«Сөйлеу тілін дамыту арқылы баланың коммуникативтік қабілетін қалыптастыру»

Сөйлеу тілін дамыту арқылы баланың коммуникативтік қабілетін қалыптастыру

Аннотация

Баланың тұлғалық және әлеуметтік дамуы оның қоршаған ортамен дұрыс қарым-қатынас жасай білуімен тығыз байланысты. Коммуникативтік қабілеттің қалыптасуында сөйлеу тілінің маңызы ерекше. Бала өз ойын, сезімін және қажеттілігін сөз арқылы жеткізуге үйренген сайын оның құрдастарымен және ересектермен қарым-қатынасы да жақсара түседі. Бұл мақалада баланың сөйлеу тілін дамыту арқылы коммуникативтік қабілетін қалыптастырудың тиімді жолдары қарастырылады.

Түйін сөздер: сөйлеу тілі, коммуникативтік қабілет, бала дамуы, сөздік қор, байланыстырып сөйлеу, логопед, қарым-қатынас.

Кіріспе

Мектепке дейінгі кезең — баланың сөйлеу тілі қарқынды дамитын маңызды уақыт. Осы кезеңде бала жаңа сөздерді меңгеріп, сөйлем құрауды, сұрақ қоюды, өз ойын жеткізуді және басқа адамдардың сөзін түсінуді үйренеді.

Сөйлеу тілінің жеткілікті деңгейде дамуы баланың қоршаған ортаға бейімделуіне оң ықпал етеді. Өз ойын еркін жеткізе алатын бала қарым-қатынасқа белсенді қатысады, сұрақ қоюдан қорықпайды, құрдастарымен ойын барысында өзара әрекеттесе алады.

Сондықтан логопедиялық жұмыстың негізгі міндеттерінің бірі — тек дыбыстардың дұрыс айтылуын қалыптастыру емес, баланың сөйлеуді күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде еркін қолдануына жағдай жасау.

Коммуникативтік қабілеттің бала дамуындағы маңызы

Коммуникативтік қабілет — адамның басқа адамдармен байланыс орнатып, өз ойын түсінікті жеткізуі және әңгімелесушінің сөзін түсіне білуі.

Баланың коммуникативтік дағдылары қалыптасқан кезде ол:

өз қалауы мен қажеттілігін сөзбен жеткізеді;

сұрақтарға жауап бере алады;

өзі сұрақ қояды;

әңгімеге қатысады;

құрдастарымен бірлесіп ойнайды;

өз ойын жүйелі түрде айтуға тырысады;

әңгімелесушіні тыңдайды;

эмоциясы мен көңіл күйін сөз арқылы білдіреді.

Бұл дағдылардың барлығы баланың кейінгі оқуына және әлеуметтік ортаға бейімделуіне негіз болады.

Сөйлеу тілін дамытудың тиімді әдістері

Баланың коммуникативтік қабілетін дамытуда ең алдымен оның сөздік қорын байыту қажет. Жаңа сөздерді жай ғана жаттатудан гөрі, оларды нақты жағдайларда қолдану тиімді.

Мысалы, «жемістер» тақырыбын өткен кезде балаға алма, алмұрт, банан сөздерін айтқызып қана қоймай, олардың түсін, дәмін, көлемін сипаттату пайдалы.

«Бұл не?», «Қандай?», «Не істеп жатыр?», «Қайда орналасқан?», «Неліктен?» сияқты сұрақтар баланы толық жауап беруге ынталандырады.

Сонымен қатар сурет бойынша әңгіме құрастыру, аяқталмаған сөйлемді толықтыру, оқиғаны ретімен орналастыру және ертегіні жалғастыру сияқты тапсырмалар байланыстырып сөйлеуді дамытуға мүмкіндік береді.

Ойын арқылы сөйлеуді дамыту

Бала үшін ойын — табиғи әрекет. Сондықтан логопедиялық жұмыста ойын элементтерін пайдалану баланың қызығушылығын арттырып, сөйлеуге деген белсенділігін қалыптастырады.

Мысалы:

«Суретті сипатта» ойынында бала заттың түсін, пішінін, көлемін және ерекшелігін айтады.

«Сөйлемді аяқта» тапсырмасында бала берілген ойды жалғастырады: «Бала далаға шықты, себебі...».

«Кім не істейді?» ойынында бала мамандықтар мен әрекеттерді байланыстырып сөйлем құрайды: «Дәрігер адамды емдейді», «Мұғалім балаларға білім береді».

«Сұрақ қой» ойыны баланы әңгімелесушімен диалог құруға үйретеді.

Осындай ойындар барысында бала сөздерді қайталап қана қоймай, оларды қарым-қатынаста қолдануды меңгереді.

Логопедтің міндеті

Логопед баланың сөйлеу ерекшелігін анықтап, жеке жұмыс бағытын белгілейді. Сабақ барысында дыбысты дұрыс айту, фонематикалық есту, сөздік қор, грамматикалық құрылым және байланыстырып сөйлеу дағдылары біртұтас түрде дамытылады.

Әсіресе баланың өз ойын еркін айтуына мүмкіндік беру маңызды. Логопед баланың жауабын бірден түзете бермей, дұрыс сөйлеу үлгісін көрсету арқылы оны қолдауы қажет.

Сабақтағы жағымды психологиялық орта да үлкен рөл атқарады. Бала өзін еркін сезінген кезде сөйлеуге белсендірек қатысады.

Ата-анамен бірлескен жұмыс

Баланың сөйлеу тілін дамыту тек логопедиялық кабинетпен шектелмеуі керек. Үй жағдайында ата-ананың күнделікті қарым-қатынасы да маңызды.

Ата-ана баламен бірге кітап оқып, суреттерді талқылап, күн ішінде болған оқиғаларды сұрап, баланың жауабын мұқият тыңдағаны дұрыс. Күнделікті қарапайым әңгімелердің өзі баланың сөздік қорын кеңейтіп, сөйлем құрау дағдысын жетілдіреді.

Бала қате сөйлеген жағдайда оны ұялту немесе сөгу дұрыс емес. Оның орнына ересек адам сөздің дұрыс нұсқасын табиғи түрде қайталап, сөйлеуге ынталандыруы қажет.

Қорытынды

Баланың коммуникативтік қабілетін қалыптастыру — жүйелі әрі мақсатты жұмысты қажет ететін маңызды үдеріс. Сөйлеу тілінің дамуы баланың тек дыбыстарды дұрыс айтуымен шектелмейді. Ол өз ойын жеткізу, сұрақ қою, жауап беру, тыңдау, диалогке қатысу және адамдармен еркін қарым-қатынас жасау қабілеттерін де қамтиды.

Логопедтің кәсіби көмегі, педагогтің қолдауы және ата-ананың күнделікті қарым-қатынасы өзара үйлескен жағдайда баланың сөйлеу белсенділігі арта түседі.

Демек, сөйлеу тілін дамыту — баланың коммуникативтік қабілетін қалыптастырудың негізгі құралдарының бірі. Баланың әрбір айтқан сөзіне мән беріп, оны тыңдап, сөйлесуге мүмкіндік беру — оның болашақтағы сенімді қарым-қатынасының берік негізін қалайды.

Пайдалануға ұсынылатын негізгі әдебиеттер:

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға арналған әдістемелік құралдар.

Балалардың сөйлеу тілін дамыту бойынша логопедиялық әдістемелер.

Мектеп жасына дейінгі балалардың тілдік және коммуникативтік дағдыларын дамытуға арналған педагогикалық еңбектер.