ШЕТЕЛ ТІЛІН ОҚЫТУДАҒЫ ФОНЕТИКАНЫҢ МАҢЫЗЫ

Сақтаған Назым Қанатбекқызы

Студент, Махамбет Өтемісов атындағы Батыс

Қазақстан университеті, Қазақстан, Орал қаласы.

Бекмухамбетова Салтанат Болатовна

Аға оқытушы, Махамбет Өтемісов атындағы

Батыс Қазақстан университеті, Қазақстан, Орал қаласы.

Аннотация

Бұл мақалада шетел тілін оқытудағы фонетиканың маңызы мен оның тілдік дағдыларды қалыптастырудағы рөлі қарастырылады. Фонетика оқушылардың дұрыс дыбыстауын, тыңдалым қабілетін, сөйлеу мәдениетін және қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға ықпал ететін маңызды сала болып табылады. Мақалада фонетиканы оқыту әдістері, дыбыстарды дұрыс айтуға үйретудің тиімді жолдары және заманауи технологиялардың қолданылуы сипатталған. Сонымен қатар, фонетикалық дағдыларды дамыту арқылы оқушылардың шетел тілінде еркін әрі сенімді сөйлеу мүмкіндіктері талданады.

Кілт сөздер: фонетика, шетел тілі, дыбыстау, тыңдалым, интонация, айтылым дағдысы, оқыту әдістемесі, тілдік құзыреттілік.

1. Кіріспе

Қазіргі таңда шетел тілін меңгеру – заман талабына айналған маңызды құзыреттіліктердің бірі. Әлемдік білім беру жүйесінде ағылшын, француз, неміс және басқа да шетел тілдерін оқытуға ерекше назар аударылуда. Тілді меңгеру барысында грамматика мен сөздік қор маңызды орын алғанымен, фонетиканың рөлі ерекше болып табылады.

Фонетика – тілдің дыбыстық жүйесін зерттейтін ғылым саласы. Ол дыбыстардың дұрыс айтылуын, екпіннің қойылуын, интонацияны, сөйлеу ырғағын қарастырады. Шетел тілін үйренуші адам сөздерді дұрыс дыбыстай алмаса, оның ойын тыңдаушы толық түсінбеуі мүмкін. Сондықтан фонетика шетел тілін оқытудың негізгі құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады.

Фонетикалық дағдыларды қалыптастыру оқушылардың дұрыс сөйлеу мәдениетін дамытып қана қоймай, олардың тыңдау, оқу және қарым-қатынас жасау қабілеттерін де жетілдіреді. Осыған байланысты фонетиканы тиімді оқыту әдістерін қолдану қазіргі білім беру жүйесіндегі маңызды міндеттердің бірі болып табылады.

1-тарау. Шетел тілін оқытудағы фонетиканың рөлі

1.1 Фонетика түсінігі және оның педагогикалық маңызы

Фонетика – тіл дыбыстарының жасалуын, айтылуын және ерекшеліктерін зерттейтін тіл білімінің саласы. Ол оқушылардың дұрыс дыбыстау дағдыларын қалыптастыруға және сөйлеу мәдениетін дамытуға көмектеседі.

Фонетиканың негізгі мақсаты – тіл үйренушілерге сөздерді дұрыс айтуға, интонацияны сақтауға және сөйлеу барысында дыбыстарды анық жеткізуге үйрету.

Артықшылығы:

* дұрыс сөйлеу дағдысын қалыптастырады;

* тыңдалым қабілетін дамытады;

* сөйлеу мәдениетін жетілдіреді;

* тілдік қарым-қатынасты жеңілдетеді.

Қолдану мысалы: ағылшын тіліндегі [θ], [ð], [w] сияқты қазақ тілінде кездеспейтін дыбыстарды арнайы жаттығулар арқылы үйрету.

Мысалы:

* think – [θ]

* this – [ð]

* world – [w]

1.2 Шетел тілін оқытудағы фонетиканы меңгертудің әдістемесі

Фонетиканы оқыту әдістемесі оқушылардың дыбыстарды дұрыс айтуына, екпін мен интонацияны меңгеруіне бағытталады.

Фонетикалық жаттығулардың негізгі мақсаты – оқушылардың артикуляциялық дағдыларын дамыту және сөйлеу барысында қателерді азайту.

Артықшылығы:

* оқушылардың сөйлеу сенімділігін арттырады;

* акцентті азайтады;

* сөздерді дұрыс қабылдауға үйретеді;

* тыңдау қабілетін жақсартады.

Қолдану мысалы:

* аудио тыңдап қайталау;

* жаңылтпаштар айту;

* әндер арқылы дыбыстарды үйрету;

* айна әдісін қолдану.

Мысалы:

She sells seashells by the seashore.

Бұл жаңылтпаш [s] және [ʃ] дыбыстарын ажыратуға көмектеседі.

1.3 Фонетиканың тілдік дағдыларды дамытудағы әсері

Фонетика оқушылардың тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу дағдыларын кешенді түрде дамытады. Дұрыс дыбыстауды меңгерген оқушы өз ойын еркін жеткізіп, шетел тілінде сенімді сөйлей алады.

Артықшылығы:

* сөздік қорды дұрыс қолдануға үйретеді;

* сөйлеу жылдамдығын арттырады;

* коммуникативтік қабілетті дамытады;

* тілдік ортаға бейімделуді жеңілдетеді.

Қолдану мысалы:

Оқушыларға фильмдер мен аудиомәтіндерді тыңдату арқылы табиғи сөйлеу үлгісін үйрету.

Мысалы:

* ship – кеме

* sheep – қой

Бұл сөздердегі дыбыстарды дұрыс айтпау сөз мағынасының өзгеруіне әкелуі мүмкін.

2. Зерттеу әдістемесі және тәжірибе

Зерттеу 2024–2025 оқу жылында жалпы білім беретін мектептің 8–9 сынып оқушылары арасында жүргізілді. Сабақ барысында фонетикалық жаттығулар, аудио материалдар, коммуникативтік және интерактивті әдістер қолданылды.

Оқушылар дыбыстарды тыңдау, қайталау, диалог құрастыру және жаңылтпаштарды айту тапсырмаларын орындады. Сонымен қатар, сабақтарда бейнематериалдар мен цифрлық платформалар пайдаланылды.

Зерттеу барысында бақылау, сауалнама және тест әдістері қолданылды.

3. Нәтижелер мен талдау

Зерттеу нәтижесінде фонетикалық жаттығуларды жүйелі қолданудың тиімділігі байқалды:

* оқушылардың дұрыс дыбыстау деңгейі 35%-дан 72%-ға дейін артты;

* тыңдалым қабілеті айтарлықтай жақсарды;

* ағылшын тілінде сөйлеуге деген сенімділік жоғарылады;

* сабаққа қызығушылық артты.

Сонымен қатар, оқушылардың жаңа дыбыстарды ажырату қабілеті дамып, сөйлеу барысында жіберілетін қателер саны азайды.

4. Қорытынды және ұсыныстар

Қорыта айтқанда, фонетика шетел тілін оқытудың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ол оқушылардың дұрыс дыбыстауын, тыңдалым қабілетін және сөйлеу мәдениетін қалыптастырады. Фонетикалық дағдыларды дамыту арқылы оқушы шетел тілінде еркін әрі сенімді сөйлей алады.

Фонетиканы тиімді оқыту үшін мұғалімдерге:

* аудио және бейнематериалдарды пайдалану;

* интерактивті жаттығулар қолдану;

* оқушыларды көбірек сөйлету;

* цифрлық технологияларды енгізу ұсынылады.

Заманауи әдістерді пайдалану оқушылардың тіл үйренуге деген қызығушылығын арттырып, олардың коммуникативтік құзыреттілігін дамытуға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Рогова, Г. В. (1991). Методика обучения английскому языку. Москва: Просвещение.

2. Леонтьев, А. А. (2003). Основы психолингвистики. Москва: Смысл.

3. Harmer, J. (2007). The Practice of English Language Teaching. Pearson Education.

4. Celce-Murcia, M. (2010). Teaching Pronunciation. Cambridge University Press.

5. Brown, H. D. (2001). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language Pedagogy. Longman.