Авторы: Сырбаева Айжан Қайыржанқызы

Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті 5B011900 – «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығының 2 курс студенті

Шеттілдік білім берудің басқа ғылымдармен байланысы

Шет тілдерін оқыту әдістемесі, дербес педагогикалық ғылым бола отырып, сонымен қатар басқа ғылымдармен тығыз байланысты дамиды. Олардың қатарына лингвистика, педагогика, психология, әлеуметтану, елтану жатады.

Ең алдымен әдістеме педагогикамен тығыз байланысты, оның бір бөлігі - жеке дидактикамен байланысты. Егер дидактика - бұл кез келген пәнге оқыту теориясы болса, онда жеке дидактиктер педагогика ережелерін нақты пәнге, біздің жағдайда шет тілін оқытуға қатысты қолданады. Бұл жағдай француз әдіскерлеріне өз пәнін тілді оқытудың дидактикасымен айтуға негіз болды. Педагогикада әдістеме көптеген ұғымдары бар: оқытудың принциптері, процесі және оның заңдылықтары, әдістері және ұйымдастырушылық формалары туралы түсінік педагогиканың басқа да басты категориялары - оқыту, білім беру, тәрбиелеу, оқыту, дамыту, игеру-айқындаушы болды, тіл оқыту әдістемесінде көптеген педагогикалық ұғымдар жаңа мазмұн алды. Осы себеппен әдістемеде жалпы актілік ережелермен қатар осы пән үшін өзіндік ерекшеліктерді пайдаланады. Мысалы, оқытудың жалпыға міндетті принциптерімен қатар (бейімділік, саналылық, қол жетімділік) арнайы әдістемелік принциптерді (коммуникативтік, оқытудың ауызша негізі, оқушылардың ана тіліне сүйену, қызмет түрлеріне өзара байланысты оқыту және т.б.) негіздеуді және әзірлеуді жүзеге асырады.

Әдістеме үшін келесі негізгі ғылым - психология, адам өмірінің психикалық қызметінің дамуы мен қалыптасуының заңдылықтарын ашып көрсетеді. Психологиядан әдістеме оқу үрдісінде ескерілуі тиіс оқушылардың жеке-психологиялық ерекшеліктері, білімді қалыптастыру сипаты, тіл біліміне, шеберлігіне сөйлеу ерекшеліктері туралы мәліметтерді бейнелейді. Психология әдіскерге тілді меңгеру себептері, оқудағы есте сақтаудың түрлері мен рөлі, әсіресе оқушылардың оқу іс-әрекетінің сипаты тұрғысынан түсінік береді. Мотив белгілі болғандай, бұл адамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты қызметке шақыру. Тіл сабағында мотивтер саналы және танылмаған болуы мүмкін. Іс-әрекеттің саналы себептері ретінде жеке тұлғаның мүдделері, нанымдары, ұмтылыстары болады. Оқушылардың тілді меңгерудегі уәждері субъективті (жақсы баға алу, ата-аналарды көтермелеу) және объективті (тілді жұмыста пайдалану, оқылатын тілінде ақпаратқа қол жеткізу, басқа елдердегі құрдастарымен қарым-қатынас жасау, радио тыңдау, фильмдер көру) болуы мүмкін. Кейде тіл үйрену кезінде сыртқы және ішкі мотивацияны іске қосу туралы айтады. Бірінші тіл үйренуге түрткі болған себептерді анықтайды, ол тілді меңгеру бойынша оқу процесін (оқыту тәсілдерін, оқу құралдарын, сабақ уақытын таңдау және т. б.) ұйымдастырумен байланысты. Шет тілдерін үйрену үшін сыртқы мотив ретінде келесілерді бөлуге болады.

1. Әлемдегі тілдің таралуы және оны халықаралық қатынас құралы ретінде пайдалану осы тілді үйрену үшін таңдаудың басты себептерінің бірі болып табылады. Ағылшын тілі- Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Құрама Корольдігінің, АҚШ, Австралия, Жаңа Зеландия, Канада, Үндістан Республикасының және Африканың 15 мемлекетінің ресми тілдерінің бірі. Онда 400 млн-ға жуық адам сөйлейді. Бұл БҰҰ-ның жұмыс тілдерінің бірі.

2.Оқылатын тілде сөйлеушілердің мәдениетіне түсу ниеті жиі оқу тілі

таңдау үшін маңызды стимул болып табылады.

3.Тілдің "эстетикалық құндылығы" - оның дыбысталу сұлулығы, көптеген

ғалымдардың пікірінше, тілге деген қызығушылықтың пайда болуына және оның өзге тілді ортада жаппай таралуына себеп болып табылады. Француз тілін үйренушілердің көбі оның әуені мен музыкалығын атап өтеді. Осы себепті тілдің лингвоэстетикалық жағы тілді таратуда сөзсіз рөл атқарады

4.Тілдің "жеңілдігі-қиындықтары" туралы түсінік тілді үйренуде себептердің пайда болуының субъективті-психологиялық факторларына байланысты. Шет тілінің көптеген қиындықтары әліпбидің айырмашылықтарымен және оның грамматикалық құрылымының ерекшеліктерімен байланысты, алайда тілді оқытудың көп жылдық тәжірибесі мен тіл үйренушілердің пікірі мұндай қиындықтарды оқыту процесінде табысты еңсеретініне сендіреді.

5. Тұлғаның коммуникативтік қажеттіліктеріне байланысты тілді іс жүзінде қолдану мүмкіндігі оны үйренудің маңызды себебі болып табылады.

Тілді меңгеруде уәждемеге әсер ететін қосымша факторлар ретінде мыналар аталуы мүмкін: оқу процесінде қолданылатын материалдың тәуелділігі; сабақ барысында оқытушы қолданатын әдістемелік тәсілдердің характері; топтағы психологиялық жағдай және оқытушының ақыл-ойы әр оқушыға көзқарасты табу, оны жұмыста қолдануға үйрету; оқушының субъективті ерекшеліктері мен жай-күйі: қалыптасқан білігі және оқуға дайындығы; оқытушының жеке қасиеттері (оның кәсіпқойлығы, педагогикалық шеберлігі, келбеті, такт).

Әдістеме үшін келесі негізгі пән - лингвистика тілдің құрылысы мен қолданылуының жалпы заңдылықтары туралы ғылым. Осы әдістеменің мәні тілді оқыту, яғни лингвистика нысаны болып табылатын құбылысқа оқыту болып табылады. Шет тілін оқытудың лингвистикалық мазмұны тіл аспектілерінде (фонетика, лексика, грамматика, графика, орфография), ұсыныстар модельдерінде, құрылымдарда (диалог, монолог, полилог, дискурс) және оның функционалдық стильдерінің құрамына кіретін сөйлеу жанрларында (ғылыми, публицистикалық, ресми-іскерлік, ауызекі сөйлеу) жүзеге асырылады. Әдістеме үшін негізгі лингвистикалық ережелер болып табылады. Тіл ұғымдарын ажырату-тілді оқыту мақсатындағы сөз. Алғаш рет бұл шектеуді швейцариялық лингвист Ф. де Соссюрмен оның ХХ ғасырдың тіл біліміне, атап айтқанда тіл білімінде құрылымдық басқаруды дамытуға үлкен әсер еткен «Жалпы лингвистиканың курсы» (1916) атты атақты еңбектерінде ұсынды. Ол алғаш рет тілді жүйе ретінде қарастыруды ұсынды, тіл лингвистикасы мен синхронияны және диахронияны ажырата білді, лингвистиканы семиологияның бір бөлігі деп санай отырып (ақпаратты сақтайтын және беретін әр түрлі таңбалы жүйелердің құрылысы мен жұмыс істеуінде ортақ ғылыми дисциплиналарды) тіл білімінің табиғатын ашты. Кейіннен тіл-сөйлеу ұғымдарына қатысты ғалымның идеялары Л. В. Щербаның жұмыстарында дамыды,ол аталған санаттарға қосымша сөйлеу қызметі ұғымын енгізді.

Бұл үш ұғымдар біртұтас тұтас бір жақты: тіл (белгілер жүйесі), сөйлеу (тілді пайдалану, тіл көмегімен тіл білімдерді қалыптастыру және қалыптастыру тәсілдері жүйесі), сөйлеу қызметі (ақпаратты қабылдау және беру процесі, тілдік жүйемен жанама байланысқан және қарым-қатынас жағдайымен байланысты) ретінде қарастырылады.

Лингвистиканың аталған негізгі ұғымдарын қолдану әдіскерлерге: а) тіл бірліктерін (фонемаларды, морфемаларды, сөздерді, сөйлемдерді), сөйлеу бірліктерін (сөйлемдерді, мәтіндерді), сөйлеу әрекетінің бірліктерін (диалогтық және монологтық түрдегі мәтіндерді) қамтитын мәтіннің мазмұнын (тіл-сөйлеу қызметі) анықтауға; б) коммуникативтік құзыреттілік сабақтарында қалыптасатын құрамына кіретін оқыту мазмұнын меңгеру объектілерін (білім-дағды - машық) бөлуге мүмкіндік береді. Оқу бірлігі ретінде ұсыныс үлгілерін пайдалану ХХ ғасырдың бірінші жартысында қалыптасқан тіл білімі басқармасының бірі, құрылымдық лингвистика аясындағы тіл туралы түсінік кең ауқымға ие болды. Бұл бағыттағы өкілдер лингвистикалық мектептер қатарына кірді - Прага (функционалдық лингвистика - Н. Трубецкая, Р. Якобсон және т. б.), Копенгаген (глоссематика - Л. Ельмслев және т. б.), тілдің нақты және бір мағыналы модельдерін құруға және маталық ғылымдарда зерттеу әдістерімен ұқсас зерттеу топтарын пайдалануға ұмтылды. Құрылымдық лингвистика идеялары Әдістеменің дамуына зор әсер етті және пайдаланылды: а) оқыту мақсатында лингвистикалық материалды іріктеу және сипаттау кезінде (зерттелетін тілде ең бір сағат болатын ұсыныстар үлгілері және осындай модельдердің құрылымын іске асыратын сөйлеу үлгілеріне бөлінді); б) модельдерді қолдана отырып, сабақтарды ұйымдастыру кезінде: оқыту міндеттерінің бірі енгізілген материалды кейіннен автоматтандыра отырып, үлгі бойынша ұсыныстарды құрастыру дағдыларын меңгеру болып саналды. Мұндай оқыту әдісі, мысалы, аудиолингвалдық әдіс бойынша жұмыс істеу кезінде басты деп саналды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Құнанбаева С.С. Қазіргі шеттілдік білім берудің теориясы мен практикасы. - Алматы: ҚазХҚ және ӘТу абылай хан атындағы, 2010 — 324 б.

2. Щукин А.Н . Обучение иностранным языкам: Теория и практика: Учебное пособие для преподавателей и студентов. 2-е изд., испр. и доп. — М.: Филоматис, 2006. — 480 с.

3. Амандықова Г., Мұхтарова Ш ., Баймұқанова Б ., Бисенғалиева А. «Щет тілін оқыту әдістемесі». – Астана: Фолиант, 2010.