып алу керек. Дайын

матаны кергішке керуге болады. Егер ол қаншалықты қатты керілсе, соншалықты жұмыстың жүру барысына жақсы болады.

Жіптер турасында айтатын болсақ, гобелен тоқу үшін кез – келген жіпті алуға болады. Негізінен мақта жіп немесе жуандау жібек жіптер қолданылған. Қазіргі уақытта мулине, ирис, жібек синтетикалық жіптердің барлығы қолданылады. Егер жіптердің барлығы бір типтегі болса өте жақсы болады. Бірақ, егер олар бірдей жуандықта болғаны жөн.

Бояулар гаммасы кестенің мағынасы, тақырыбына байланысты келістіріле тоқылады. Натюрморт тоқуда қанық түстерді, пейзажды бейнелеуде жұмсақ, нәзік түсті жіптерді пайдаланса жақсы болады. Егер жіптер түстер жағынан жақын болса олар тамаша түстік реңдер туғызады. Барлық жіптер алдын – ала таңдалып алынады. Жетіспейтін жіптерді бір түсті мата қиындысы әлде лентадан тарқатып алуға болады.

Гобелен тоқу үшін бірнеше ине пайдалануға тура келеді, себебі бір мезгілде түрлі – түсті жіптерді орналастыруға тура келеді. Негізінен жұмыс төменнен жоғары қарай жүреді, әрбір төртбұрыш схеманың фрагментінің бейнесін береді. Алғашқы жұмысты қарапайым тігістердің бірі жарты крест тігісінен бастаған жөн. Қазіргі уақытта осы тігістен тоқылған кесте гобелен кең тараған. Жіптерді немесе жүнді бояу үшін оның біркелкі жақсы боялуы үшін тыңғылықты әзірленген жөн. Мәселе, жіптерді бояғанда оларды шатысып қалмау үшін келептеп, бірнеше жерден байлап сақтау керек. Келептеген барлық жіпті жіңішке бауға өткізіп салған дұрыс, бұл боялған кезде аударыстырып отыруға қолайлы болады. Бояу қайнатылатын ыдыс мейлінше таза болу керек. Мүмкіндігі болса, шыны ыдысқа бояған жөн. Ыдыстың кеңдігі боялатын зат ішіне еркін сиятындай болсын. Боялған кезде боялатын бұйым ерітіндіге еркін барып тұру керек. Сонда ғана бояу біркелкі сіңеді.

Жұмысты орындауда Блум таксономиясы

Кесте 1. «Вазадағы гүл» атты тоқылмайтын гобелен жасау технологиялық картасы

№	БЛУМ таксономия сы	Керекті құрал-жабдықтар	Орындалу реті
	Білу	Тоқылмайтын гобелен жасауға қажетті құрал-жабдықтар: Тоқылмайтын гобеленді жасауға қажетті құрал-жабдықтар (сурет 6): -тоқылмайтын гобеленді тігуге арналған арнайы ине жиынтығы; -«мулине» түрлі-түсті жіптері; -мата; кергіш; қайшы; ПВА желімі	Өлшемі 30х50 ағаш рамканы дайындау, матаны рамкаға керу
2	Түсіну	Қағаз, қарындаш, эскизін жасау.	Суретті қағазға түсіру. Суретті айналық формада салу.
3	Қолдану	Матаға салынатын суретті таңдау	Матаға суретті түсіру
4	Талдау	Сурет бойынша жіптерді таңдау.	Шектеу сызықтарын жүргізу
5	Жинақтау	Түрлі-түсті жіптер.	Жабық түстен ашық түстерге қарай тоқуды бастау
6	Бағалау	Түрлі-түсті жіптер.	Жұмысты аяқтау
7		Лента, желім, ине, жіп	Жұымысты безендіру

Сабақ кезінде алған біліммен практикалық біліктіліктерін оқушылар үйірмеде одан әрі дамытып жалғастырады. Бұл міндеттерді шешу мәселесі оқушыларды гобелен тоқу әдісіне

үйретуде жалғасып дамиды. Қолданбалы өнердің бұл түріне үйрету барысында өнерге қызығушылыққа және әсемдікке тәрбиелеу бір – бірімен ұштасып, бір – бірін толықтырып отырады.

Оқушыларға гобелен тоқуын үйретуді сыныптан тыс үйірмелерде жүргізуге болады.

Гобеленді тоқып үйрену тәсілдері жұмыс мазмұнын ашады.

Үйірме жұмысынд а гобелен тоқудың тақырыптық жоспары (кесте 2). Барлығы – 34 сағат.

Теориялық – 6 сағат.

Практикалық –28 сағат.

7-8 сынып оқушыларына арналған, аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат І.Кіріспе бөлімі: 3 сағат

1. Қолданбалы қол өнерінің тарихы (1 сағат)

2. Қауіпсіздік ережелері: (1 сағат)

Қол инесімен жұмыс, қайшымен жұмыс, үтікпен жұмыс, кілем тоқу кезінде.Қажетті құрал жабдықтар.

3. Жұмыс орны дегеніміз - оқу өндірістік мақсатындағы шешуге ұйымдастырылған және жабдықталған оқушылардың іс-әрекет аймағы. (1 сағат)

ІІ.Гобелен түрлері, ерекшеліктері 18 сағат

«Вазадағы гүл» атты тоқылмайтын гобеленді жасау технологиясы.

1. «Вазадағы гүл» атты суретті. (1 сағат)

2. Өлшемі 30х50 ағаш рамканы дайындау, матаны рамкаға керу. (1 сағат)

3. Эскизін таңдау.Суретті қағазға түсіру. (1 сағат)

4. Суретті айналық формада салу, матаға суретті түсіру. (1 сағат)

5. Сурет бойынша жіптерді таңда ,шектеу сызықтарын жүргізу. (2 сағат)

6. Жабық түстен ашық түстерге қарай тоқуды бастау,жалғастыру, аяқтау.(12 сағат)

ІІІ.Шығармашылық жұмыс 13 сағат

1. Шығармашылық жоба тақырыбын, эскизін дайындау. (1 сағат) 2.Шығармашылық жобамен жұмыс. (11 сағат)

3. Көрме ұйымдастыру. (1 сағат)

Кесте 2.

Үйірме жұмысында гобелен тоқудың тақырыптық жоспары

Р/ С	Бөлім Бөлімше Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білім нәтижесі
			Барлығ ы	Лекция/ Теория/ Тәжіриб е 1	Тәжірибе / Тәжірибе 2
№1 Кіріспе бөлімі: 3 сағат №1 Қолданбалы қол өнер және гобелен өнерінің тарихы. Барлығы 3 сағат: теория 3
1.1	Кіріспе бөлімі. Қолданбалы қол өнер және гобелен өнерінің тарихы. Қазақстандық гобеленшілер. Гобелен тоқу әдістері	Мәдени және тарихи жәдігерлер, қолөнер мен дизайн салалары шығармаларының материалдарын, бағытын, салыстырмалы талдау .Тарихи деректерді оқып,	1	1

8. Жұмабаева К. Үйірме жұмысы – қазақ тілін меңгеруде ынталандыруды арттыратын жұмысының бір түрі// Білім = ИНФО. - 2009. - №1/2

Элективті курс бағдарламасы

«СӘН ӘЛЕМІ»

(8-9 сынып оқушыларына арналған, аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағатқа)

ЖАРИМБЕТОВА ГУЛЬСАРА КАСЫМБЕКОВНА,

№21 гимназиясының технология және көркем еңбек пәнінің мұғалімі

Пікір жазғандар:

Бекболатова Қ.М., Абай атындағы ҚазҰПУ ӨМжС институтының Философия (PhD) докторы, ҚР-ның Дизайнерлер одағының мүшесі;

Рахметова Н.Б., п.ғ.к., Қазақ ұлттық қыздар педагогика университетінің, Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар және өнер институтының Кәсіптік білім кафедрасының профессор м.а.

Түсініктеме

Ежелден келе жатқан, тігіншілік өнері жылдар өте даму үстінде. Әртүрлі пішінде киім үлгілері мен мата түрлерінің, сан алуан текстурасы мен фактурасы да қалыс қалар емес. Тігін өнерін алатын болсақ, оның арғы жағында көптеген мамандардың жұмысы жатыр. Мысалы: технолог, суретші, (дизайнер), конструктор деген сияқты. Сән әлемінің құбылуына байланысты, бұл мамандықтар да әр түрлі салаларға бөлінеді. Үйірме барысында балаларды осы салалардың қыр сырын ашып үйрете отырып өз болашақ мамандығын таңдауға үлесін қосады. Практика арқылы, өз қолымен пішіп тігу барысында, өз фантазиясын (қиялын) дамыта отырып, мата түрлерін ажырата алатын болады. Тігіс түрлері мен киім пішу техникасының түрлерін меңгеріп, ата дәстүрімізді жаңғырта отырып, шыдамдылыққа, ұқыптылыққа, талғампаздығын дамытуға септігін тигізеді.

Жалпы тігін өнері ешқашан өлмейтін, әрдайым сұранысқа ие мамандық. Бұл мамандықтың шеберлері ешқашан жұмыссыз қалмайды.Тігін мамандығын игерген адам, сән әлемінде, көптеген салаларда жұмыс істеуге мүмкіндік алады.Танымал әлемдік киім дизайнерлері, бала күнгі қызығушылығының арқасында, танымал болғандарын әр қашан айтып кетеді. Кез келген үлкен армандар мен таңдаулар, балалық шақтың нәтижесіне байланысты. Сондықтан бала күннен бастап, таңдау жасауға жасөспірімге мүмкіндік беру және бағыт, бағдар беру, дұрыс үйрету, әр ұстаздық міндеті. Тігін өнері, тамыры тереңде жатқан мамандық болғандықтан, қызығушылық көп, әсіресе қыз балалар арасында. Заманауи сән киімдерін пішіп, тігіп үйрену үшін, талап пен шыдамдылық қажет. Сонымен қатар талғам мен үйлестіру тәртібіне баулитын, бұл үйірменің болашағынан көп үміт күтеміз.

«Сән әлемі» авторлық бағдарламасы жалпы білім беретін, гимназиялық (лицейлік) компоненттің арнайы элективті курстарының 8-9 сынып оқушыларына арналған.«Көркем еңбек» бағдарламасының мазмұнына сәйкес «Дизайн және технология» бөлімінде ұсынылған тақырыптарға негізделіп әзірленді. 8-9 сыныпта өтетін тақырыптар жеңілден күрделіге қарай берілген. Бұл бағдарлама күнтізбелік тақырыптық жоспар құрастыруда пән мұғалімдеріне көмекші әдістемелік оқу құралы болады деген сенімдеміз.

Мақсаты:

• Балалар мен жасөспірімді өнерге баулу, қиялы мен өз мүмкіндігін ұштастыру арқылы әр түрлі киім үлгілерін пішіп, тігіп үйрену.

• Өмір жолындағы мамандығын таңдауға әсерін тигізеді.

• Шыдамдылық пен ұқыптылыққа үйрену.

• Талғам мен эстетикалық көзқарасын қалыптастыруды үйрену.

Нормативті бөлім

Р/С	Бөлім Бөлімше Тақырып	Сағат саны			Білім өнімі
		Барлығы	Лекция/ Теория/ Тәжірибе	Тәжірибе/ сарамандық жұмыс
№1 бөлім «Киімдерді үлгілеу, пішу және тігу». Барлығы 34 сағ.: лекция/теория 8 сағ., сарамандық жұмыс 26 сағ.
1	Киім тігу тарихымен танысу.	1	1	-	Киімнің шығу тарихын біледі. Қазақтың ұлттық киімдерін таниды
2	Үлгілеу және пішудің қажеттілігін балаларға түсіндіру.	1	1	-	Пікірталас жасайды, өз оыйн жеткізе алады
3	Алдын ала таңдалған киім үлгісін көркемдік және техникалық ерекшелігін ескере отырып нобай (эскиз) салу.	1	-	1	Нобай сызғанда адам дене пішінінің ерекшеліктерін біледі, көркемдік,техникалық ерекшіліктеріне мән береді
4	Өлшем алу (киім үлгісінің дизайнына байланысты).	1	-	1	Өз еркімен таңдалған киім үлгісінің нобайын салдаы
5	Өлшемді есептеу арқылы, үлгілеу ережесін қолдана отырып сызбасын (лекала) шығару.	1	-	1	Үлгілеу ережесімен таныс
6	Лекаланы матаға түсіріп оны пішу.	1	0,5	0,5	Лекаланы қолданады.
7	Көктеу әдісін үйрену, бөлшектерді бір біріне қосу. Бірінші киіп көруге - қабылдау өлшемін дайындау.	1	0,5	0,5	Бірінші қабылдау өлшемін жасайды.
8	Киіп көруден кейінгі өзгерістерді енгізу бүкпе, кемшіліктерін (ақау) жөндеу.	1	0,5	0,5	Киім пішудегі кемшіліктермен таниды. Лекаланы дұрыс пайдаланады.
9	Белдік бұйымының сызбасын құру.	1	0,5	0,5	Масштабты туралы мәліметтермен таныс
10	Белбеу сияқты бөлек детальдарын тігу.	1	-	1	Тігістердің түрлерін біледі

Өлшемді есептеу арқылы, үлгілеу ережесін қолдана отырып сызбасын (лекала)

шығару

Сызбаларды құрудың есптік-графикалық әдістері (пішу жүйелері) ХІХ ғасырдың басында пайда болып, барлық елдер мен халықтарға дұрыс тігінші болып қызмет еткен муляждық әдістер діртіндеп ығыстырыла бастады.

Киімді құрудың есептік-графикалық әдістерінде сызбалар құрудың әдістері көптен саналады. Лоардың құрылымдық есеп формулалары және графикалық құрылымдық әдістері жөнінен бір-бірінен ерекше айырмашылықтары бар.

Пішу жүйелері бастапқы кезде дербес тапсырыстар бойынша киім дайындауға, ал кейініректе өнеркәсіп өндірісінде киім дайындауға пайдалынады.

Лекаланы матаға түсіріп оны пішу

Лекало жинағына барлық бөлшектер кіреді (негізгі мата, астар, астараралық). Лекало, технологиялық өңдеу үдерісінде материалды лайықтауға, және тігіске берілген қосымшасы ескеріліп, типті дене бітімнің орташа өлшеміне жасалады.

Лекалоны безендіру және дайындау принципі, өндіріс түріне және бұйымның технологиялық өңделуіне байланысты.

Лекалонымата бктіне орналастыруда алдыңғы бой мен артқы бой бөлшектерінің және олардың негізгі конструктивті сызықтарының түйісуін тексереді. Содан соң лекалоны көшіреді және бөлшек шеттеріне тігіске, етегін қайыруға және өңдеуге қосымшалар береді.

Берілген бұйым түрін дайындауда, тігіске берілетін және бөлшек етегін қайыруға берілетін қосымша белгіленеді.

Көктеу әдісін үйрену, бөлшектерді бір біріне қосу. Бірінші киіп көруге - қабылдау

өлшемін дайындау

Өнімді бірінші өлшеуге дайындау үшін алдыменен қол тігістері арқылы бүкпелерін, болса иніштерін, алдыңғы және артқы бой бүйір бөліктерін біріктіріп тігіп, қалталардың, түймеліктерінің және т.б бөлшектерінің орналасу орындарын сызықтармен белгілейді. Сондай-ақ, жеңдерін уақытша көктеп қояды. Тігіске берілген қосымша бойынша, бұйымның, жеңнің төменгі жағын қайырып қояды. Өлшеу кезінде өнімнің қонуын, өнімнің алдыңғы және артқы бөлігінің тепе-теңдігін, көлденең сызықтардың, демек кеуде, бел, төменгі ұзындықтарының сәйкестігін белгілейді.

Киіп көруден кейінгі өзгерістерді енгізу бүкпе, кемшіліктерін (ақау) жөндеу

Киімді алғашқы өлшеуден кейін, ондағы сызықпен белгіленген ақауларды жөндеу керек. Мұнда бүкпелердің, қалталардың орындары мен жеңнің отырғызуын және әртүрлі себептерге байланысты ақаулары анықтайды. Сондықтан, оларды машина тигісімен тіккенге дейін ақауларын түзетуі керек. Мысалы, созылған немесе отырғызылған өңір немесе шлиц орындарын жөндейді. Бірақ мұндай ақаулар оңай түзетіледі.

Сондай – ақ, ақаулықтың не себеп болатындығын анықтау керек. Егер киім тар болса, онда артық мөлшері қыртыстарға жиналады, ондай жағдайда олардың қосымша тігістерін босатып, ал кең болса, оны тарылту қажет.

Белдік бұйымының сызбасын құру

Киімдердің ішінде ең көп тараған – белдікті бұйымдар. Белдікті бұйымдарға – белдемшелер жатады. Белдемшенің негізгі үш пішімі болады: тік, қиықты және шеңберлі.

Сондай-ақ белдемшелерде сәндік үшін көркем сызықтар кездеседі, олар: иніштер (кокетка), қатпарлар, жиырмалар. Иніштер – тік, доға, фигура тәрізді формада болады. Қатпарлар – бір жаққа бағытталған ашық және жабық тігісті, қарама-қарсы, банттық, күрделі болып келеді. Жиырмалар – желбіректер, желбіреуіктер, шашақтар, шілтерлер кездеседі.

Тік белдемше артқы және алдыңғы бөліктен тұрады, етегі тарылып келгендіктен адамның қимыл-қозғаласына, жүріс-тұрысына ыңғайлы болу үшін жырмалар мен қатпарлары болады.

Қиықты белдемшелер – төрт, алты, сегіз, он, он екі қиықты және «годе» пішімді тізеден төмен кеңейтіліп немесе тізеден төмен алдыңғы және артқы бөліктеріне шеңбер тәрізді формада салынады.

Шеңберлі белдемшелер – күн және жартылай күн болып бөлінеді.

Белдікті бұйымға өлшем алуда адамның дене бітіміне, яғни май басу ерекшелігіне көңіл бөлген жөн. Белдемшені құрастыру үшін негізгі үш өлшемдер қажет: белдің жартылай орамы – Ст, бөксенің жартылай орамы – Сб, белдемшенің ұзындығы – Дю. Белдемшенің сызбасын құрастырғанда белдің жартылай орамына – Пст және бөксенің жартылай орамына – Псб қосымша қосылады.

Белбеу сияқты бөлек детальдарын тігу

Бұл бөлімде бұйымды өңдеу әдісін тандаудан енбек өнімділігін арттыру негізі қалыптасады. Бұйымды өндеу жолдарын тандаудан алдын арнайы техникалық әдебиеттерде жазылған және жаңадан қолданылып жүрген өңдеу жолдарының түрлерімен танысу қажет. Бұйымды дайындағанда технологиялық, конструкциялық және өңдеу жолдарының ерекше назар аудару керек. Таңдалған өндеу жолдары қазіргі технологиялық, техникалық талаптарға, өнім сапасының жоғарылығына, еңбек өнімін өсіруге, өнімнің өзіндік құнының төмендетуге толығымен жауап беруі қажет. Өңдеу тәртібі жіппен, желіммен, ерітіп біріктіру операцияларын орындау үшін таңдалады. Ол жобаланған бұйымның технологиялық рет- реттілігі негізінде алынады. Бұнда бөлшекті біріктіру түрі, инешаншым мен тігістің түрі, тігістің жиілігі мен ені, ине мен жіптің нөмері көрсетіледі.

Қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып, үтікпен барлық тігістерін жатқызып

өңдеп шығу

Бұйымды тігу барысында барлық тігістер міндетті түрде ылғалды жылу өңдеуден өтуі керек, ал ылғалды жылу өңдеу киім өндірісінде үлкен маңызға ие. Тігін бұйымдарының сыртқы түрі мен сапасы осы жұмыстарға байланысты. Ылғалды-жылу жұмыстарына арналған жұмыс орны санитарлық-гигиеналық талаптар мен қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып, жұмыс істеуге ыңғайлы болатындай етіп ұйымдастырылуы керек.

Ылғалды жылу жұмыстарына арналған жұмыс орны-үтіктеу тақтасы. Ылғалды-жылу жұмыстары тұрып орындалады, ал өңделген заттан көзге дейінгі қашықтық 35-45 см болуы керек. Ылғалды-жылу жұмыстары темірмен орындалады. Үтік-бұл ылғалды-жылу өңдеуге арналған құрал. Электр үтіктерінде термореттегіш (қыздыру температурасын реттейді) және бу ылғалдандырғыш бар.

Үтіктің, шнурдың және шанышқы корпусының жарамдылығын, үтіктің табанының тазалығын тексеру қажат. Үтікті реттегішті өңделетін матаға сәйкес қысымы мен уақытын таңдау, резеңке төсеніштің болуын тексеру керек. Үтікті құрғақ қолмен қосуға және өшіруге болмайды.

Әрлеу, жұмысты толығымен аяқтау

Әрлеу – бұл киім тігіліп біткеннен кейін, айтылған-өнімді толықтырып, безендіруі керек. Сонымен қатар, ол оған бір немесе басқа сипат беруі керек, оның кию уақытын (қыс,

жаз), мақсатын (үй, жұмыс, демалыс) және т.б. анықтауы керек. Бұл терінің сипатына да, оны қолдану әдісіне де байланысты. Бөлшектерді бекіту үшін жиі қолданылатын түймелер сияқты әрлеудің басқа түрлерін мысал ретінде келтірейік; бөлшектердің рельефтері мен жиектерін ерекшелеп қана қоймай, сонымен қатар өнімге үлкен тұрақтылық беретін, пішінді (жақтар, түбтер, сөрелер, ұсақ бөлшектер) сақтауға көмектесетін машина тігісімен әрлеу. Сонымен, қарапайым әрлеуді (кірістіру, белбеу) қолдана отырып, көйлекті іскерлік жолмен жасауға болады; егер сіз кірістіру, гүлдер, садақ сияқты талғампаз әрлеуді қолдансаңыз, көйлек демалыс, талғампаз көрінеді.

Тігіп біткен бұйымды қорғау, дефиле жасау

Сән әлемі таңғажайып, сиқырлы, керемет, тартымды көрініс. Сән көрсетілімін қоғамның эволюция процесін әртүрлі факторлардан байқауға болады, ал сән – солардың бірі. Дефиле сән бизнесінің әдісі ретінде XIX ғасырдың ортасында Британдық Француз сәнгері Чарльз Фредерик Уорт ойлап тапты, ол сән әлеміне сән сәнін алғаш енгізген кезде. Оған дейін дайын әйелдер көйлегін көрсету үшін тек жасанды манекендер қолданылған. Уорт өзінің студиясында арнайы бөлме ұйымдастырды, онда сән дизайнерлері клиенттерге жаңа киім үлгілерін көрсетті. 1905 жылы дизайнер Люсилл Глин Лондонда алғашқы көпшілік

алдында дефиле өткізді – сахна мен музыкалық сүйемелдеуімен сән көрсетілімі.

Бас киім (тақия, сәукеле т.б.)

Біздің ата-бабаларымыздың бас киімдеріне деген көзқарасы ерекше болды. Қазақтың ұлттық бас киімдері ерлерге, әйелдерге, балаларға және жас ерекшеліктеріне байланысты киеді.

Мұндай-кішкентай қалпақ, шеңберлі тақия, өрнекті тігісі бар, оны жарқын матадан тігіп, міндетті түрде кестемен немесе бисерден, маржаннан, бисерден, күмістен жасалған түрлі жапсырмалармен безендірген.

Сәукеле - ол өте жоғары болуы тиіс. Оның биіктігі 70 сантиметр, күміс және алтын монеталармен, меруерт және маржандармен әшекейленген конус тәріздес биік бас киім, XIX ғасырдың аяғына дейін қазақтарда қолданылған ежелгі бас киімдердің бірі.Сәукелені қалыңдық киген, ол болашақ күйеуіне киіз үйге кіріп, иіліп тағзым еткен кезде сәукеленің ұшы ошаққа тиіп тұруы керек делінген.

Ең қымбаты қалыңдықтың бас киімі - сақ көсемінің алтынмен әшекейленген бас киімі сәукелесі мен қазақтар үшін аса бағалы сәукеле болды. Сәукеле екі бөліктен тұрады: сау (бүтін, бүтін) және келе (төбешік, мұнара). Сәукеленің қаңқасы қалың ақ киізден жасалып, барқыт, жібек, атлас немесе велюрмен қапталды. Кедейлер оны матадан немесе атластан тігіп, шыны тасмоншақтармен немесе моншақтармен безендірді.

Сәукеле шашақпен әрленген, ою-өрнектер бағалы және жартылай бағалы тастар- карнель, көгілдір, аметист үшін жиектеме ретінде қызмет еткен түрлі ұсақ алтын және күміс монеталардан және фигуралы пластиналардан жасалған. Бай қалыңдықтар екі молынан әшекейленген кең пластиналары бар сәукелеге қол жеткізе алды.

Алдын ала таңдалған бас киім үлгісін көркемдік және техникалық ерекшелігін ескере отырып нобай (эскиз) салу

Киім үлгісінің эскиз жасау үшін алдымен идеяны қағаз бетіне түсіру керек. Алғашында анық емес, пропорционалды емес, нақты сызбалары жоқ болуы мүмкін. Бұл идеяның өскіндері, қиялдың ұшуын қажет деп санайтындай етіп суреттей алатын бастапқы кезең. Осыдан кейін модельдің көркемдік эскизін жасау керек.

Модельдің көркемдік эскизі-кез-келген сурет техникасында жасалатын бейне. Сурет салу үшін гуашь, акварель, түрлі-түсті немесе бір түсті қарындаштар, киізден жасалған

қаламдар және кез-келген нәрсені қолдануға болады. Көркем эскиз фигурада еркін позада орындалады. Ең бастысы, сіз жасаған модель көңіл-күйді сатады, сіз ойлаған кескінге сәйкес келеді, эстетикалық және киюге ыңғайлы. Мұның бәрін көркем эскизді жасау кезеңінде ойластыру керек. Көркем эскизді орындағаннан кейін оны техникалық эскизге көшіру керек, оған сәйкес үлгіні модельдеу қажет болады.

Модельдің техникалық эскизі-бұл негізгі сызықтардың торын — мойын, кеуде, бел, жамбас, орталық осьті қолдана отырып, модельдің барлық құрылымдық ерекшеліктерін нақты анықтай отырып, шартты түрдегі фигурадағы өнімнің суреті. Сонымен қатар құрылымдық тігістердің, бөліктердің, қалталардың және т. б. орналасуын дәлірек есептеуге мүмкіндік береді.

Өлшем алу (бас киім үлгісінің дизайнына байланысты)

Барлық өлшеулер сызба сызуға, бұйымның, силуэттің және матаның түрі мен мақсатына байланысты болғандықтан, тігілетін киімге сәйкес келуі керек. Өлшеу кезінде тапсырыс беруші бұлшықет кернеуінсіз және тұлғаның өзгеруінсіз еркін тұруы керек. Тапсырыс берушінің киімі өлшем белгілерін алып тастауға кедергі келтірмеуі керек. Ондай кезде матаның үлкен қабаты алынып тасталды. Тұлғаны немесе бас киімнің өлшемін алу үшін, денені бос ұстап, еркін түруы керек.

Өлшемді есептеу арқылы, үлгілеу ережесін қолдана отырып бас киім сызбасын (лекала) құрастырылады.

Бас киімге өлшем алу бас шеңберін айналдыра өлшеуден басталады. Сантиметрдің ұшын шаш сызығындағы маңдайдың ортасынан бастайды. Сантиметрді бастың артқы жағындағы шығыңқы астына орап, таспаны өлшеудің екі ұшын жалғап, шеңбердің алдыңғы жағынан аяқталады.

Лекаланы матаға түсіріп оны пішу

Тігін бұйымдарының бөлшектерін мата бетіне орналасу, бір жиынтықты және көп жиынтықты болуы мүмкін. Бір жиынтықты – бұл бір тігін бұйымының бөлшектерінің жиынтығынан тұратын орналасу. Ал тігін бұйымдары бөлшектерінің бірнеше жиынтығынан тұратын лекалоның көп жинақты орналасуы болып саналады. Киім бөлшектерінің үлгілерін жасау жобаланған өнімді өндіруге арналған материалдардың қасиеттерін және жобаланған өңдеу әдістерін ескере отырып, дизайн сызбасы негізінде жасалады.

Лекало жиынтығының барлық бөлшектеріне негіз жіптерінің бағыты және олардан рұқсат етілген ауытқулар сызылады, технологиялық немесе ылғалды-жылумен өңдеу орнының белгілерімен белгіленеді.

Лекалдарда лекалдың атауы және бұйымның атауы (бөлшектердің бірінде); техникалық сипаттаманың нөмірі; лекалдың мақсаты; бөлшектердің атауы; кесіндідегі бөлшектердің саны; фигураның жетекші Өлшем белгілерінің толық абсолютті шамаларымен көрсетілген бұйымның мөлшері көрсетіледі. Ірі бөлшектердің бірінде Жиынтыққа кіретін барлық бөліктердің тізімі берілген.

Сондай-ақ лекалға конструктивтік сызықтар және мөлшерді өлшеу бағыты көрсетілген есептеу формулалары (Тапсырыс берушінің фигурасына қатысты лекало таяныштарының контурларын жедел түзету мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында) салынады, есептеу формулаларының құрылымы формулалардың құрылымына сәйкес келеді.

Бөлшектерді бір біріне қосу. Бірінші киіп көруге (примерка) дайындау

Киім бөлшектері әртүрлі тәсілдермен біріктіріледі: жіп, желім, дәнекерленген, тойтармалы. Әрбір нақты жағдайда осы немесе басқа қосылысты қолдану оған қойылатын

талаптарға, қосылатын материалдардың түріне, сондай-ақ жабдықтың қуаты мен мүмкіндіктеріне байланысты болады.

Жіптер арқылы қосу әдістері, материалдың екі немесе бірнеше қабатын бір, екі немесе одан да көп жіптерден тұратын тігістермен байланыстырады.

Қосылудың басқа әдістерімен салыстырғанда жіп ең әмбебап болып табылады, өйткені ол тігін өнеркәсібінде қолданылатын материалдардың барлық түрлерін біріктіруге мүмкіндік береді.

Жіп әдісімен ұзындығы 1-ден 10 мм-ге дейінгі тігістерді қолдана отырып және 2-ден 25 м/мин-ге дейін тегістеу кезінде материалдардың қозғалу жылдамдығын өзгерте отырып, қалыңдығы әртүрлі материалдарды (0,1-ден 10 мм-ге дейін, кейде одан да көп) қосуға болады. Бірқатар тігістерден тігіс пайда болады. Тігістер мен тігістер қолмен және машинамен жасалуы мүмкін. Киімді жаппай өндіруде машина тігістері негізінен орындау жылдамдығы мен сапасы бойынша ең тиімді болып табылады. Қолмен тігістер бөлшектердің күрделі өзара орналасуына байланысты Машина тігісін орындау қиын болған жағдайда ғана қолданылады. Жіптердің тоқуына байланысты машина тігістері арқылы жүреді; жіптердің саны бойынша - бір, екі, үш және көпжіпті. Машина тігістері жеткілікті беріктікке, икемділікке, әдемі келбетке ие. Мұндай тігістермен киім бөлшектерін қосу процесі салыстырмалы түрде қарапайым және технологиялық жабдықтармен қамтамасыз етілген.

Бас киімді моншақ, бисер, ою-өренктермен әшекейлеп, жұмысты толығымен аяқтау

Бас киімдерді безендіру көбінесе қолданылатын маталардың бірі болып табылады, олардан жиектер, белдіктер жасалады. Мақта-матадан, Жібек жіптерден және синтетикалық талшықтардан жасалған баулар, ленталар, баулар өңдеу болып табылады. Аяқтау маталары сәндік гүлдер жасау үшін қолданылады.

Жазғы бас киімдерді безендіру үшін спорттық және балалар тақырыптары бар түрлі эмблемалар қолданылады. Эмблемалар мақта-мата немесе былғары негізде түрлі-түсті баспа қолданыла отырып, сондай-ақ бір эмблеманың раппорты бар жаккард таспасы түрінде орындалған.

Аяқтау түрлері. Бас киімдерді безендіру үшін әр түрлі әрлеу қолданылады. Аяқтау бас киім, әрлеу материалдары мен маталардан жасалған негізгі материалдан, сондай-ақ пластиктен, ағаштан жасалған зергерлік бұйымдардан және металл аксессуарлардан жасалуы мүмкін.

Негізінен, жоғарғы матадан жасалған әрлеу әйелдер мен балаларға арналған киізден жасалған бас киімдерде қолданылады.

Тері өнімдері, әсіресе балалар, помпалармен безендірілген. Помпондар- монохроматикалық, көп түсті, бас киіммен немесе шнурлар, таспалар, таспалар арқылы тығыз байланысты.

Бас киімді демонстрация жасап, қорғап шығу

Сән көрсетілімі (француздық défilé de mode) - сән апталығы кезінде өзінің жаңа киім топтамалары мен аксессуарлар желісін көрсету үшін модельер ұйымдастырылады . Сән көрсетілімдері әр маусымда, әсіресе көктем, жаз және күз, қыста дебют жасайды. Мұнда соңғы сән үрдістері пайда болады. Ең ықпалды екі сән апталығы – Париждегі сән апталығы және Нью-Йорктегі сән апталығы, ол жарты жылда бір рет өткізіледі. Милан, Лондон, Сибиу және Берлин сән апталықтарының да әлемдік маңызы бар. Еліміз егемендігін алғаннан кейін Қазақстанда әрбі маусым сән апталығын көрсеті үрдіске айналды.

Әдетте, шоу, модельдер дизайнер жасаған киімде подиумда жүреді. Киім подиумда әр түрлі жарықтандыру және арнайы эффектілердің көмегімен жарықтандырылады. Әр модельдің белгілі бір киімде пайда болу тәртібі, әдетте, дизайнер өз коллекциясы туралы

жасағысы келетін мәлімдемеге сәйкес жоспарланған. Содан кейін аудитория тиіс ғана емес түсінуге тырысады, бұл айтуға тырысады дизайнер, бірақ көзбен деконструировать әрбір наряд көріңіз бағалауға бөлшектер мен шеберлігі, әрбір жеке зат.

Кейде сән көрсетілімдері инсталляция түрінде болады, онда модельдер тұрақты, тұрып немесе жасанды ортада отырады. Қазіргі заманғы дизайнерлердің кең ауқымы өз шоуларын театрлық қойылымдар ретінде құруға бейім, олар жақсы ойластырылған декорациялармен және жанды музыка немесе голограммалар сияқты әртүрлі технологиялық компоненттермен толықтырылады. Сән көрсетілімінде тек киім топтамасы ғана емес, бас киім, аксесуар, аяқ киімдердің де өзіндік ерекшеліктері анықталады.

Еркін тақырыпта шығармашылық жоба. 2-3 образдан тұратын коллекция жасау, оны қорғау (топтық жұмыс)

Әр адамның өміріндегі сән өте маңызды рөл атқарады. Олар "олар киіммен кездеседі" деп бекер айтпайды...». Өз өміріндегі әр адам сәннің ықпалына түседі, ол қоғамға не, қайда және қашан кию керектігін айтады.

Сән әлемін зерттемес бұрын және бұл үлкен, зерттелмеген, күрделі әлем, біз алдымен сән сөзінің мағынасын түсінеміз.

"Сән" сөзі латынның modus сөзінен шыққан-Өлшем, сурет, әдіс, ереже.

Сән-бұл өмірдің немесе мәдениеттің кез-келген саласында белгілі бір стильдің уақытша үстемдігі. Белгілі бір уақыт кезеңінде қоғамда танымал киім, идеялар, мінез-құлық және т.б. стилін немесе түрін анықтайды.

Сән-белгілі бір әлеуметтік ортада белгілі бір, әдетте қысқа уақыт аралығында үстемдік ететін талғам мен көзқарастардың жиынтығы.

Сән үлгілерін көрсету арқылы шығармашылық жұмысты қорғау бұл белгілі бір қоғамдық ортада, әдетте қысқа мерзімде, белгілі бір уақытта үстемдік ететін талғам мен көзқарастарға сәйкес көрсетілім.

Көрме

Көрме үлкен әсер қалдырады, жарқын түсімен, көптеген бұйымдарымен және олардың кәсібилігімен есте қалады! Өнімдер шынайы қуаныш пен қызығушылық тудырады! Барлық ұсынылған жұмыстарды және көрмеге қатысушылар көрсеткен қиялдың ұшуын сипаттау мүмкін емес, педагогтердің шығармашылығын өздері көрген жөн.

Бұл көрмеге қатысқан мұғалімдер сөзсіз құрметке лайық. Бұл жұмыстардың көпшілігі сәндік – қолданбалы өнер мұражайларының әшекейі бола алады.

Зақымдайды түрлі үйлесімі стильдер. Біз бәрімізге белгілі келесі әдістерді бөліп көрсете аламыз: тоқу, кескіндеме, тігу, күлкілі фигуралар, ыдыс-аяқтарды бояу, қолдан жасалған керемет зергерлік бұйымдар жасау, бисер, декупаж, түрлі панельдер, интерьерді безендіруге арналған бұйымдар.

Инелермен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік ережелері

Жұмыс барысы кезінде қолды жарақаттап алмау үшін үстелде отырған қалыпта жұмыс істеу керек. Аяқтар еденге тіреліп тұруы керек, ал дене тіке немесе алдыға қарай иіліп тұрған дұрыс. Инелердің дұрыстығын қадағалап тұру маңызды. Киіз басу үшін бекітілмеген инелермен жұмыс істеуге болмайды. Себебі киіз басу үшін арналған инелер өте сынғыш болып келеді. Сонымен қатар инелермен жұмыс істеу кезінде құрақ үшін тағайындалмаған қатты бетпен жанаспау керектігін де қадағалау керек. Егерде жұмыс барысында инелер сынатын болса, онда оларды тез уақытта абайлап алып тастау керек .Барлық құрал жабдықтарды, құрылғыларды арнайы жәшікке жинап салып отыруды әдетке айналдырған жөн.

Тігін машиналарымен жұмыс істеу кезеңінде қауіпсіздік ережелерін сақтау

Үйірменің күнделікті көркем еңбек пәні сабағынан айырмашылығы оқушылардың іздену жұмыстарына көп көңіл бөлінеді. Оқушының ізденуге деген

жауапкершілігі артады, дайындықтарын күшейтеді. Шығармашылық жұмыспен айналысқан кезінде оқушылардың қызығушылық, ізденушілік, шығармашылық қабілетінің оянуына мүмкіндік туады. Өткізілген әрбір тақырып түріне қорытынды жасай отырып, оқушы бағаланады. Курстың міндеті оқушыға құрақ /пэчворк/ жасау техникасын меңгерту. Жасалған өнімнің (шығармашылық жұмыс) сапасын қолданылған әдіс-тәсілдерін бағалау және талдау төмендегі критерийлер бойынша бағаланады:

• белсенділігі, тапқырлығы, жаңаша көзқарастары, өзіндік зерттеу қорытындысының болуы;

• бейімделуі мен орындау техникасындағы ұқыптылықы;

• композициялық шешімі және түс үйлесімдігі;

• құрал-саймандармен жұмыс жасауда қауіпсіздік ережесінің сақталуы;

• бұйымды сәндеу және безендірудегі заманауи талаптар, яғни дәстүрлі емес материалдардың тиімді қолданылуы;

• әр жарты жылдықтағы онлайн платформадағы ауқымды аудитория алдында дайын жұмыстарды қорғау және оны ұсыну (онлайн форумдар, әлеуметтік желілерде);

• оқушылардың шығармашылық жұмыстарынан көрмелер ұйымдастыру;

• интерьерді заман талабына сай безендіру үшін алған білімдері мен тәжрибесін қолдана отырып шығармашылық әркеттерін көрсете білуі.

Бағалау жүйесі, формативтік баға

«10» деген баға – берілген материалды толық меңгерген жағдайда, сарамандық жұмысты толық игерген, жасалған бұйым сапалы орындалған жағдайда.

«8-9» деген баға – берілген материал толық меңгерген, жасалған бұйым толық аяқталған, бірақ сапасы төмендеу аяқталған жағдайда.

«5-7» деген баға – берілген тапсырмада нақтылық жоқ, композиция шешімі үйлеспеген, жасалған бұйым сапасы қанағаттанарлық жағдайда.

«2-4» деген баға – берілген материал ашылмаған, орындау техникасын меңгере алмаған, жұмыс аяқталмаған жағдайда.

Пайдаланған әдебиеттер мен ресурстар

1. Е.Никитина, А. Талғатбекова. Киімді конструкциялау. Оқулық., Астана: Фолиант, 2010, - 280б.

2. К.Ж. Кучербаева. Киім пішу мен тігу (дидактикалық материалдар). Оқу құралы, 2015.

3. Кучарбаева К.Ж. Амреева Т.М. Чмекеева Г.М. Әйелдер және балалар киімдерін дайындау технологиясы. Оқулық. 2012.

4. Асанова С.Ж., Птицына А.П. Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы. Оқулық. 2018.

5. Б. Асанова. Қазақ ұлттық ою-өрнектерінің тарихы және теориясы. Оқулық. 2015.

6. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі, «Ғылым», Алматы 1966,146-бет

7. Шойбеков.Р.Н «Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы» Алматы-1993

8. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. Ӛ-Я. Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Азия Арна, 2014. 534-535 бб.

9. Энциклопедия. «Қазақтың ұлттық ою-өрнектері» М.Ш.Өмірбекова Алматы -2003

10. «Қалыптастырушы бағалауды қолдану бойынша пән мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін арттыру» Әдістемелік құрал Алматы-2016

11. Қазақ халқының қолөнері.Г.Қ.Шырынбаева.Алматы-2014.

12. Ою-өрнек ой айтар. З.Ақайқызы.Алматы «Рауан» 1996

13. Шаңырақ энциклопедиясы, 145 бет

14. Ғапамтор ресурстары

http://kmib.net/uchebniki/shvein.pdf https://aktif.kz/static/uploads/uploaded_files/7d6a2d54b54db2ebe9d242e24bcc4fb8.pdf https://stud.kz/referat/show/48951

https://eshko.kz/course/kazakh/pishu-zhane-tigu/

Элективті курс бағдарламасы

«ҰЛТТЫҚ МУЗЫКА»

(6-сынып, аптасына 1 сағат, барлығы – 34 сағат)

ОСПАНҒАЛИЕВА САУЛЕ ҒАЛЫМБЕКОВНА,

Ш. Уәлиханов атындағы №12 мамандандырылған гимназияның музыка пәні мұғалімі, педагог-зерттеуші

Пікір жазған:

Нарикбаева Л.М., Абай атындағы педагогикалық университетінің профессоры, педагогика ғылымдарының докторы;

Амирова Г.У.,«Жаңа Ғасыр» №175 гимназиясының музыка пәні мұғалімі, педагог- зерттеуші;

Сыдыкова Г.К., педагог шебер, І. Жансүгіров атындағы №130 гимназияныңмузыка пәні мұғалімі.

Түсініктеме хат мазмұны

Халқымыздың баға жетпес құндылығы – ұлттық музыка. Атадан балаға мұра болып, сан ғасырлық тарих қойнауынан өтіп, бүгінде жоғалмай, өлмей осы күнге жеткен асыл қазынамызды, біз де ары қарай өсіп келе жатқан ұрпаққа мұра ғып жеткізуіміз керек. Бұл біздің жер бетінде қазақелінің өмір сүретінінің айқын дәлелі. «Біз өзіміздің ұлттық мәдениетіміз бен дәстүрлерімізді осы әралуандығымен және ұлылығымен қосып қорғауымыз керек, мәдени игілігімізді бөлшектеп болса да жинастыруымыз керек» деп Елбасы Жолдауында айтқан.

«Туғанда дүние есігін ашады өлең, рухы мен ақыл-ойын барша ұрпаққа паш еткен ескірмес, өлмес, өшпес өлең-жыр» - деп М. Әуезов көркемөнеріміз туралы биік деген баға берген.

Бағдарламамның тақырыбы: «Ұлттық музыка» (аспаптық музыка)

Бұл бағдарлама 6-сынып жеткіншектерінің жас ерекшелігіне, танымдық қабілеттерінің мүмкіндік деңгейлеріне сай іріктеліп жасалған. Бағдарлама талапқа сай құрастырылған, жас ерекшеліктері ескерілген, жаңа инновациялық технологиялар мен озық тәжірибелерді қолдануды көздейді. Мақсаты мен міндеттері айқындалған, бөлімдері тәрбиелік мәні зор тақырыптарды қамтыған.

Аспаптық музыканы меңгеру және орындау кезеңі музыкалық тәрбиенің ортасы ретінде қолданылаотырып, балалардың аспаппен ән айтуға деген қызығушылығын, сүйіспеншілігін арттырып, орындау қабілеттерін әдемі табиғи дыбыс шығару арқылы диапозондарын дамытады. Музыкалық есту қабілетін жан-жақты - әуендік, ырғақтық, үйлесімдік бағытта дамытуға тәрбиелеп міндеттейді.

«Ұлттық музыка» бағдарламасы 11-12 жас жеткіншектерге арналған және бір оқу жылына есептелген: жылына 34 сағат, сабақ аптасына бір сағаттан өтеді.

Бұл бағдарлама негізінен 4 бөлімнен тұрады:

I бөлім. Жақсылық жаршысы (ұрмалы, соқпалы аспаптар)

2. бөлім. Үрмелі аспаптар әлемі.

3. бөлім. Кел, домбыра үйренейік!

4. бөлім. Ұлттық музыкадағы күйлер (шағын этно-ансамбль)

I бөлімде білім алушылар ұлттық музыка туралы деректермен танысады және дабыл, дауылпаз, асатаяқ, сақпан,даңғара, тұяқтассынды ұрмалы аспаптармен танысады.

2. бөлімде білім алушылар қазақ халқының үрмелі музыкалық аспаптарымен таныстыру.

Керней, мүйіз сырнай, сазсырнай, тастауық, сыбызғы, үскірік аспаптарымен танысады және шығу тарихы жөнінде мәлімет беріледі.

2. бөлімде халық күйлерінің тарихы мен халық сазгерлерімен танысу.

3. бөлімде білім алушылардың меңгерген аспаптарын біріктіріп, шағын этно-ансамбль

5-сабақ (1 сағат)

Тақырыбы: Тұяқтас, тоқылдақ аспабы.

Білуі тиіс: Аспаптың шығу тарихы, құрылысы. Ырғақтар қағу 6-сабақ (1 сағат)

Тақырыбы: «Сыңғырла, менің аспабым»

Білуі тиіс: Барлық меңгерген аспаптардан шағын ұрмалы-соқпалы ансамбль құру 7-сабақ (1сағат)

Тақырыбы: Жоба қорғау – «Мен меңгерген аспап»

Меңгеруі тиіс: Жоба тақырыбын ашу, құрастыру және қорғау, топтық шығармашылық жұмыс, жоба тақырыбына сай жасалған презентациялар мен бейнежазбаларын ұсыну.

Бөлім: «Сазды әуенді сыбызғы мен сазсырнай»

8-сабақ (2сағат )

Тақырыбы: «Сыбызғы сарыны»

Білуі тиіс: Сыбызғының шығу тарихы, құрылысы 9-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Сыбызғы сарыны»

Білуі тиіс: Сыбызғы аспабында қарапайым әуендерді ойнап, үйрену. 10-сабақ (2сағат)

Тақырыбы: «Әуезді сазсырнай»

Білуі тиіс: Сазсырнайдың шығу тарихы, құрылысы 11-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Әуезді сазсырнай»

Білуі тиіс: Сазсырнай аспабында қарапайым әуендерді ойнап, үйрену. 12-сабақ (2 сағат)

Тақырыбы: «Ұлттық аспаптар музыка әлемінде»

Білуі тиіс: Жетіген, шертер, шіңкілдек, қобыз сияқты ішекті аспаптар туралы мәлімет.

Шығу тарихы, жасалу, ойналу жолдары.

13. сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Ұлттық аспаптар музыка әлемінде»

Білуі тиіс: Шаңқобыз, барбыт, желбуаз тб көнеден келе жатқан аспаптармен танысу.

Шығу тарихы, жасалу жолдары мен ойнау тәсілдері.

13. сабақ (1сағат)

Тақырыбы: «Шығармашылық шабыт»

Меңгеруі тиіс: Жоба тақырыбын ашу, құрастыру және қорғау, топтық шығармашылық жұмыс, жоба тақырыбына сай жасалған презентациялар мен бейнежазбаларын ұсыну.

13. сабақ (1сағат)

Аспаптар шеберханасына саяхат

Білуі тиіс: Әртүрлі аспаптардың жасалу технологшиясымен танысу

Бөлім: «Кел, домбыра үйренейік!»

13. сабақ (1 сағат)

Тақырыбы: «Домбырасыз ән қайда!»

Білуі тиіс: Домбыраның шығу тарихы, құрылысы, жасалу жолдары 17-сабақ (6 сағат)

Тақырыбы: «Домбыра үйренудің әліпбиі»

Білуі тиіс: Домбыра ойнағандағы отырыс, оң қолдың қағысы 18-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Домбыра үйренудің әліпбиі»

Білуі тиіс: Домбыра ойнағандағы отырыс, сол қолдың қойылуы 19-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Домбыра үйренудің әліпбиі»

Білуі тиіс: «Еркем-ай» әнінің 1, 2 бөлімдерін үйрену 20-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Домбыра үйренудің әліпбиі»

Білуі тиіс: «Еркем-ай» әнінің 3- бөлімдерін үйрену 21-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Домбыра үйренудің әліпбиі»

Білуі тиіс: «Еркем-ай» әнінің барлық бөлімдерін және сөзімен қосып үйрену 22-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Домбыра үйренудің әліпбиі»

Білуі тиіс: «Еркем-ай» әніне кейбір ұрмалы-соқпалы аспаптармен домбыраны қосып ойнап үйрену

23-сабақ (4 сағат)

Тақырыбы: «Халық әні – халық қазынасы»

Білуі тиіс: Халық әндері туралы түсінік және «Қалаулым» әнінің 1-бөлімін үйрену 24-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық әні – халық қазынасы» Білуі тиіс: «Қалаулым» әнінің 2-бөлімін үйрену 25-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық әні – халық қазынасы»

Білуі тиіс: «Қалаулым» әнінің 1,2-бөлімдерін қосып үйрену және ұрмалы-соқпалы, үрмелі аспаптардың элементерін қосып үйрену

26-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық әні – халық қазынасы»

Білуі тиіс: «Қалаулым» әнінің 1,2-бөлімдерін қосып үйрену және ұрмалы-соқпалы, үрмелі аспаптардың элементерін қосып үйрену

Бөлім: Ұлттық музыкадағы күйлер (шағын этно-ансамбль)

27-сабақ (7-сағат) Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы мәлімет. «Жастар биі» күйінің 1-буыны 28-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы аңыздар. «Жастар биі» күйінің 2-буыны 29-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы аңыздар. «Жастар биі» күйінің 3-буыны 30-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы аңыздар. «Жастар биі» күйінің 4-буыны 31-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы аңыздар. «Жастар биі» күйінің 4-буыны 32-сабақ (жалғасы)

Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы аңыздар. «Жастар биі» күйінің барлық бөлімдерін қосып ойнау

33-сабақ (жалғасы) Тақырыбы: «Халық күйлері»

Білуі тиіс: Халық күйлері туралы аңыздар. «Жастар биі» күйінің барлық бөлімдерін қосып ойнау және ұрмалы-соқпалы, үрмелі аспаптарды біріктіру

34-сабақ (1-сағат)

Тақырыбы: «Мен өнерлі баламын!»

Білуі тиіс: Жыл бойы үйренген шығармаларды ұлттық аспаптардың біріктіріп ансамбльмен ойнау.

Норматив бөлімі

6-сынып, аптасына – 1 сағат, барлығы – 34 сағат

р/с	Бөлім, Бөлімше, Тақырып	Оқу мақсаты	Сағат саны			Білімдік өнімі
			бар лығы	лек ция	тәжірибе
1	Бөлім: «Жақсылық жаршысы» 1-тоқсан
1	Дабыл, дауылпаз аспабы.	6.1.1.1 - ұрмалы аспаптармен таныстыру; 6.1.2.1- аспаптар туралы мәліметтермен бөлісу	2	1		Мәліметтермен алмасу
2	Дабыл, дауылпаз аспабы.	6.1.1.1- аспаптарда орындау, үйрену тәсілдері; 6.1.2.1-тыңдаған шығарманы талдау, өнердің өзге түрлерімен байланысын анықтау			1	«Аспаптарда ойнау» тәсілі
3	Асатаяқ, сақпан аспабымен танысу	6.1.1.1 - ұрмалы аспаптармен таныстыру; 6.1.2.1- аспаптар туралы мәліметтермен бөлісу	2	1		«Ойлан, тап» әдісі
4	Асатаяқ, сақпан аспабымен танысу	6.1.1.1- аспаптарда орындау, үйрену тәсілдері; 6.1.2.1-тыңдаған шығарманы талдау, өнердің өзге түрлерімен байланысын анықтау			1	«Жұптасып ойлан, бөліс» әдісі
5	Тұяқтас, тоқылдақ аспабы.	6.1.1.1- аспаптарға байланысты тақырыпты ашу	1		1	«Серпілген сауал» стратегиясы
6	«Сыңғырла, менің аспабым»	6.1.1.1- аспаптың шығу тарихы және құрылысын білу; 6.1.1.2 - барлық меңгерген аспаптардан шағын ұрмалы-соқпалы ансамбль құру	1		1	Жеке, топтық жұмыс әрекеті
7	Жоба қорғау : «Мен меңгерген аспап»	6.1.1.1- аспапты меңгеру тақырыбын жоба арқылы қорғау, бағытын анықтау	1		1	«Мен не білдім» жоба қорғау
2	Бөлім: «Сазды әуенді сыбызғы мен сазсырнай»				2-тоқсан
8	«Сыбызғы сарыны»	6.1.1.1- аспаптың шығу тарихы және құрылысын білу 6.1.2.1- аспаптар туралы мәліметтермен бөлісу	2	0,5	0,5	Мәліметтермен алмасу
9	«Сыбызғы сарыны»	6.1.1.1-аспаптарда орындау, үйрену тәсілдері 6.1.2.1-тыңдаған шығарманы талдау		0,5	0,5	«Аспаптарда ойнау» тәсілі

Қазіргі заман талабына сай ұлттық музыканың шеберлігін, оның ішінде әр түрлі аспаптарда ойнауды меңгеру, халық әншілері мен күйшілерінің шығармаларына деген қызығушылық пен өз ұлтына деген құрметті арттыру үшін ұсынып отырған бағдарламамның маңызы зор деп түсінемін.

6-сынып білім алушыларына арналған бағдарламамның мазмұны 34 сағатты құрайды. І. Теориялық бөлім – (7 сағат)

ІІ. Практикалық бөлім – (27 сағат)

Берілген бағдарламаның тақырыбына сай алынған музыкалық ақпараттарды іріктеу, музыкалық шығармаларды жазған композиторлар туралы деректерді іздеу, музыкалық шығарманың әдеби мәтінін талдау, ақындар туралы мәліметтерді қарастыру, әр музыкалық шығарманың жазылу тарихын түсіндіре отырып, маман әншілердің орындауындағы дыбыс жазбаларын тыңдап көру бағдарламаның негізгі жұмыс талабы болып қарастырылады.

Білім алушылардың жобаны құрастыру және қорғау жұмысында бірқатар ерекшеліктері бар:

1. Таңдап алынған тақырыптың мазмұнды, көркем орындалуы;

2. Заманауи технологияны қолдану барысындағы ақпараттардың берілу тәртібін қарастыру;

3. Жоба түрінде берілген тақырыптардың мақсатын анықтау, музыкалық терминдер мен ұғымдармен танысу, жалпы жүйелілік пен бірізділіктің болуы;

Тәжірибелік жұмыстарда музыкалық сауаттылық, жеткіншектерді тәрбиелеу бағытындағы музыкалық шығармалардың өзектілігі мен жас ерекшеліктеріне сәйкес үйлесімділігі, оны орындау жүйесі қарастырылады. Осы бағдарлама бағытында жұмыс жасайтын мұғалімдер өз тәжірибесінде шағын этно-ансамбль құра алатын мүмкіншілігі бар екенін айта кетсем де болады.

Оқушылардың білім-біліктіліктерін бағалауға қойылатын талаптар:

Бағдарламаның түсінгенін қорыту барысында қалыптастырушы бағаның керемет түрлері қолданылады.

«Керемет», «Тамаша» деген бағалар:

• өтілген материалдарды толық меңгеріп, шығармаларды тақырып бойынша талдай білетін, теориялық ұғымды өз шығармашылығында қолдана білетін, бейнежазбалар мен презентацияны еркін меңгеріп ұсына алатын, музыкалық шығармаларды өздері орындай алатын немесе ережелерді толық меңгерген оқушыларға қойылады.

«Жақсы» деген баға:

• оқушы берілген талаптарға толық жауап беріп, 1-2 жеңіл қателік жіберіп, оны өзі түзеткен жағдайда қойылады.

«Орташа» деген баға:

• оқушы өтілген материалдардың негізгі мазмұнын түсініп, бірақ ойын толық жеткізіп бере алмаған жағдайда қойылады.

«Ұлттық музыка» бағдарламасы бойынша оқушылар әдеттегідей өзінің орындау шеберлігіне байланысты, өз білімдері мен жетістіктерін өзін-өзі бағалауға мүмкіндіктері бар. Бағалау-оқушының жеке құндылығына емес, жетістіктері барысында құлшыныс пен қызығушылық, өзін шығармашылық жұмысының нәтижесіне бағытталады, өзіне деген сенімділік қалыптастырады

3. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. «Домбыра үйрену» Айтқали Жайымов, Сәрсенбай Бүркітов,Біләл Ысқақов, Алматы,

«Өнер» баспасы, 1992 ж.

2. «Күйлер» жинағы, құрастырғандар - Қаршыға Ахмедияров, ҒалымАхмедияров, Алматы,

«Өлке» баспасы, 2002 жыл.

3. «Ән салып, күй тартайық термелетіп,домбыра үйренейік» Өтеген Спанов, Алматы ,

«Әуен» баспасы. 1992 жыл.

Элективті курс бағдарламасы

«ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚ» ҰЛТТЫҚ ОЙЫНЫ

сыныптан тыс жұмыстар мен секциялық сабақтарды өткізуге арналған

(3-4 сынып, aптaсынa, 1 сaғaт, бaрлығы 34 сaғaт)

Н. Хуaнгaн

«М.Жұмaбaев aтындaғы №137 жaлпы бiлiм беретiн мектептің» дене шынықтыру пәнiнiң мұғaлiмi, педaгогикa ғылымының мaгистрi,

Пiкiр жaзғaн:

Қожaмжaров Т.Т., Қaзaқтын спорт және туризм aкaдемиясының «Күрес және Ұлттық спорт түрлерi» кaфедрaсының м.a., ҚР ЕСЖ;

Көпжaнов Ғ.Б., Қaзaқтың спорт және туризм aкaдемиясының «Күрес және Ұлттық спорт түрлерi» кaфедрaсының aғa оқытушысы, п.ғ. мaгистрi

Түсiнiктеме хaт

Бaлaның логикaсын бaстaуыш сыныптaн aрттырудың бiрден бiр жолы қaзaқтың ұлттық ойыны тоғызқұмaлaқ. Тоғызқұмaлaқ ойыны aрқылы бaлaғa ұлттық құндылықтaрды бойынa сiңiруге болaды. Өйткенi, жеке тұлғaның логикaлық қaсиеттерi осындaй ойындaр aрқылы дaмиды.

Ойын тaқтaсы бiр-бiрiне қaрaмa-қaрсы орнaлaсқaн тоғыз шұңқырдaн және екi ойыншыдaн тұрaды. Қaй ойыншы көп құмaлaқ жинaсa, сол жеңiске жетедi. Қaзaқ мәдениетiнiң мaңызды мұрaсы зерделiк ойыны болып тaбылaтын тоғызқұмaлaқ ойыны мемлекеттiк сaясaт ретiнде бaстaуыш бiлiм беру бaғдaрлaмaсынa енгiзу бaлaлaрдың aкaдемиялық интеллектiнiң дaмуынa дa мaңызды фaктор болa алады. Тоғызқұмaлaқ ойынын жaңa ұрпaққa ұлттық құндықықтaрды дәрiптеу негізінде дене шынықтыру сабағында қолдану өте тиімді.

Бұл зерттеуде қaзiргi жaһaндaну әлемiнде елiмiздiң бiлiм сaлaсындa есте сaқтaу және зейiн сияқты aқыл-ой қaбiлеттерi қолдaнылaтын дәстүрлi зияткерлiк ойыны. Жaлпы бiлiм беретiн мектептiң 3-4 сыныптaрынa aрнaлғaн оқу бaғдaрлaмaсындa ұлттық ойындaрғa соның iшiнде тоғызқұмaлaқ ойынынa сaғaттың бөлiнуiне бaйлaнысты «Тоғызқұмaлaқ» ойынын оқытудың әдiстемесi негiзiнде aрнaйы бaғдaрлaмa құрылды.

Бaғдaрлaмa 3-4 сыныптaрғa жaлпы 34 сaғaтқa құрылғaн. Сонымен қaтaр, ойынның шығу тaрихы, қaғидaсы мен зaңдылықтaры, әр тaқырыпқa aрнaлғaн сaбaқ жоспaрлaры, жaрыс өткiзу тәртiбi енгiзiлген.

Сaбaқ жоспaрлaрындa «Тоғызқұмaлaқ» ойыны турaлы түсiнiк берiлiлген.

Бaғдaрлaмaдa әр тaрaудaн соң прaктикaлық, қaйтaлaу, ойын сaбaқтaры түрiнде бекiтiлген.

Бaғдaрлaмaның мaқсaты:

Қaзaқтың ұлттық ойындaрының жaстaрғa тигiзетiн тәрбиелiк мәнi орaсaн зор және де дене тәрбиесiнiң бaғa жетпес құрaмы болып сaнaлaды.

Ұлттық ойындaр тек ойын-сaуық қaнa емес ол спорт, ол өмiр сүру үшiн мaңызы бaр үлкен тәрбие жолы, сонымен қосa ұлттық ойындaр ерлiктi, ептiлiктi, тaпқырлықты, тaбaндылықты тaғы бaсқa мiнез ерекшелiктерiн қaлыптaстырaды.

Дене тәрбиесi сaбaғындa ұлттық ойындaр бaлa денесiн шынықтырaды, рухaни жaғынaн өсiредi, ерік-жігерін, төзімділігін дамытады, ой-өрісін, тапқырлығын, тапқырлығын шыңдайды, логикалық ойлауға үйретеді.

Бaғдaрлaмaның мiндеттерi:

• Тоғызқұмaлaқ өнерiнiң өмiршеңдiгiн түсiндiру;

• Оқушылaрдың ойлaу қaбiлеттерiн дaмыту;

• Ойынның жaлпы ережесiне сипaт беру;

• Жүрiстiң дәлдiгiн шығaрғaндa мaтемaтикaлық aмaлдaрды қолдaнa бiлуге мaшықтaндыру;

• Оқушылaрды ойын негiздерiн сaқтaй отырып ойнaуғa бейiмдеу.

Бaғдaрлaмaның өзектiлiгi:

Мұғалім бастауыш сынып оқушылары үшін өте өзекті мәселенің бірі, дене тәрбиесімен қоса баланың шапшаң ойлау дағдысында тиімді пайдалануына мүмкіндік жасайды. Дене шынықтыру сабағын тек қимыл-қозғалыс деп қабылдамай білім алушының ақыл ой санасын дамытып, логикалық ойлауын жақсартуға мүмкіндік жасай алады. Білім алушыға қaжет деген тын мaтеpиaлдaн көбipек мaғлұмaт беpе aлaды.

Кoммуникaтивтi және шығapмaшылық, логикaлық oйлaу қaбiлетiн дaмытудaғы oқушының өзiндiк жұмыc icтеу дaғдыcы мен белcендiлiгi apтaды.

Тоғызқұмaлaқ ойынын оқушылaрғa үйрету aрқылы оқушылaрдың логикaлық ұғымдaрын кеңейтiп, есептеу дaғдылaрын шыңдaй түсуге болaды. Ойын барысында бaлaлaрдың бiлiмi тереңдей түседi.

Жұмыстың ғылыми-әдiстемелiк деңгейi: Курс бaрысындa бiлiм aлушылaр Ұлттық ойындaрды дене шынықтырумен байланыстыра отырып ұлттық құндылықтарды бойына сіңіреді. Ата-бабамыздан келе жатқан дәстүрлерді қайта жандандырып, бaлaлaрдың дене тәрбиесiн дұрыс жолғa қою, спорттық шеберлiктерiн, мүмкiндiктерiн aрттыру. Мұғaлiмнiң кеңестерiн пaйдaлaнa отырып, ойынның ережелерін түсіну, өз беттерiмен орындaу, тәжiрибе жүзiнде қолдaну деңгейі болып табылады.

Бaғдaрлaмaның ғылыми тaбиғaты – Тоғызқұмaлaқ ұлттық ойынының басты құндылықтарын ғылыми зерттеу жүмыстарын негізге ала атырып, оқушылaрдың ойын барысын күрделiлiгiмен жaқынырaқ тaныстырып, олaрдың логикaлық ойлaу қабілетін aрттыру.

Бaғыттылығы – курс бaғдaрлaмaсы оқушылaрдa ББД қaлыптaстыру ғaнa емес, сонымен қaтaр жеке тұлғaсын логикaсын aрттыруғa негiзделген;

• Спорттық этикaны қолдaну;

• Спорттық терминдердi дұрыс aтaу;

Күтiлетiн нәтиже:

• Сыныптaр aрaсындa жaрыстaр ұйымдaстыру;

• Жолдaстық кездесулер өткiзу;

• Турнир ұйымдaстыру;

• Оқушылaр спaртaкиaдaсынa қaтысу;

• Қaлaлық жaрыстaрғa қaтысу;

• Облыстық жaрыстaрғa қaтысу. Мұғaлiм еңбегiн бaғaлaуғa мүмкiндiк бередi.

Пәнaрaлық бaйлaныс: мaтемaтикa, тaрих.

Бiледi:

• Қaзaқтың ұлттық ойындaры турaлы бiледi;

• Тоғызұмaлaқ ойынының не екенiн бiледi;

• Тоғызқұмaлaқ ойынының aдaм денсaулығынa әсерi турaлы бiледi;

• Тоғызқұмaлaқ ойынының мaқсaтын бiледi;

Түсiнедi:

• Оқушылaрғa тоғызқұмaлaқ ойынының тәсiлiн жaсaй aлaды;

• Қиялын, есте сaқтaу қaбiлеттiн дaмытa aлaды;

• Тоғызқұмaлaқ ойынының ережелерiн дұрыс меңгере aлaды;

• Тоғызқұмaлaқ тaқтaсын құрaрa aлaды;

Қолдaнaды:

• Тоғызқұмaлaқ тaқтaсымен дұрыс жұмыс жaсaуды үйренедi.

• Тоғызқұмaлaқ ойынындa жүрiстi әзiрлейдi;

Тaлдaйды:

• Оқушылaр дұрыс ойынды тaлдaйды;

• Екi ойыншының ойынын aжырaтa aлaды;

Жинaқтaйды:

-Тоғызқұмaлaқ ойынының моделiн ұсынaды.

-Ойын бaрысындaғы қaтелiктерiн тaлдaп, қaйтa қaрaйды;

Бaғaлaйды:

-Төрешiлiк критерийiне сәйкес өзaрa, өзiн-өзi бaғaлaйды;

-өзiн-өзi бaғaлaйды;

2. Тұрaқтылaу (мaзмұндық) бөлiмi 3-4 сынып

1. Тоғызқұмaлaқ ойынының шығу тaрихы. (4 сaғaт)

   1. Қaзaқтың ұлттық ойыны «Тоғызқұмaлaқ» тaрихы (2 сaғ)

1.2 Тоғызқұмaлaқ ойыны турaлы түсiнiк (1 сaғ)

1.3. Тоғызқұмaлaқ ойын ережесi (1 сaғ)

2. Тоғызқұмaлaқ ойынының қaғидaсы, зaңдылықтaры (6 сaғaт)

   1. Ұлттық ойындaрдың тәрбиелiк мaңызы. ( сaғ)

2.2 Тоғызқұмaлaқ ойынының жүру әдiстерi. (1 сaғ)

3. Тоғызқұмaлaқ ойынының ерекшелiктерi. (1 сaғ)

4. Тоғызқұмaлaқ ережесi бойыншa ойын. (1 сaғ)

5. Тоғызқұмaлaқ ойынының жaзып ойнaу тәртiбi. (1 сaғ)

6. Ойнындaғы жүрiстiң дәлдiгiн есептеу жолдaры. (1 сaғ)

3. Ойынның тaктикaлық әдiстерi. (8 сaғaт)

   1. Екi жaқты ойын. (1 сaғ)

   2. Отaулaрдың aтaуы. (1 сaғ)

   3. Жүрiстердiң дәлдiгiн есептеу жолдaры. (1 сaғ)

   4. Бiрiншi есептеу жолы. (1 сaғ)

   5. Екiншi есептеу жолы. (1 сaғ)

   6. Үшiншi есептеу жолы. (1 сaғ)

   7. Жүрiстердiң дәлдiгiн есептеу жолдaры. (1 сaғ)

   8. Жекелеген ойыншылaрдың тәжiрибесiн тaлдaу. (1 сaғ)

4. Тоғызқұмaлaқ есептерi. (6 сaғaт)

   1. 2 құмaлaқ ұтып aлуғa aрнaлғaн есептер. (1 сaғ)

   2. 3 құмaлaқ ұтып aлуғa aрнaлғaн есептер. (1 сaғ)

   3. 4 құмaлaқ ұтып aлуғa aрнaлғaн есептер. (1 сaғ)

   4. 5 құмaлaқ ұтып aлуғa aрнaлғaн есептер. (1 сaғ)

   5. Жүрiстердiң дәлдiгiн есептеу жолдaры. (2сaғ)

5. Тұздықтың ойындaғы мaңыздылығы (6 сaғaт)

   1. Тұздықтың aтқaрaтын қызметi. (1 сaғ)

   2. Тұздық берудiң ерекшелiктерi. (2 сaғ)

   3. Тоғызқұмaлaқ ойынындaғы тaктикaлық тәсiл: комбинaция. (1 сaғ)

   4. Тоғызқұмaлaқ ойынындaғы тaктикaлық тәсiл: шaбуылдaу. (2 сaғ)

6. Тоғызқұмaлaқ ойынындaғы тaктикaлық тәсiл (4 сaғaт)

   1. Бaйлaу қою. (1 сaғ)

   2. Тұздық aлу (1сaғ)

   3. Түздық беру. (1 сaғ)

   4. Тұзaқ құру. (1 сaғ)

Жобa жұмысы (1 сaғ)

2. Нормaтивтi бөлiм

Элективтi курс бaғдaрлaмaсының мaзмұны модульге, бөлiмге, тaқырыптaрғa бөлiнiп, олaрдың әрқaйсысынa сaғaт сaнын көрсетiлген. Тоғызқұмaлaқ 3-4 сыныптaр тaқырыптaры негiзiнде сaрaлaнғaн шығaрмaшылық, тәжiрибелiк, жобaлaу, зерделеу, зерттеу тaпсырмaлaры қaрaстырылғaн.

Бaғдaрлaмaдa оқу қызметiн және оқыту нәтижелерiн сипaттaу үшiн Бенджaмин Блумның «Оқу мaқсaттaрының тaксономиясы» теориясы қолдaнылып, жоғaры ойлaу дaғдылaрынa қaлaй қол жеткiзуге болaтындығы қaрaстырылaды.

Р/ С	Бөлiм Бөлiмше Тaқырып	Оқу мaқсaты	Сaғaт сaны			Бiлiм нәтижесi
			Бaр лығ ы	Лек ция	Тәж iри бе
№1 бөлiм №1 Бөлiмше. Тоғызқұмaлaқ шығу тaрихы. Бaрлығы-4 сaғaт: теория-3
1.1	Қaзaқтың ұлттық ойыны «Тоғызқұмaлaқ» тaрихы	4.2.2.1 көшбaсшылық рөлдерiмен кезектесе aлмaсып, әрекет мaқсaттaрынa қол жеткiзу үшiн өз бетiнше және топтa жұмыс iстей бiлу	1	1		Шығу тaрихын бiледi
1.2	Қaзaқтың ұлттық ойыны «Тоғызқұмaлaқ» тaрихы	4.2.2.1 көшбaсшылық рөлдерiмен кезектесе aлмaсып, әрекет мaқсaттaрынa қол жеткiзу үшiн өз бетiнше және топтa жұмыс iстей бiлу	1	1		Шығу тaрихын бiледi
1.3 .	«Тоғызқұмaлaқ» ойыны турaлы түсiнiк	3.2.4.1 бiрқaтaр дене жaттығулaры нa қaтысқaн кезде ережелердi және құрылымдық тәсiлдердi бiлетiнiн қолдaнужәне пaйдaлaну	1	1		Тоғызқұмaлaқ турaлы түсiнедi.

Мұғaлiмнiң бaғыт-бaғдaр беруiмен ойыныды үйрну бaрысындa оқушының интеллектуaлды, мaтемaтикaлық мүмкiндiктерiнiң, есте сaқтaу қaбiлеттерiн, логикaсының, тaнымдық көзқaрaсының дaмуы бaрысын қaлыптaстыруғa бaғыттaлғaн. Өйткенi тоғызқұмaлaқ ойынын меңгеру бaрысындa оқушылaрдa төмендегiдей қaбiлеттер мен дaғдылaр қaлыптaсaды:

• Логикaлық ойлaу қaбiлетi;

• Ұлттық құндылықтaрды қaлыптстыру;

• Коммуникaтивтi дaғды;

• Өз aлдынa жеке жұмыс жaсaу;

• Топтық, жұптық, комaндaлық жұмыс жaсaу;

Бiлiм мен дaғдыны бaқылaу

• Aғымдaғы бaқылaу күнделiктi сaбaқтa логикaлық ойлaу дaғдылaрын қaлыптaстыру негiзiнде, құрылғaн aрнaйы ойын тaктикaлaры aрқылы орындaлaды;

• Қорытынды бaқылaу бөлiм соңындa берiлген тaпсырмa бойыншa тексерiледi.

Оқушылaрдың бiлiмiн қорытындылaп бaғaлaу бaрысы:

• теориялық сұрaқтaр қою aрқылы;

• Ойын бaрысын бaқылaу;

• Ойының құрылымын бaқылaу;

• Тaнымдық жұмыстaр мен жобaлық жұмыстaрды қорғaту aрқылы жүргiзiледi.

Керi бaйлaныс бaрысындa жaзбaшa және aуызшa жaуaп беру кезiнде және тәжiрибелiк жұмыс жaсaудa оқушының теориялық бiлiмi мен логикaлық ойлaу қaбiлетiне, шығaрмaшылығынa мән берiледi.

2. Оқытуды ұйымдaстыруғa әдiстемелiк нұсқaулaр

Бұл курс 3-4 сынып оқушылaры мен осы сыныптaрғa сaбaқ беретiн пән мұғaлiмдерiне қaзaқтың ұлттық ойыны тоғызқұмaлaқ ойынын қолдaну aрықылы ұлттық құндылықтaрды, келешек ұрпaқтың бойынa сiңiре aaлaмыз. Сонымен қaтaр бiз жaңa мүмкiндiктер мен тәжiрибелердi көрсете aлaмыз.

Қaзiргi тaңдa бәсекеге қaбiлеттi, ұлттық ойындaрды бiлiм aлушылaрдың бойынa сiңiру, жaңa идеялaрмен бөлiсу, тоғызқұмaлaқ ойынын тез әрi жеңiл меңгерудi үйрету курс aвторының бaсты мaқсaты болып тaбылaды.

Бaғдaрлaмa жaлпы бiлiм беретiн мектептер, лицейлер мен гимнaзия мектептерiнiң 3-4 сынып оқушылaрынa aрнaлғaн.

Қолдaнылғaн әдебиеттер тiзiмi:

Мұғaлiмдер үшiн:

1. «Тоғызқұмaлaқ ғaжaйып ойын» М.Шотaев;

2. «Шaхмaт, тоғызқұмaлaқ, дойбы» Б.Сұлтaнбеков;

3. «Тұздықтaр тaртысы» М.Шотaев;

4. «Спорт жұлдыздaры» журнaлы;

5. «Қaзaқ спорты» республикaлық гaзетi;

6. «Тоғызқұмaлaқ дaнaлығы» Ә.Aқшорaев;

7. «Тоғызқұмaлaқ әлiппесi» С.Тiлеубaев, С. Бизaқов;

8. «Тоғызқұмaлaқ» Ә.Aқшорaев, Н.Жүнiсбaев.

Оқушылaр үшiн:

Оқушылaрғa ұсынылaтын әдебиеттер тiзiмi:

1. «Тоғызқұмaлaқ ғaжaйып ойын» М.Шотaев;

2. «Шaхмaт, тоғызқұмaлaқ, дойбы» Б.Сұлтaнбеков;

3. «Тұздықтaр тaртысы» М.Шотaев;

4. «Спорт жұлдыздaры» журнaлы;

5. «Қaзaқ спорты» республикaлық гaзетi;

6. «Тоғызқұмaлaқ дaнaлығы» Ә.Aқшорaев;

7. «Тоғызқұмaлaқ әлiппесi» С.Тiлеубaев, С Бизaқов;

8. «Тоғызқұмaлaқ» Ә.Aқшорaев, Н.Жүнiсбaев.

Aқпaрaттық ресурс: https://qumalak.kz, https://www.PlayOK.com

ПРОГРАММА

МЕТОДИКА ПОДГОТОВКИ И КОНТРОЛЬ УРОВНЯ СПОРТИВНОГО МАСТЕРСТВА ЮНЫХ ФУТБОЛИСТОВ С АКЦЕНТОМ НА ФИЗИЧЕСКУЮ ПОДГОТОВКУ

для учащихся 5-7 классов всего – 102 ч., по 3 ч. в неделю

Христофориди К.Х.,

учитель физической культуры КГУ «Школы-лицея №28 имени М.Маметовой»

Рецензент:

Искаков Т.Б., директор института искусств и спорта, доктор PhD, ассоциированный профессор КазНПУ им. Абая;

Медетбекова А.Т., директор КГУ «Школы-лицея № 28 имени М.Маметовой», почётный работник образования РК, кандидат педагогических наук, член-корреспондент Международной академии информатизации РК

Пояснительная записка

Актуальность. В соответствии с пунктом 4 статьи 8 Закона Республики Казахстан от 27 декабря 2019 года №2931 «О статусе педагога» предлагаются методические рекомендации по организации внеурочных спортивных занятий в организациях образования. В главе 5 вышеупомянутых рекомендаций говорится о документации и отчетности работы внеурочных спортивных занятий. Одним из условий проведения занятий является наличие программы. Я выбрал методику подготовки юных футболистов 5-7 классов с акцентом на физическую подготовленность. На сегодняшний день данный аспект является одной из актуальных проблем в современном детско-юношеском футболе, в котором происходит возрастание физических и нервных нагрузок, и именно в этом возрасте закладывается фундамент будущих достижений.

Цель - совершенствование физической подготовки футболистов 5-7 классов

Долгосрочные задачи:

• воспитание высоких моральных и волевых качеств учащихся;

• достижение высокого уровня основных физических качеств и совершенное овладение техникой и тактикой игры в футбол;

• достижение высокого уровня индивидуальной и командной подготовленности и приобретение навыков их реализации в условиях соревнований;

• достижение и многолетнее сохранение высокой общей и специальной работоспособности;

• контроль показателей физической подготовленности и морфофункционального состояния юных футболистов.

Среднесрочные задачи для учащихся 5-6 классов:

• знать историю развития футбола;

• понимать технику безопасности, нормы и правила гигиены для занятий футболом;

• знать правила игры футбол;

• овладеть техникой ведения мяча, остановки мяча, ударов по статичному и движущемуся мячу, передачу мяча;

• уметь применять ранее освоенные технические приемы в подвижных играх;

• уметь определить собственный уровень игры, физического состояния.

Среднесрочные задачи для учащихся 7 класса:

• знать историю развития футбола, характеристики игры, понимать значение спортивных игр для гармоничного развития ребенка и подростка;

• понимать технику безопасности, нормы и правила гигиены для занятий футболом;

• знать и уметь объяснять правила игры в футбол;

• правильно выбирать и применять технико-тактические навыки в учебной игре;

• знать индивидуальные, групповые и командные тактические действия игры в защите и нападении;

• уметь применять ранее освоенные технические приемы в условиях, приближенных к соревновательным;

• уметь определить собственный уровень игры, физического состояния.

Для того чтобы стать футболистом высокого класса, необходимо овладеть специфическими умениями и навыками, которые включают в себя физическую, техническую, тактическую и морально-волевую подготовку. Центральным звеном этой цепи является физическая подготовка, потому как если юные футболисты не обладают необходимой быстротой, выносливостью, силой, ловкостью, гибкостью, то они не научатся достоверно и правильно выполнять технические приемы, воплощать в игре тактические замыслы тренера, в полной мере проявлять свои морально-волевые качества.

Естественно для того, чтобы достичь высоких спортивных результатов в детско- юношеском футболе, необходим компромисс между всеми видами подготовки юных футболистов, но очевидно, что физическая подготовка должна выступать основой в построении учебно-тренировочного процесса.

Мой футбольный путь начинается с раннего детства. Мне посчастливилось тренироваться у разных тренеров, от которых я перенял их опыт, методы и способы тренировок. На сегодняшний день учащиеся нашего лицея ежегодно занимают призовые места в рамках районной, городской и Республиканской школьной лиги. Что касается именно аспекта физической подготовки юных футболистов, то этим исследованием я занимался еще будучи студентом, разрабатывал методику тренировок, данные по контролю и т.д. Впоследствии собранные материалы легли в основу моей дипломной работы. Также этим вопросом я занимался на протяжении своей педагогической деятельности.

Ожидаемые результаты.Предполагается, что представленные средства, методы, формы и дозировка тренировок, а также способы контроля позволят достичь более высокого уровня физической подготовленности, улучшить морфофункциональное состояние, повысить уровень работоспособности учащихся, что на последующих этапах даст возможность качественно овладеть техническими и тактическими приемами игры.

Новизна программы заключается в том, что в ней четко распределено время тренировок для каждого класса, а также преимущественная направленность времени, отводимого на физическую подготовку в рамках конкретного урока.

Констатирующая (содержательная) часть

Для того чтобы верно построить УТП, важно учитывать, что подготовка юных футболистов имеет свои специфические особенности. Главное на этапе начальной спортивной специализации – заложить полноценный фундамент будущих достижений: обеспечить всестороннее гармоническое развитие организма, повысить общий уровень его функциональных возможностей.

Как установлено рядом исследований, формирование определенных двигательных способностей эффективно в том случае, если оно совпадает с фазами ускоренного темпа их развития; при этом данная закономерность наиболее четко проявляется у детей до 12 лет.

Подготовка юных футболистов должна осуществляться таким образом, чтобы постепенно, поэтапно подвести их к спортивному мастерству, учитывая сенситивные периоды развития детей.

Этапность в развитии физических качеств, особенно в подростковом возрасте, в определенной степени связана с типологическими особенностями и проявляется в том, что применительно к большинству физических качеств можно говорить о типологическом комплексе, который обуславливает эффективность их проявления.

При планировании УТП следует поэтапно, руководствуясь основными дидактическими принципами, распределять средства спортивной подготовки на все этапы с 8-10 до 17-18 лет, то есть на протяжении основных четырех этапов подготовки юных футболистов до момента их перехода в разряд взрослых футболистов. Процесс совершенствования физической подготовленности может быть результативен только при условии, если он реализовывается систематически, на основе перспективного, научно обоснованного и аргументированного плана, который выполнен с учетом возрастных особенностей детей.

Особенности воспитания быстроты

При воспитании быстроты необходимо пытаться достичь наибольшего повышения темпа бега и частоты движений, не подразумевающих значительных мышечных усилий. Выбор следует делать в пользу естественных движений. Можно использовать спортивные и подвижные игры, стратегии в форме соревнований.

Игровой материал должен составлять до 50% всего занятия. Все упражнения реализовывать непродолжительно (10-15 сек.). Существенный смысл заключается в повторном беге с максимальной скоростью, осуществляемой в форме эстафет, на отрезках до 15-20 м. Также рекомендуется использовать контрольные упражнения в беге на 30-60 м. Следует применять в тренировочном процессе ускорения из различных стартовых положений, с изменением направления, по всевозможным двигательным сигналам. Это позволяет избирательно реагировать с ответным действием на каждый из сигналов, имитируя разнообразные условия, встречающиеся непосредственно во время игры.

Особенности воспитания силы

В период тренировочного процесса учащихся 5-7 классов, непосредственно при совершенствовании силы основной акцент следует делать на укрепление мышечных групп всего организма, через локальные и региональные силовые упражнения.

У учащихся 5-7 классов главным аспектом при воспитании силы является то, что нужно сконцентрироваться на развитии мышечных групп всего двигательного аппарата. Важно брать во внимание то, что у школьников данного возраста в процессе роста, как правило, довольно слабо развиты основные группы мышц. Исходя из того, что силовые возможности учащихся слабы, развитие силы нужно выполнять очень аккуратно, применяя непродолжительные силовые напряжения. Ни в коем случае не стоит перегружать детей силовыми упражнениями. В построении УТП юных футболистов следует применять упражнения с отягощением сравнительно низкого веса, которые должны выполняться с большой скоростью. Кроме упражнений с отягощением на занятиях целесообразно использовать парные и групповые упражнения с сопротивлением, снарядовую гимнастику, подвижные игры, комбинированные упражнения и др.

Дозировка комплексов упражнений, предназначенных на развитие силы юных футболистов, играет первостепенную роль в развитии данного качества. Чрезмерное количество повторений упражнений скоростного характера не будет способствовать развитию быстроты, а данные усилия будут уходить в пользу выносливости.

Особенности воспитания выносливости

Главным способом воспитания аэробной выносливости служит продолжительный малоинтенсивный бег. Из труда А. Н. Макарова можно сделать вывод, что развитие выносливости в беге у учащихся 5-7 классов нужно начинать с кросса и равномерного пробегания со скоростью 2-3 м/сек 200-400-метров, в чередовании с ходьбой (30-50 м, 150 шаг/мин). Систематические тренировки подобным образом позволяют за 1-2 месяца повысить продолжительность преодолеваемых дистанций. Далее в занятия добавляется переменный бег, с дозировкой: 200-400 м, скорость – 2-3,5 м/сек и 30-50 м ускоренного бега (4-4,5 м/сек). При регулярной тренировке километраж, пробегаемый в таких упражнениях, может быть до 1-3 км в рамках тренировочного занятия. Очень важно при воспитании выносливости правильно дозировать нагрузки, учитывать возрастные и индивидуальные возможности учащихся. Возраст 11-13 лет благоприятен для развития именно общей (аэробной) выносливости.

Особенности воспитания ловкости и гибкости.

Совершенствование ловкости и гибкости у учащихся 5-7 классов дает возможность заложить фундамент для плодотворного усвоения сложных по координации двигательных действий. Ловкость требует терпеливого отношения, поскольку прирост показателей происходит сравнительно медленно. Заметно прибавляют в этом компоненте дети 7-12 лет. Этот временной отрезок является фундаментом для освоения сложными умениями и навыками на будущих этапах подготовки.

Для развития ловкости часто используют подвижные игры, бег и другие упражнения на местности и в зале, предполагающие наличие препятствий, по мере усвоения материала необходимо систематически менять ситуации, условия и формы упражнений.

Возраст учащихся 5-7 классов является одним из наиболее плодотворных для развития гибкости. Естественную эластичность мышц и подвижность в суставах следует поддерживать с помощью упражнений с движениями большой амплитуды без отягощения, сохраняя оптимальную меру гибкости.

Нормативная часть

Учебно-тематический план для 5-7 классов

№ п/п	Название темы	Всего часов	в том числе
			теорети- ческие занятия	практи- ческие занятия
1	Теоретические сведения по футболу	1	1
2	Правила безопасности при игре в футбол и гигиенические требования при занятиях футболом	2	2
3	Основы правил соревнований	2	2
4	Техническая подготовка	58		58
5	Физическая подготовка	В течение каждого урока
6	Тактическая подготовка	6		6
7	Подвижные игры и эстафеты	12		12
8	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	21		21
	Итого:	102	5	97

Календарно-тематический план занятий по футболу для 5-7 классов с направленностью физической подготовки

№ П/П	Тема занятия	Преимущественная направленность занятия*	Дата проведения занятия
I четверть. 24 часа. 8 недель
1	Теоретические сведения по футболу. Контрольные испытания	теоретическое занятие
2	Правила безопасности при игре в футбол и гигиенические требования при занятиях футболом на улице	теоретическое занятие
3	Основы правил игры в футбол	теоретическое занятие
4	Техническая подготовка: техника передвижения футболистов. Разновидности бега	быстрота и ловкость
5	Техническая подготовка: техника передвижения футболистов. Разновидности бега	быстрота и ловкость
6	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	быстрота и ловкость
7	Техническая подготовка: техника передвижения футболистов. Разновидности прыжков, остановок, поворотов	гибкость и ловкость
8	Техническая подготовка: техника передвижения футболистов. Разновидности прыжков, остановок, поворотов	гибкость и ловкость
9	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	гибкость и ловкость
10	Техническая подготовка: Ведение мяча	быстрота и сила
11	Техническая подготовка: Ведение мяча	быстрота и сила
12	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	быстрота и сила
13	Техническая подготовка: Упражнения, направленные на контроль и чувство мяча	общая выносливость и сила
14	Техническая подготовка: Упражнения, направленные на контроль и чувство мяча	общая выносливость и сила
15	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	общая выносливость и сила
16	Техническая подготовка: Обманные движения, дриблинг (обманные движения)	гибкость и быстрота
17	Техническая подготовка: Обманные движения, дриблинг (обманные движения)	гибкость и быстрота
18	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	гибкость и быстрота
19	Техническая подготовка: Прием мяча внутренней стороной стопы и подошвы	быстрота и ловкость
20	Техническая подготовка: Прием мяча внутренней стороной стопы и подошвы	быстрота и ловкость
21	Подводящие игры и учебная игра в футбол по упрощенным правилам	быстрота и ловкость
22	Техническая подготовка: Прием мяча на грудь	гибкость и ловкость

приемами игры в футбол, причем их дальнейшее совершенствование в более старшем возрасте происходит весьма успешно.

У подростков 13-14 лет при изучении сложных по координации движений заметно тормозящее влияние пубертатного периода. Наиболее интенсивно и статистически достоверно большинство координационных способностей улучшается с 11 до 13 лет. С 13 до 14 лет наблюдается стабилизация или даже регресс, с 14 до 15 и с 15 до 16 – дальнейший достоверный прирост результатов в развитии способностей к управлению и регуляции движений (координационных способностей). У футболистов, юных в частности, особенно быстро нарастает вес мышц ног, так как мышцы ног обладают наиболее высокими темпами роста, а также они являются более загруженными.

Возрастная динамика развития быстроты у юных спортсменов имеет свои особенности. В возрасте от 7 до 12 лет интенсивно растет темп движений. Скорость и произвольная частота движений, а также способность поддерживать их максимальный темп к 14-15 годам достигает значений, близких к предельным.

Возрастной период от 8 до 15 лет является благоприятным для развития быстроты и повышения скорости движений, так как организм детей и подростков, занимающихся футболом в частности, хорошо приспосабливается к скоростным нагрузкам.

У мальчиков на протяжении всего возрастного диапазона (от 7 до 20 лет) скоростно- силовые качества прогрессируют. Происходит это неравномерно, с волнообразными колебаниями скорости прироста.

Вытекает вывод, что под влиянием занятий футболом биологические закономерности формирования физических качеств у многих спортсменов не изменяются. Активное педагогическое воздействие содействует их развитию на более значительном уровне. Значимо не убавлять нагрузку в возрасте, когда происходит преимущественное развитие того или иного качества.

Двигательная деятельность обуславливается не только развитием ОДА, но и функциональными возможностями внутренних органов и систем, обслуживающих этот аппарат.

Для сохранения высокого уровня работоспособности разумно своевременно изменять характер занятий, перерывы в тренировках по футболу должны быть частыми, но не долгими, потому как дети быстро утомляются при однообразной деятельности. Также в тренировке юных футболистов важное значение имеет эмоциональный окрас занятия. С ростом и развитием организма увеличивается общая емкость легких и изменяются все показатели дыхания: частота, глубина, минутный объем дыхания, жизненная емкость легких.

Информационно-методическая часть

Для оценки физического развития целесообразно использовать метод антропометрических стандартов, который основан на сравнении данных антропометрических измерений со стандартами. Антропометрические стандарты - это средние величины признаков физического развития, полученные путем статистической обработки большого числа измерений однородного по составу контингента людей (по полу, возрасту, виду спорта, квалификации). По результатам метода антропометрических стандартов проводят оценку физического развития, соответствие показателей физического развития виду спорта. (См. Приложение 1)

^{Для тестирования работоспособности рекомендуется использовать тест PWC}170 ^{- оценка физической работоспособности при пульсе 170 ударов в минуту. Величина PWC}170 соответствует такой мощности физической нагрузки, которая приводит к повышению ЧСС до ^{170 уд/мин. Тест PWC}170 ^{для детей и подростков заключается в степ-эргометрической пробе,} по Л. И. Абросимовой рекомендуется одинарная 3-минутная нагрузка. Пробу выполняют без

предварительной разминки. Высота ступеньки составляет 0,40 м, а наибольшая частота восхождения не более 30 раз в мин.

Исследование скоростных качеств. Традиционный, проверенный временем, общепринятый в практике спорта тест – бег на короткие дистанции.

Содержание теста. Стартуя с высокого старта, испытуемый пробегает расстояние в 30 м. Дается три попытки, засчитывается лучший результат. Оценка – измеряется время бега, единица измерения - секунда. Результат фиксируется секундомером с точностью до 0,1 с.

Исследование выносливости.Поскольку в этом возрасте обучения юных футболистов предпочтение отдается воспитанию общей выносливости, рекомендуется для исследования данного качества использовать тест 5-минутного непрерывного бега.

Содержание теста. Для определения длины пробегаемой за 5 мин дистанции тест проводят на спортивной площадке, на которой вся дорожка размечена по 10-метровым отрезкам. Каждый испытуемый делает отметку на том месте, где его застал сигнал об окончании 5 мин. Оценка – длина пройденной дистанции, единица измерения – метр.

Исследование гибкости.Тест на гибкость – наклон вперед с гимнастической скамейки.

Содержание теста. Тест следует выполнять после разминки из исходного положения – стоя на гимнастической скамейке, ноги вместе, колени выпрямлены. Глубину наклона измеряют по расстоянию между кончиками пальцев рук и верхней поверхностью скамейки. Для этого две линейки укрепляются вертикально к скамейке таким образом, чтобы нулевые отметки совпадали с верхним ее краем. Результат фиксируется со знаком плюс (+), если кончики пальцев испытуемого ниже верхнего края скамейки; со знаком минус (-), если выше. При тестировании не разрешается сгибать колени и делать рывковые движения туловищем. Оценка – глубина наклона, единица измерения – сантиметр.

Нормативы оценивания по предложенным тестам физической подготовленности юных футболистов представлены в приложении 3.

Для мониторинга прироста физических качеств, полученные данные следует вносить в итоговую таблицу. (См. Приложение 4). Все предложенные тесты доступны и понятны, поэтому в целях экономии времени учащихся можно разделить на группы, в каждой группе назначить консультантов и предоставить детям возможность выполнять самоконтроль и взаимооценивание.

Методические рекомендации по организации обучения

Подвижные игры и эстафеты следует выбирать, отталкиваясь от целей и преимущественной направленности занятия, а также исходя из возможностей и уровня

спортивного мастерства учащихся.

Примеры подвижных игр.:

Подвижная игра – «Бумеранг». Класс делится на 2-4 команды в зависимости от количества учащихся. Команды выстраиваются в колоны на расстоянии 5 метров от стены. По сигналу учителя капитан команды выполняет передачу ногой низом в стену, и бежит в конец строя. Передачи выполнять после приема мяча, по мере усвоения передачи можно выполнять в одно касание. Все последующие игроки выполняют то же самое. Побеждает та команда, капитан которой первым окажется на исходной позиции.

Подвижная игра – «Червяк и яблоко». Учащиеся образовывают круг, расстояние между ними 1-2 м. Назначается червяк (водящий). Задача игроков, стоящих в кругу, выполнять передачи ногой низом друг другу, таким образом, чтобы червяк не добрался до яблока (мяча). Ученик, который последним коснулся мяча, перед тем как его коснулся червяк, встает на его место.

Подвижная игра – «Кольцевые гонки». Учащиеся становятся в круг, расстояние между ними 1-2 м. Назначается водящий, который располагается за кругом. Учащиеся, которые в кругу выполняют передачу мяча низом по кругу. Задача водящего, перегнать мяч по кругу.

Подвижная игра – «Охота на фазанов». Учащиеся становятся в круг, расстояние между ними 1-2 м. Выбираются два «фазана», которые находятся в центре круга. Те, кто находятся в кругу, стараются ударом ногой по мячу выбить «фазанов». Запрещается посылать мяч верхом, удары по мячу наносить только внутренней стороной стопы.

Подвижная игра – «Футбольный теннис». Класс делится на команды по 2-3 человека. На ограниченном участке площадки ставится гимнастическая скамейка. Задача команды перебросить мяч через скамейку ногами, используя не более 2 касаний.

Подвижная игра – «Крабы – пауки». Две команды играют в футбол по правилам игры. В каждой команде все игроки кроме вратаря и капитана передвигаются, имитируя пауков и крабов. По истечении 3-5 минут игроки меняются ролями.

Подвижная игра – «Конница». Две команды играют в футбол по правилам игры. В каждой команде часть игроков в парах: один – лошадь, второй верхом, часть игроков освобождена от этих условий. По истечении 3-5 минут игроки меняются ролями.

Подвижная игра – «Квадрат».Суть заключается в том, что на ограниченном участке поля шесть человек, четверо по краям и двое в середине. Те учащиеся, которые находятся по краям, передают мяч друг другу, при этом используя не больше чем два касания, а те, что в середине, должны забрать мяч. Игрок, выполнивший не точный пас или потерявший мяч, меняется с одним из двух игроков, находящихся в середине.

Подвижная игра – «Футбольный телефон». Класс разделить на три команды. Выстроить их в колонны по одному перед воротами на расстояние 10-15 м., рассчитать по порядку. Мячи на расстоянии 2-4 м от каждой колоны. Все участники выполняют упражнения на гибкость. По сигналу (один из номеров), порядковый номер от каждой колонны выбегает и бьет по воротам.

Подвижная игра – «Мяч капитану». Класс делится на 2-3 команды. Игроки каждой команды располагаются в колонну по одному, капитан становится напротив своей команды. По сигналу учителя капитан:

1. набрасывает мяч на голову первому игроку, который головой посылает мяч обратно капитану и встает в конец колоны;

2. выполняет передачу мяча ногой первому игроку, который в одно касание должен вернуть мяч капитану и встать в конец своей колоны;

3. набрасывает мяч на грудь первому игроку, который первым касанием принимает мяч на грудь, и, не давая ему опуститься на землю, возвращает мяч ногой обратно капитану и встает в конец колоны.

Футбольный лабиринт. Класс делится на две команды, которые выстраиваются в колонну по одному перед линией старта. Линия финиша находится на расстоянии 15-20м. На дорожке располагаются конусы через каждые 1-1,5м. По команде учителя капитан обводит конусы, после того как достиг финиша выполняет передачу мяча низом на следующего игрока и т.д. Далее можно выполнять обводку только левой, только правой ногой, разнообразить способы передачи мяча.

Третий лишний. Класс делится на две команды с нечетным количеством игроков, не считая голкипера. Команды играю футбол по правилам игры. По сигналу учителя, каждый игрок должен найти пару из числа игроков своей команды. Игрок, оставшийся без пары, занимает место голкипера, после чего игра продолжается.

Общая физическая подготовка юных футболистов насыщена разнообразными упражнениями, комплексно развивающими физические способности в сочетании с вариативными двигательными навыками и умениями. Наряду с упражнениями скоростно-

силового характера широко применяются упражнения, развивающие выносливость с элементом силовых напряжений, а также упражнения, разносторонне совершенствующие ловкость и быстроту

Упражнения на развитие быстроты. Быстрота - одно из важнейших физических качеств в игровых видах спорта, которое требует тщательного внимания у учащихся 5-

7 классов. В этом возрасте любое упражнение на быстроту осуществляется непродолжительно, 10-20 сек, в форме серий, с отдыхом 1-3 мин.

Как известно, упражнения на совершенствование быстроты футболистов лучше всего начинать после разминки, когда организм подготовлен к нагрузкам, а утомление не наступило.

Упражнения без мяча:

1. Бег на небольшие отрезки 10-15м

2. Челночный бег 3х10м

3. Бег на месте в высоком темпе 10-15с.

4. Бег на месте с высоким подниманием бедра 10-15 с. (нарастающий темп)

5. Бег и изменением интенсивности. Первый свисток – бег на месте в спокойном темпе, второй – бег на месте в максимальном темпе, третий – ускорение вперед на 10м.

6. Короткие ускорения с резкой остановкой по свистку

7. И.П. – лежа на спине, ногами выполнять беговые упражнения (велосипед). Поддерживать высокий темп в течение 10-15 с.

8. Прыжковообразный бег. Отталкивание нужно выполнять поочередно левой, правой ногой, колено подтянуть к груди, при этом активно помогать себе руками 10-15 м.

9. Бег спиной вперед, с изменением направления движения на 10-15 м.

10. Ускорение на 10-15 м

11. Кувырок вперед с последующим ускорением

12. Ускорение 5-7 м, кувырок вперед, кувырок назад, спиной вперед вернуться на исходную позицию, ускорение на 10-15 м вперед

13. Ускорение на 5—10м с выпрыгиванием вверх

14. Бег по ступенькам. Можно выполнять вверх, вниз. Левым, правым боком

15. Короткие ускорение из различных исходных положений – из упора присев, из упора присев левым, правым боком по направлению движения, из упора лежа и т.д.

Упражнения с футбольным мячом:

1. Ведение мяча по прямой на 10-20м.

2. Ведение мяча «змейкой» на максимальной скорости

3. Ведение мяча по прямой 10м, кувырок вперед, удерживая мяч ногами, далее ведение мяча 10м.

4. Упражнение в тройках. Первый посылает мяч ногой вперед на расстояние 8-10м. Второй и третий стартуют за мячом, кто быстрее.

5. С мячом в ногах стоять спиной к направлению движения. По свистку развернуться и максимально быстро довести мяч до отметки 10 м.

6. Упражнение в парах. Игроки находятся на расстоянии 3-5 м друг от друга. Первый посылает мяч низом в направлении второго, который должен подпрыгнуть, пропустить мяч под собой и выполняет за ним ускорение

7. Ускорение к мячу на расстоянии 5-7 м, удар по мячу в правую, левую сторону ворот (по 5 ударов)

8. Ведение мяча на коротком отрезке 8-10 м, по свистку ускорение в левую, правую сторону (по 3 в каждую сторону)

9. Упражнение в парах. Первый посылает мяч вперед в условный квадрат на расстояние 10-15 м, задача второго на полной скорости получить мяч в квадрате, принять его и вести в спокойном темпе к первому, далее игроки меняются ролями

10. Упражнение в парах. Нападающий с мячом имеет фору в 2-3 м, по свистку двигается к воротам, задача защитника настигнуть его и не дать пробить по воротам.

Упражнения на развитие силы. Средства силовой тренировки необходимо подбирать и дозировать, исходя из индивидуальных способностей воспитанников. Эти средства тренировки должны сопровождаться наименьшими напряжениями, исключающими натуживание, а также высокие долговременные напряжения.

Примеры упражнений для развития мышц спины:

1. Из упора присев выполнить перекат назад, выполнив опору руками поясницы сделать стойку на лопатках, зафиксировать на 5-7 сек., далее опустить ноги назад до пола, руки поставить параллельно ногам (вытянуть назад), зафиксировать это положение на 5-10 сек.

2. Лечь на спину, руки параллельно туловищу, стопы упираются в пол. За счет напряжения ягодичных мышц, поднять таз и бедра вверх, зафиксировать на 5 сек., далее плавно вернуться в исходное положение.

3. И.П. – в упоре лежа. Левую руку и правую ногу оторвать от пола и стараться держать это положение 5-7 сек., далее исходное положение, послее чего наоборот вытянуть правую руку и левую ногу.

4. Броски набивного мяча двумя руками из-за головы, прогнувшись немного назад. По правилам ввода мяча из аута (не заступая за линию, не отрывая ноги от покрытия)

5. И.П. – лежа на правом боку с опорой на локоть, тело образует четкую линию, левая рука ставится на пояс. Зафиксировать на 15-20 сек. Отдых 5-7 сек., далее выполнить упражнение в другую сторону.

Примеры упражнений для развития мышц рук и плечевого пояса:

1. Сгибание и разгибание рук в упоре лежа (отжимания)

2. Разновидности различных упражнений с гантелями. Разгибание, сгибание рук, разведение рук, жим стоя и т. д. (Гантели можно заменить на пластиковые бутылки с песком)

3. Упражнение в парах. Взяться за гимнастическую палку, не сгибая рук перетянуть партнера на свою половину

4. Разновидности бросков набивного мяча одной, двумя руками

5. Элементы упражнений на высокой и низкой перекладине. (Раскачивания, висы, движение по перекладине перехватами и т. д.)

Примеры упражнений для развития мышц живота:

1. И.П. – упор присев, по команде выполнить упор лежа, по команде вернуться в упор

• Удары по мячу серединой подъема стопы на дальность левой, правой ногой.

• Прыжки с зафиксированным между стоп футбольным мячом с изменением направления по команде учителя.

• Положить набивной мяч руками на стопу, выполнить «бросок» ногой

Примеры упражнений на развитие выносливости. При выборе средств на воспитание выносливости важно соблюдать определенную последовательность порядка тренировок; нужно сконцентрироваться на развитии общей выносливости.

В учебно-тренировочном процессе школьников 5-7 классов основным средством совершенствования аэробной выносливости является спокойный длительный бег. Подобный метод именуется равномерным. Его достоинства: во-первых, формируются подходящие условия для всесторонней и поэтапной настройки на работу всех систем организма; во-вторых, понижается вероятность перетренировки. При этом организм ребенка действует в аэробном режиме.

Упражнения:

1. Медленный непрерывный бег до 20 минут

2. Темповый кроссовый бег до 6 мин.

3. Быстрая ходьба до 30 мин.

4. Спортивные и подвижные игры

5. Разновидности эстафет с футбольными мячами

Примеры упражнений на развитие ловкости.

Ловкость развивается посредством упражнений с меняющимися условиями. Для учащихся 5-7 классов основным инструментом воспитания ловкости, безусловно, является игра, поскольку подобный подход дает возможность учащимся доступно и качественно овладеть различными навыками.

Упражнения с преодолением препятствий и ориентированием:

1. Пробег лабиринта из фишек (10 м, расстояние между фишками 50 см), далее 2 кувырка и ускорение 10 м.

2. Бег приставным шагом правым боком, смена на левый в движении, кувырок вперед, кувырок назад.

3. Пробег лабиринта спиной вперед, далее развернуться и сделать ускорение на 10 м.

4. Бег с высоким подниманием бедра по «решетке».

5. Бег боком, приставными шагами через «бортики»

6. Кувырок вперед из упора присев, кувырок назад, прыжок через барьер, кувырок и ускорение 10 м.

7. Короткие ускорения с изменением направления (спиной вперед, лицом вперед).

8. Кувырок вперед, кувырок назад, далее ускорение 10 м, кувырок вперед, далее бег спиной вперед 10 м.

9. Пробег лабиринта из фишек спиной вперед, а обратно лицом.

10. Пробег лабиринта их фишек лицом вперед, а обратно спиной.

Примеры упражнений на развитие гибкости.

Основные виды упражнений. Упражнения следует разделять на активные, пассивные и статические. Активные упражнения с полной амплитудой (махи руками и ногами, рывки, наклоны и круговые движения туловищем) можно выполнять без предметов и с предметами. Пассивные упражнения на гибкость включают движения, выполняемые с помощью партнера; движения с отягощениями; пассивные движения с использованием собственной силы.

Упражнения:

1. И.П. – сед на полу, ноги вперед перед собой вместе. Выполнять наклоны вперед, стараться руками достать до носочков. Упражнение можно выполнять в парах, партнер помогает выполнять наклон усилиями на спину.

2. И.П. – сед на полу, ноги врозь. Выполнять наклоны вперед, стараться руками достать до носочков. Упражнение можно выполнять в парах, партнер помогает выполнять наклон

3. Стойка на «мост» из и.п. лежа на спине, наклоном назад с помощью партнера.

4. Упражнение в парах. Держа партнера за плечи, махи ногой вперед, назад, в сторону по 10-15 раз каждой ногой

5. И.П. – лежа на спине, сгибание в тазобедренном суставе. Упражнение в парах.

6. И.П. – лежа на спине, круговые движения ногами по максимальной амплитуде

7. И.П. – ноги вместе, ноги врозь, наклоны назад, вперед.

8. Высокие прыжки с имитацией удара по мячу головой

9. Удар по мячу головой после набрасывания партнера

10. Наброс мяча на двоих партнеров, которые в борьбе отдают обратную передачу головой

Рекомендации. Подготовка юных футболистов должна осуществляться таким образом, чтобы постепенно, поэтапно подвести их к спортивному мастерству, учитывая сенситивные периоды развития детей. Формирование определенных двигательных способностей эффективно в том случае, если оно совпадает с фазами ускоренного темпа их развития; при этом данная закономерность более четко прослеживается до 12-13 лет.

При построении тренировочных занятий для 5-7 классов особое внимание стоит уделять таким качествам, как скорость, ловкость, гибкость.

Важную роль играет воспитание быстроты движений, потому что в этом периоде имеются широкие возможности для воспитания этого важнейшего физического качества. В возрасте 9-12 лет преимущество тренирующихся детей перед детьми, не занимающимися спортом, особенно велико. Если в это время не развивать быстроту, то в последующие годы возникшее отставание трудно ликвидировать.

Воспитание ловкости и гибкости в этом возрасте создает основу для успешного овладения сложными по координации двигательными действиями. Возрастная динамика ловкости и гибкости юных футболистов имеет однонаправленный характер. Более ловкими и гибкими являются футболисты на начальном этапе спортивной специализации. Воспитанию ловкости на данном этапе обучения должно уделяться особое внимание, ибо возраст 11-12 лет является оптимальным для развития этого качества

Баланс времени, сконцентрированного на воспитании физических качеств, должен быть следующим: наибольший объем времени в этом возрасте необходимо уделять воспитанию ловкости, гибкости, скорости и скоростно-силовых качеств. Общую и скоростную выносливость следует воспитывать в более позднем возрасте.

Список использованной литературы:

1. Казаков П. Н. Футбол: Учебник для физ. институтов. – М.: «Физкультура и спорт», 1978 г.

2. Л. П. Матвеев. Теория и методика физической культуры. Учебник для институтов ФК. – М.:

«Физкультура и спорт», 1991 г.

3. Невский Я. И. Физиологическая характеристика отдельных видов спорта. (учебное пособие) – Алматы. 2006 г.

4. Савин С. А., Качалин Г. Д., Граевская Н. Д., Филипова Л. И., Набоков Б. П. Футбол: учебное пособие для тренеров. Издание второе, исправленное и дополненное. – М.: «Физкультура и спорт», 1969 г.

5. Межов А. А. Методическая разработка по управлению спортивной тренировки в футболе. – Алматы:

«КIТАП», 1980 г.

6. Андасова Ж. М. Спортивная медицина: Учебное пособие. – Алматы 2009 г.

7. Кузнецов, А.А. Футбол. Настольная книга детского тренера. Первый этап (8–10 лет). – М.: Олимпия, 2008 г.

8. Кузнецов, А.А. Футбол. Настольная книга детского тренера. Второй этап (11–12 лет). – М.: Олимпия, 2008 г.

9. Кенетаев М.О., Булгаков Е.В., Роздобудько Н.Н., Утробин И.В., Кенетаев С.М., Утробин Н.И., Инкарбеков А.У., Копкина Е.И., Куптилеуова С.К., БодеевТ.М. Методическое пособие по футболу для

занятий на уроке физической культуры для учащихся 5–11классов организаций общего и общеобразовательного среднего образования. Рекомендовано и одобрено: Министерством образования и науки Республики Казахстан, Федерацией футбола Республики Казахстан.- Астана, 2018 г.

10. Адамбеков Е. К. Оптимизация физической и технической подготовки юных футболистов на начальном этапе подготовки: Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата педагогических наук. - Алматы: 1998 г.

11. Золотарев А. П. – «Возрастная динамика некоторых показателей ловкости и скоростной техники футболистов». В кн.: Психолого-педагогические и медико-биологические аспекты теории спортивной тренировки. Краснодар, 1982 г.

12. Абдулкадыров А. А., Усков Л. В. – «Возрастная динамика физической подготовки юных футболистов»

- Актуальные проблемы развития ФК и С. Сб. тезисов докл. научн.-практ. конф. Ашхабад, 1991 г.

Список рекомендуемой литературы для учащихся:

1. М. А. Годик. Физическая подготовка футболистов. – М.: Терра-Спорт, Олимпия Пресс, 2006г.

2. Коробейник А. В., Футбол. Самоучитель игры. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2000г.

3. П. Т. Кашуро. Футбол в школе: учебное пособие для спортивных секций. - М.: «Физкультура и спорт», 1957г.

4. М. Кук. 101 упражнение для юных футболистов – М.: Астрель, 2003г.

5. М. Мукиан. Все о тренировке юного футболиста/ М. Мукиан, Д. Дьюрст. – М.: Астрель, 2007г.

Приложение 1

Ориентировочные нормативы оценки физического развития юных спортсменов.

№ п/п	Показатель	Оценка уровень	Возраст, лет
			11	12	13
1.	Длина тела, см.	5	168 и выше	177 и выше	185 и более
		4	160-167	168-176	178-174
		3	152-159	159-167	170-177
		2	144-151	150-158	162-169
		1	143 и ниже	149 и ниже	161 и ниже
2.	Вес, кг.	5	58 и выше	65 и выше	75 и более
		4	50-57	56-64	64-74
		3	42-29	47-55	53-63
		2	34-41	38-46	42-52
		1	33 и ниже	37 и ниже	41 и ниже

Приложение 2

Тестирование работоспособности юных футболистов

№	ФИ испытуемого	Год рожден ия	Ве с, кг	Число восхожде ний	ЧСС		PWC170кг м/мин
					До нагрузки	После нагрузки
	X (сред. значение)

Приложение 3

Нормативы физической подготовленности юных футболистов

Возраст, лет

№	ФИ испытуемого	Год рождения	Тест на ловкость, с	Прыжок вверх с места, см	Бег 30 м, с	Непрерывн ый бег 5 мин, м	Тест на гибкость, см
	Х (сред. значение)

Элективті курс бағдарламасы

«ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАР»

(1-11 сыныптар, аптасына 1 сағат, барлығы – 34 сағат)

Берлыбекова Жанар Аитмолдиновна,

№185 жалпы білім беретін мектептің дене шынықтыру пәні мұғалімі

Пікір жазған:

С.С. Жанибекова, Қызылорда қаласы Болашақ университетінің «Арнайы педагогика және психология» кафедрасының аға оқытушысы, п.ғ.к., Облыстық білім басқармасының балалар оңалту орталығының түзету маманы, РЖА профессоры;

Р.Д.Кульжанова, «Daryn.Zerde.Ortalygy» Оқу-әдістемелік порталының директоры, педагогика ғылымдарының магистрі

Түсінік хат

Ұлттық ойын садақ ату немесе асық ойыны бастапқыда көшпелі қазақтың аң аулауы мен егін жинауындағы іс-қимылын тудыратын еліктеу әрекеттері арқылы дамыды. Осыған байланысты ұлттық фольклорлық қорда құстар мен жануарлардың бейнелерімен байланысты көптеген ойындар қалыптасты. Қоғамның дамуына орай, түрлі әрекеттерді эмоционалды түрде жүзеге асыру қажеттілігі туындайтындығы шынайы құбылыс. Ойын мен би ол адамда дене тәрбиесін дамытып, эстетикалық рахаттану көңіл күйін әкеледі. Ұлттық ойындарды ойнай отырып, қазақ баласы қоршаған ортамен, табиғатпен қарым-қатынас жасай бастайды, Білім, еңбек дағдыларын игереді, физикалық жағынан дамиды.

Қазіргі уақытта оқушылардың қозғалыс белсенділігі төмендегені рас. Себебі, түрлі гаджеттер оқушыны виртуальды әлемге тәуелді етеді. Міне, осы себепті қазіргі ХХІ ғасырда жүйелі жаттығулардың, физикалық дене белсенділігінің, ұлттық ойындардың рөлі артып келеді. Ойындар кезінде балалар шығармашылық қабілеттерін, белсенділігін, өзіндік идея бастамаларын көрсетеді. Ойын барысында бала іс-әрекетте еркін әрітәуелсіз түрде, тамаша күйде қуанып, серпілген эмоцияларын көрсетеді. Барлық ұлттық ойындар жан-жақты және көп қырлы тәрбиенің педагогикалық құралын қамтиды.

Көшпенді тірлікте өмір сүру жағдайы қазақ халқының мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт- дәстүрін қалыптастыруға үлкен әсер етті. Қазақ тайпалары өздерінің тәуелсіздігін сақтау үшін соғыс жүргізуге мәжбүр болды, ал бұл мәселе де ұлттық ойындардың дамуына әсер етті. Қазақтардың ойындарында негізінен ағаштан, жануарлардың сүйектерінен, тастардан, кейінірек металдан жасалған құрылғылар қолданылды. Басқа халықтармен қарым-қатынаста жаңа ойындар мен ойын-сауық пайда болғаны да рас. Көптеген ұлттық ойындар өз мағыналарын сақтап қалды.Ұлттық ойындардың көмегімен жас кезінен бастап балалар мен жасөспірімдерді тәрбиелеуге мол мүмкіндік бар. Бұл қоғамдағы табиғат пен қарым- қатынастың дұрыс қалыптасуына ықпал етеді.

Қазақ халқында дәстүр бойынша ер адамдар жастарды, әсіресе ұл баланы тәрбиелеумен айналысқан. Ойындарда ұлдар садақ ату арқылы, аң аулап, яғни тіршіліктің экономикалық қызметін жаңғыртады, ал қыздар өз ойындарында тұрмыстық және отбасылық - некелік қатынастарды бейнелейді, бала уатады. Ыдыс-аяқ жинайды немесе тағы да басқа көптеген мысалдарды келтіруге болады. Көшпелі қазақтардың, малшылардың өмірі олардан жан-жақты физикалық дамуды талап етті. Осыған байланысты қазақтың барлық ұлттық ойындары негізінен өте қуатты. Бұнда ойынға қатысушылар өздерінің күштері мен ептіліктерін көрсетеді.

Қазақтардың ойындары балаларды жануарларға және қоршаған ортаға ұқыпты қарауға тәрбиелеп, үйрететіні рас. Қазақтар шаруашылығының бір саласы аң аулау болды, онда аңдар

мен құстардың қимылдары мен дыбыстарына еліктеу өнері ежелден танымал болды. Жануарлардың әдеттеріне еліктейтін ойындар да бар. Ұлттық мәдениет дегеніміз бұл ұлттық ойын, мысалы, қазақтың ұлттық дене шынықтыру ойындарын алсақ, одан аумақтың,географиялық ортаның, психологиялық құрылымның, экономикалық жағдайдың және ұлттық сипаттың әсерін байқауға болады.Қазақ ұлттық ойындарында қарапайымдылықпен қатар үлкен эмоционалды көңіл күйжәне өзін-өзі жан-жақты көрсету үшін кеңістігі бар. Ұлттық ойындар дегеніміз бұл әртүрлі тарихи кезеңдерде халық өмірінің көрінісін бейнелейтін спорт түрі. Біз ғасырлар бойы қалыптасқан халықтық ойындар туралы білімді зерттеп, тереңдетіп, оларды қазіргі дене шынықтыруға енгізуіміз керек.

Қазақтың ұлттық ойындарын дұрыс қолдану ұлттық мәдениеттердің жақындасуына және өзара байытылуына әкеледі. Қазақ халқының ойындарында құқықтық нормалар сақталатындығы, балаларды адалдық пен әділдікке, тәртіпке үйрететін терең мағыналығы себеп. Көптеген ойындар тәрбиелік сипатқа ие, адамға төзімділік, өзара көмек, шешімділік, табандылық және т. б. қасиеттерді үйретеді.

Ойын барысында балаларды бақылай отырып, біз олардың шешім қабылдау қабілетін бағалай аламыз. Ежелгі заманнан бері қазақ халқы жекпе-жек өнеріне көп көңіл бөлді, оларда жігіттер өздерінің күштері мен психологиялық қасиеттерін көрсетіп, дамыта алды. Қазіргі уақытта ұжымдық ойындар басым. Қазақтар мереке кезінде түрлі ұлттық ойындар өткізеді, мысалы: күрес, ат жарысы, садақ тарту және тағы басқалары. Қазіргі уақытта ұлттық ойындар қайта жандануда. Кез-келген халықтың ойындары сол елдің тұрмысы мен еңбегін, өмір салты мен ұлттық құрылымын көрсетті.

Асық - қойдың, қошқардың, ешкінің, арқардың немесе ірі қара малдың-сиырдың немесе түйенің асықты жілігінен алынады. Жылқының сүйегі әдетте пайдаланылмаған, өйткені оның пішіні басқалардан ерекшеленеді. Керемет асықтар топай деп аталды. Сүйектер алдын-ала тұзды суға қайнатылады немесе тұтынылған малдардан алынады. Көшпелі қазақ халқының негізгі қызметі бірінші кезекте мал шаруашылығымен байланысты болғандықтан, асық ойындары балалар арасында да, ересектер арасында да кеңінен таралды. Асықтармен көптеген ойындар бар. Бірақ оларды ойдағыдай ойнау үшін олардың құлау кезіндегі негізгі ережелерін білуіңіз керек.

Сондай-ақ, асықтар сыртқы түрі бойынша бөлінеді: ескі, тозған асықтар; ет кесектері қалған жаңа асықтар; кәдімгі «қатардағы» асықтар; сақа және т. б. Әр асықтың өзіндік құндылығы бар. Мәселен, бір жаңа асық үшін екі қатардағы асық, ал бір сақа үшін - екі жаңа асық алуға болады. Құлжаз үшін кейде үш асық берілді. Басты асық - сақа ең жоғары бағаға ие. Сақа әдетте қайнатылмаған буындардан алынады, өйткені пісіру процесінде сүйек массасын жоғалтады, бұл соққы күшіне нашар әсер етеді. Ал тұрақтылық үшін сақа қорғасынмен құйылады немесе мыс сыммен байланған.

Ежелгі уақытта артықшылықты хан және сұлтан балаларының арасында сақа тіпті алтынға толған. «Алтын сақа» қазақ халық ертегісінде бұл асықтың құндылығы жақсы жеткізілген. Ол үшін бала зұлым сиқыршының қолынан өле жаздайды. Асықты күндіз де, түнде де ойнауға болады. Әр ойынның өз құқықтары мен ерекшеліктері бар. Кішкентай балаларға да, ересектерге де арналған ойындар бар. Асық ойындары балаға ептілікті, қырағылықты, батылдықты, дәлдікті және өткен қасиеттерді үйретеді. Асық ойындарының белгі түрлері: омпа, үш табан, иілу, бестас, мергендік немесе айналмалы ату, Хан талапай, алты табан, лақтыру, алшы,бүк-шік және тағы басқаларын мысалға келтіруге болады.

«Садақ, асық ату-ұлттық өнер» авторлық жұмысының мақсаты:

• Оқушылардықазақ ұлттық ойындарының пайда болу тарихымен, спорттық жарыстардың дәстүрлерімен таныстыру;

• Салауатты өмір салтын қалыптастыруға және қазақтың ұлттық ойындарын насихаттауға ықпал ету;

• Оқушылардың моторикасы мен дағдыларын қазақтың ұлттық ойындары арқылы дамыту;

• жүйелі дене жаттығуларына қызығушылықты қалыптастыру;

• оқушылардың патриоттық қасиеттерін арттыру.

«Садақ, асық ату-ұлттық өнер» авторлық жұмысының міндеті:

• оқушылардың денсаулығын нығайту;

• гармоникалық физикалық, адамгершілік және әлеуметтік дамуға жәрдемдесу;

• рухани даму және адамгершілік өзін-өзі жетілдіру қабілетін тәрбиелеу;

• қазақ халқының мәдениеті мен ұлттық дәстүрлері туралы түсініктерді қалыптастыру;

Білімділік: Мазмұны бойынша барлық халық ойындары балаларға қол жетімді. Олар ойдың белсенді жұмысын тудырады. Бала көкжиегінің кеңеюіне, қоршаған әлем туралы идеяларын нақтылауға, барлық психикалық процестерді жетілдіруге ықпал етеді. Оқушылар денесінің физикалық дамуының жоғары сатысына өтуіне ынталандырады. Ойын жағдайы баланы баурап алады және тәрбиелейді.

Ал кейбір ойындарда кездесетін тұжырымдамалар, диалогтар кейіпкерлер мен олардың әрекеттерін тікелей сипаттайды. Олар балалардан белсенді ақыл - ой әрекетін талап ететіндігін атап өту керек. Белгілі бір ойын тапсырмаларына негізделген ойындарда баланың сенсорлық сферасын кеңейтуге, оның ойлауы мен іс-әрекеттің тәуелсіздігін дамытуға ықпал ететін көптеген танымдық материалдар бар.

Мәселен, жүргізушінің қозғалысына және ойын жағдайының өзгеруіне байланысты бала неғұрлым күрделі, яғни жедел және дұрыс реакцияны көрсетеді. Өйткені іс-әрекеттің жылдамдығы ғана қолайлы нәтижеге әкеледі.

Дамытушылық: Күшті қозғалыстардың жиі қайталануы бар ойындар, күш пен энергияның айтарлықтай шығынына байланысты үздіксіз қозғалыс белсенділігі болған жағдайда бала бойындағы төзімділікті дамытады.Қозғалыс бағытын жиі өзгертуге байланысты ойындар икемділікке тәрбиелейді.

Баланың адамгершілік тәрбиесінде ұлттық ойындардың маңызы өте зор. Ойындар балаларда жолдастық, ынтымақтастық және бір-бірінің әрекеттері үшін жауапкершілік сезімін дамытады. Ұжымдық ойынға қатыса отырып, бала команданың мүдделері үшін жанталасады. Серіктестіктің ынтымақтастық сезімдері ойындарда біртіндеп тәрбиеленеді. Бастауыш мектеп жасындағы балалардан ойындарда тек өз әрекеттерін жолдастарымен үйлестіру қажет.

Тәрбиелік: Ойын ережелерінде үлкен тәрбиелік мән бар. Олар ойынның бүкіл барысын анықтайды, балалардың іс-әрекеттері мен мінез-құлқын, олардың қарым-қатынасын реттейді, ерік-жігерлерін қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, ұлттық ойындарда физикалық қасиеттер кешенді түрде дамиды. Ұлттық ойындардың көпшілігі қатысушылардан жылдамдықты талап етеді. Тезірек қашу, қуып жету, дыбыстық, визуалды, тактильді сигналдарға бірден жауап беру. Қатысушылардан бір әрекеттен екіншісіне тез ауысуды талап ететін ойындағы үнемі өзгеріп отыратын жағдайға орай ептілікке тәрбиеленуіне ықпал етеді, ал ең бастысы - интеллектуалды шектеулері бар балалар үшін маңызды аналитикалық процестерді қалыптастыру да тәрбиенің маңызды құралының бірі.

Күтілетін нәтижелер:

• Ұлттық ойындардың денсаулыққа пайдалы әсері туралы біледі;

• Ұлттық ойындардың атауларын, мазмұны мен ережелерін ұғады;

• Ұлттық ойындарды ойнау кезіндегі қозғалыс бойынша өзін-өзі ұйымдастырудың қарапайым дағдыларын меңгереді;

• Жүгіру, секіру, лақтыру және аулау, жорғалау және дәлдеу негізгі қозғалыс дағдылары екенін біледі;

• Ұлттық ойындарды өз бетінше және топта ойнай алатын болады

• Оқушының табандылығының көрінісі, соңына дейін күресу қабілеті дамиды;

• Ойын кезінде қарсыластарға деген көзқарасы қалыптасады;

• Серіктестерін назарға алуға қабілеті артады;

• Өзінің және өзгенің қателіктерін сараптай алатын болады;

• Жеңіс пен жеңіліске деген көзқарасы тұрақталады;

• Оқушының өзіне деген талабы мен тәртіпті жинақылығы дамиды.

«Садақ, асық ату-ұлттық өнер» авторлық курсының мазмұны. Нормативті бөлім. Аптасына 1 сағат теориялық, 1 сағат сарамандық, жалпы барлығы 34 сабақ.

Тұрақтау (мазмұндық) бөлім:

1. тақырып: Кіріспе. Қазақ халқының ұлттық ойындары.

Тәуелсіз Қазақстан Республикасы қазақ халқының ежелгі тарихи мәдениетін, қазақ дәстүрлерінің бірегейлігін дәлелдеп, өз тамырының терең ғасырлардан бастау алатындығын біртіндеп қалпына келтіре отырып, өзінің белгіленген мақсаттарына мақтанышпен және сенімді қарқынмен жетуде екендігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Қазақстандағы ұлттық мәдениет пен тарихтың және ұлттық спорттың жоғары дамып келе жатқандығын саралайтын болады.

2. тақырып: Садақ ату-пайдалы өнер.

Халық мәдениеті – ұлт мәдениетінің құрамдас бөлігі және маңызды негізі. Ұлт дегеніміз аға буынның жас ұрпаққа қоғамдаөмір сүру тәжірибесін, адамгершілік ізденіс өмірін, рухтың байлығын, дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды мирас ететіндігімен ерекшеленетіндігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Садақ ату дәстүрі аға ұрпақтың мұрасы ретінде жинақталып, ұлттың материалдық-құнды дүниесіне айналғандығын талдайды.

Тақырып №3: Садақ ату-нысананы дәл көздеу.

Өскелең ұрпақ алдыңғы буын құрған ең жақсыны таңдайды және дамытады, бұл ұлттың тарихы. Садақ ату-дәлдікті сүйетін спорт түрі, ұлттық құндылықтардың сарқылмас негізгі көзі екендігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Ұлттық спортқа деген тәрбие процесі адамды бала кезінен дәстүрге, әдет-ғұрыпқа және мәдениетке баулитындығын талдайды.

Тақырып №4: Дәстүрлі садақ ату-ұлттық спорттың либералды түрі.

Халық мәдениеті ежелгі дәуірде қазіргі спорт ғылымынан бұрын пайда болды және халықтыық педагогика мен оның бастапқы формаларына әсер етті. Ұлт мәдениеті-бұл халықтың ойлары мен армандары, дүниетанымы, жеке тұлғаның спорт арқылы қалыптасу мүмкіндігі екендігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Садақ спорты арқылы қоғам, жас ұрпақ, өскелең ұрпақты тәрбиелеу туралы идеяларды саралайды.

Тақырып №5-6: Садақ ату-салтымыз.

Халықтың салт-дәстүрлері әр ұлттың өмірі үшін тарихи-әлеуметтік, экономикалық, көркемдік-эстетикалық және мәдени алғышарттардың әсерінен қалыптасатындығын түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Халықтық дәстүрлер жүйесі жас ұрпаққа әсер ету әдістерінің бірі-ұлттық спорт түріне баулу екендігін талдайды.

Тақырып №7:Садақ ату-атадан қалған аманат.

Ұлттық спорт-садақ ату халық дәстүрлерінің ескерткіштері. Бұл халықтың тәрбиелік бағытындағымаңызды жүйесі, онда ол өзінің идеалдары мен аса қажетті әдіснамалық- дидактикалық принциптерін көрсетілетіндігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Ұлттық спортпен айналысу аса маңызды болғандықтан оқыту, талап ету, сұрау, кеңес беру сияқты психологиялық қолдаулары жайлы талқылайды.

Тақырып №8: Садақ ату-төзім мен жігер ойыны.

Халықтың ұлттық спорттық дәстүрлері, ғылыми педагогикаға енгенге дейін, жас ұрпаққа әсер етудің алғашқы көзі болғандығын, осыдан халықтың дәстүрлері мен педагогика ғылымының идеялары мен принциптерінің пайда болғандығын түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Этнопедагогика спорттағы халықтық дәстүрлер ғылымының негізгі объектісі болып табылатындығын сараптайды.

Тақырып №9: Ұлттық спорт садақ ату-қазақ үшін тіршілік көзі.

Қазақ ұлттық ойындарының бастауында Абай Құнанбаев, Шәкерім Құдайбердиев, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин сияқты көрнекті ағартушылар, ғалымдар, ақындар тұрғанын, олар ұлттық спорт арқылы қазақ халқының өзіндік санасын қалыптастыруға, оның дәстүрлерін, тарихын, ұлттық мәдениетін, өмір салтын танымал етуге баға жетпес үлес қосқандығын түсіндіру.

Сарамандық жұмыс: Абайдың «Қансонарда бүркітші шығады аңға» өлеңін талдайды.

Тақырып №10: Ұлттық ойын-асық!

Асық ойыны - дала мәдениетіндегі спорттың бір түрі. Халық спортының бұл түрі ғасырлар бойы қалыптасып, жетілдірілгендігін талдау, халық ойындары ұлттық дене тәрбиесі жүйесі болып табылатындығын түсіндіру.

Сарамандық жұмыс: Асық ойының тарихына тоқталып, ерекшелігін талдайды.

Тақырып №11-12: Асық иіру әдісі.

Ғасырлар бойы қалыптасқан түркі халықтарының дене тәрбиесінің формасы мен мазмұнына бай дәстүрлері терең рухани мазмұнға ие. Олар ұрпақтар сабақтастығын жүзеге асыратындығын, жастардың дене дамуы мен еңбек дайындығында шешуші рөл атқаратындығын түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Асық ойынының бастапқы кезеңдерін ойнап үйренеді.

Тақырып №13-14: Асық ату әдісі.

Ұлттық әрі көңілді сипаттағы дене тәрбиесі тарихи жағдай өзгерген сайын, өмір салты мен әлеуметтік қатынастар тұрақтанған кезде өскелең ұрпақты оқытудың, тәрбиелеудің және қалыптастырудың ойластырылған мазмұнымен жүйелі болатындығын анықтау;

Сарамандық жұмыс: Әртүрлі сынып оқушыларының физикалық дамуы мен физикалық дайындығына ұлттық ойындардың әсер ету сипатын анықтайды.

Тақырып №15: Асық ойын түрлері.

Ұлттық ойындар мен ойын жаттығулары ерте жастан бастап адамның рухани әлеміне енеді. Сондықтан қазақ халық ойыны ойын моторикасы ретінде білімнің әртүрлі салаларының да дамуына ықпал ететіндігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Ұлттық ойын әрекеттерінің логикалық жүйесін талдайды.

Тақырып №16-17: Асық ойынының тақталық түрлері.

Қазіргі уақытта қазақ ұлттық ойындарына педагогикалық зерттеу жүргізілген кезде олардың тәрбиелік мәні мен бастауыш сынып пен орта, жоғары буын оқушыларының салауатты өмір салтына пайдалы әсері туралы маңызды көзқарастарды талдау.

Сарамандық жұмыс: Асық ойынының тақталық түрлерін ойнап үйренеді.

Тақырып №18-19: Асық ойынының алаңда ойнайтын түрлері.

Бақылаулар мен зерттеулер көрсеткендей, қалалық және ауылдық мектептерде балалар ұлттық ойындарды аз ойнайды, ал қазіргі уақытта мектептерде ұлттық прогрессивті дәстүрлерді, жаттығуларды, ойын тапсырмаларын және ұлттық ойын-сауық бағдарламаларын сабақта қолданудың қызықты және ағартушылық тәжірибесі бар екендігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Асық ойынының алаңда ойнайтын түрлерін анықтайды.

Тақырып №20-21: Ірі асық, тірі асық-сақа.

Ұлттық ойын әртүрлі сынып оқушыларының физикалық дамуы мен физикалық дайындығының құралы ретінде педагогикалық процесте маңызды орын алуы керектігін және ойынның басты мақсаты жеке тұлғаның өзін-өзі ұйымдастыра білуі екендігін талдау;

Сарамандық жұмыс: Ұлттық ойындар оқушылардың әртүрлі жақсы қасиеттерінің қалыптасуына айтарлықтай әсер етеді.

Тақырып №22-23: Асығың алшысынан түссін!

Қазақ халқының этникалық ерекшеліктері бойынша оқушыларға жақын дүние халыққа тән физикалық қасиеттер мен мінез-құлық ерекшеліктерін қалыптастыратын тәрбие құралының бірі асық ойыны екенін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Оқушыларды қазақ халқының өткен дәстүрлері мен рәсімдері, көшпенді тірлігімен таныстыратын ұлттық ойын түрлері үлкен маңызға иеекендігін талдайды.

Тақырып №24-25: Тәйкі асықтың сыры.

Қазақ ұлттық ойынының табиғаты дене шынықтыру мен спорттың мәніне жақын қатаң ережелерді сақтау, белгіленген тәртіп, жеңістер мен сәтсіздіктер процесінде бәсекелестік пен жекпе-жек негізінде оқушылардың жеке басына қажетті қасиеттерді тәрбиелейтіндігін түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Қазақ халқының ұлттық асық ойының классикалық түрін және тәрбиедегі ұлттық ойынның рөлі туралы дәстүрлі идеяларды талдайды.

Тақырып №26-27: Асық-көнеден жеткен ұлттық ойын.

Қазіргі уақытта біз Қазақстандағы әр аймақтың ерекшеліктерін ескере отырып, жалпы қазақ халқына тән барлық нәрсені көрсете отырып, дене шынықтыру сабағына ұлттық дәм беру керек деп санаймыз. Қазақ халықтық ойындары қалай бөлініп, жіктелетіндігін оқушыларға түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Қазақ ұлттық ашық ойындарының сәтті өтуіне сыртқы орта ықпал етеді, осыған байланысты ойын алаңын, оқушылардың спорттық киімдерін, құралдарын жобалау туралы ойларын ортаға салады.

Тақырып №28-29: Асық ойнаған озар.

Қазақ ұлттық жылжымалы ойындарын дене шынықтыру сабағында, дене шынықтыру- сауықтыру және спорттық-бұқаралық жұмыста оқу-тәрбие процесі режимінде пайдаланудың маңыздылығын оқушыларға түсіндіру; Шығыс ойшылдарының мұрасын және ұлттық халықтық педагогиканың жетістіктерін дене тәрбиесі сабағында талдау;

Сарамандық жұмыс: Қазақ ұлттық ойындарын қарқынды пайдалана отырып, ашық ауада жыл бойы сабақ өткізу идеясын сараптайды.

Тақырып №30-31: Дәлдік пен төзімділік-асық ойынының ерекшелігі.

Оқушыларды сауықтыру компоненті ретінде қазақ ұлттық ойындары мен дене шынықтыру құралдарын тиімді пайдалану арқылы халықтық дәстүрлерді жаңғырту қажеттігін прогрессивті педагогикалық ойынесебінен түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Асық ойыны физикалық және моральдық-еріктік қасиеттерді, қозғалыс белсенділігін дамытуға айтарлықтай әсер ететіндігін гипотезалық тұрғыда талдайды.

Тақырып №32: Хан талапай және Көк шолақ.

Асық ойынының ғасырлар белесінде пайда болған түрлерін факторлық тұрғыда растау;ұлттық ойындарды жан-жақты пайдалану және оқушылардың дене тәрбиесінің негізгі тірегі оқу-тәрбие процесін едәуір байытатындығын түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Ұлттық асық ойыны Хан талапайдың маңызы ерекше, бұл сайып келгенде, әсіресе бастауыш сынып оқушыларының психикалық дамуы мен физикалық дайындығын ынталандырады.

Тақырып №33: Не бүк бол, не шік бол!

Салауатты өмір салтын қалыптастыру арнайы шарттарды сақтауды көздейді: жасын және денсаулық жағдайын есепке алу; өмір сүру кеңістігін арнайы ұйымдастыру; жағымды, тату ұжыммен қамтамасыз ету екендігін қазақ халқының мақал-мәтелдері арқылы түсіндіру;

Сарамандық жұмыс: Теориялық білім құндылық бағдарларын қалыптастыруға мүмкіндік беретіндігін және олар адамның жалпы мәдениетін дамытатындығын анықтайды.

Тақырып №34. Қорытынды сабақ. Қазақ халқының ұлттық ойындары-ұлттық құндылығы.

Ұлттық ойындарды зерттеу барысында тұжырымдалған міндеттер медициналық- гигиеналық стандарттарға сәйкес ұлдар мен қыздардың динамикасы мен жеке жас көрсеткіштерімен расталған белгілі бір оң нәтижелерге әкелді. Жеке дене шынықтыру тестілері сонымен қатар оқушылардың энергетикалық күштерді аз жұмсай отырып, айтарлықтай қозғалыс көлемін орындау қабілетін анықтады.

Сарамандық жұмыс: Жүргізілген зерттеу бойынша оқушыларды қазақ ұлттық ойындары: садақ ату, асық ойнау дене шынықтыру пәні бойынша перспективалық бағыт құруға, ең алдымен - салауатты өмір салтын ұстануға ықпал ететіндігін түсініп, талдайды.

Қорытынды

Әр халықтың өзінің ұлттық ерекшеліктері мен қасиеттерін ғана сипаттайтын, оның ұлттық мәнін ашатын өзіндік әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері бар. Дәстүрлер аспаннан дайын түрде түспейді. Олар ұзақ әрі күрделі процесс. Әртүрлі кезеңдерде, тарихи даму барысында және әр халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі еңбек және мәдени қызметі процесінде дамиды. Адамзат қоғамы пайда болған кезден бастап өркениеттің ілгерілеуі ұрпақтан - ұрпаққа, ұжымнан жеке адамға білім, еңбек дағдылары, мінез-құлық нормалары, материалдық және рухани құндылықтар жүйелі түрде берілуіне байланысты болды.

Әрбір жаңа ұрпақ мұның бәрін игерді, өмірде қолданды, дамыды және соан кейін бұлардың барлығы кейінгі ұрпаққа берілді. Тарихи даму барысында әлеуметтік тәжірибені сақтау мен берудің әртүрлі формалары, әдістері мен механизмдері қалыптасып, олар жиынтық түрде дәстүр деп аталды. Дәстүрлер әлеуметтік қатынастар, яғниадамдардың мінез - құлқында, олардың өзара қарым-қатынасында әртүрлі нақты формаларда көрінетін адамның жалпы мәні тек маңызды тәрбиелік ғана емес, сонымен бірге танымдық мәнге ие.

Балалардың өмірлік тәжірибесін жинақтау ойын арқылы жүреді. Ойын-баланың өмірінің айнасы, табиғи серігі, қуанышты эмоциялардың көзі. Халықтық ұлттық ойындар педагогиканың дәстүрлі құралы болып табылады. Ғасырлар бойы олар адамдардың өмір салтын, олардың өмірін, еңбегін, ұлттық негіздерін, ар - намыс, батылдық ұғымдарын, күшке, ептілікке, төзімділікке, қозғалыстардың жылдамдығы мен сұлулығына ие болуға деген ұмтылысты, тапқырлықты, шыдамдылықты, шығармашылық өнертабысты, ерік-жігерді және жеңіске деген ұмтылысты айқын көрсетті.

Ұлттық ойындар ұлтаралық, көркемдік және дене тәрбиесінің ажырамас бөлігі болып табылды. Оқушылардағы қозғалыс қуанышы балалардың рухани тартымдылығымен үйлесті. Олар өз елінің мәдениетіне сенімді болып, қызығушылықпен, құрметпен қарайды. Патриоттық сезімдері қалыптасады. Отанға деген сүйіспеншілік пен адалдықты дамыту үшін эмоционалды оң негіз жасайды. Әлемдегі бірде-бір халық қазақтар сияқты балалар мен халық

ойындарын шын жүректен құрметтеп, ерекше мән берді деп айта алмаймыз. Тек қазақтар ғана мысалы, асық ойнаса «Асығың алшысынан түссін!» деп батасын берген. Тіпті, ұлы Абайдың өзі тоғызқұмалақ ойынын ойнап, әкесі Құнанбай балуындықты меңгеріп, физикалық жаттығуларға ерекше мән берген. Ойындар психикалық және физикалық біліммен бір сатыға қойылады. Бұл қазақтардың әдемілікке деген ұмтылысының жемісі болды, өйткені қлттық ойын рационалдылықты, қозғалыс дәлдігін, өзін - өзі бақылауды және дененің ептілігін талап етті.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Әбілова Г. Қазақ балалар ойындары, 2001 ж.

2. Теологиялық дене тәрбиесі бойынша нұсқаулық-әдістемелік материалдар жинағы.

1984 ж.

3. Былеева Л. В., Коротков И. М. Ойындар, 1982 ж.

4. Кенеман А. В. Түрлі халықтарда балалар ұлттық ойындары, 1989 ж

5. Қуанышев Т., Қоныпияев К., Тотенаев Б. Қазақтар. Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер, 5 том. 1998 ж.

6. Турсельдина М. Т. Ұлттық ойындар. 1998 ж.

7. Оразбаева С., А. Айтпаева А. Қазақ халық балалар ойындары, 2000 ж.

8. Железняк Ю.Д.Спортивные игры: совершенстования спортивных игр. 033100 – по предмету физическая культура. - М.: Академия, 2004 г.

9. Коротков И. М. идр. Подвижные игры:Учебноепособиедлястудентоввузов физической культуры. - М.: Sportacadempress, 2002 г.

10. Ұлттық ойындар. Практикалық материал: жоғары оқу орындары мен дене шынықтыру жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы. - М.: Sportacadempress, 2002 г.

МАЗМҰНЫ/СОДЕРЖАНИЕ

1	Денсаулық және әл-ауқат – табысты болашақтың кепілі» (10-сынып оқушыларына арналған) Атейбек С. Т., ҚББЖТҒӘО директорының ғылыми-әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасары, Локтионова О. С., ҚББЖТҒӘО «Тәрбие жұмысы және қосымша білім беру» бөлімінің әдіскері	3
2	«Здоровье и благополучие – залог успешного будущего» (для учащихся 10 классов) Атейбек С. Т., зам. директора ГНМЦНТО по научно-методической работе УО г. Алматы, Локтионова О. С., методист отдела «Воспитательная работа и дополнительное образование» ГНМЦНТО	16
3	Әлем өркениеттерінің тарихы (10-сынып) Нукаева Г.О., №172 мектеп-гимназия	28
4	Общественно-политическое положение Казахстана в XХ веке(для учащихся 8 классов) Легай Галина Гайратовна, Гимназия 21	43
5	«Қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен даму тарихы (11 сынып) Г.С. Асанбекова, №159 гимназия, Ж.Мамаева, №174 мектеп-гимназия	51
6	«Памятники археологии тюркского периода» (для 6 и 7-классов) Бейсенбаева Г.К., Хамитова Д.Я., № 38 гимназия	65
7	ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары (8 сынып) Тлеубаева А.Б., №43 ЖББМ	73
8	Алаш арыстары (10-сынып оқушыларына арналған) Турусбекова Жулдуз Сериковна, №172 мектеп-гимназия	81
9	Волонтерство (для учащихся 10-х классов) Байбазарова С.А.,ОШ 76	93
10	Яссауитану (5-сынып) Жаныкулов Калдыбек Оразбаевич, №123 МГ	98
11	«Қазақстанның ежелгі дәуір және ортағасырлардағы этникалық тарихы» (10-11 сынып) Калмуратова Лиза Базарбековна, №138	108
12	«Ұлы дала ұлағаттары» (7-сынып) Төленбаева Ұлданай Әлімғазықызы, №13 МГ, Абдильдинова Лашын Батырхановна, №41 ЖББМ	126
13	Кәсіп және бизнес негіздері (11 сынып) Айбеков Елдос Айбекұлы	135
14	Сыныптағы оқушылар арасында жағымды психологиялық климат қалыптастыру(7-8 сынып) Ербол Мадина, Жакыпбекова Салия Ныгметовна, №161 лицей	141
15	Мен тұлғамын! (Трансформациялық курс) Жанықұлова Жазира Есенбайқызы, №33 МЛ	174
16	Экологиялық этика (7, 8-сынып) Ақсерікова Ақмарал Мағжанқызы, Бекет Бибінұр Болатбекқызы, №36 гимназия	184
17	«Обучение игре на скрипке» (1-9 кл.) Самцова В.Н., Гимназия №83	198
18	Хоровое пение для учащихся (1-4 классов) Дубовик И.Н., Гимназия №83	218
19	Хоровое пение(для учащихся 5-9 классов) Марченко Н.В., Эзау К.А., Гимназия №83	242