Сөз таптарының жұрнақтары 6-сынып

Сөз таптарының жұрнақтары

Курстың мазмұны

6-сынып «Сөз таптарының жұрнақтары»

(34 сағат)

1. Түсінік хат.

2. Курстың мақсаты мен міндеті.

3. Күтілетін нәтиже.

4. Тақырыптық-күнтізбелік жоспар.

5. Бағдарламаның мазмұны.

6. Ұсынылатын дидактикалық материалдар.

7. Пайдаланылған әдебиеттер.

Түсінік хат

Өзектілігі. Орта білім оқу орындарында сөзжасам саласының морфология саласынан ара жігі ажырап, теориялық мәселелеріне жеткілікті дәрежеде білім мазмұны беріле бастаған. Дегенмен, морфологияда оқыту прооцесінде түсіндіруге қиын мәселелер теориясындағы олқылықтар, жетіспеушіліктер баршылық. Сондай мәселелердің бірі – сөз тудырушы жұрнақтардың табиғаты. Сөз тудырушы жұрнақтар сөзжасамның да, морфологияның да зерттеу нысаны болып табылады.

Сөз тудырушы жұрнақтарды оқытудағы қиындық ерекшеліктерінен туындап отыр. Қазақ тіліндегі сөз тудырушы жұрнақтарды қызметіне қарай бірқызметті және екіқызметті деп қарастырсақ, оқушыларға жұрнақты ұғындыру жеңіл, дегенмен екіқызметті жұрнақтар әрі сөз тудырады, кейде тек сөзді түрлендіру қызметін атқарады. Соны айыра білуге үйретіп, жалпы сөзжасам саласынан ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындық бастамасы.

Сөз таптарын оқыту – қазақ тілі грамматикасының ең негізгі және басқа тақырыптарды меңгерудің тірегі болатын ұғымдырды меңгерту деген сөз.Сондықтан бұл тақырыптардың мейілінше түсінікті болуы – басты шарт. Ол үшін сөз таптары өзінің орналасу ретіне қарай тілдегі үлкен бір морфологиялық заңдылыққа бағынатынына көз жеткізіле отырып түсіндіріледі. Мәселен «Сөз таптары зат есімнен басталып, одағаймен аяқталады», -деп оқушы назарын осы заңдылыққа аударып барып,мынадай түсіндірме жасалады: тілдегі сөздердің топтастыруының, сабақтарда айтқандай, үлкен үш белгісі болатыны анық. Олар: біріншіден, сөздердің білдіретін мағынасының ортақтығы, екіншіден, белгілі бір грамматикалық көрсеткіштердің жүйесіне бағынатындығы, үшіншіден, сөйлемдегі атқаратын қызметінің бірлігі. Тағы бір ескеретін мәселе: осы сөз таптарының түзілісінің, яғни ретінің де белгілі бір заңдылыққа бағынатындығы. Мұны білу оқушыға -оларды ретін бұзбай айту үшін ғана емес,олардың бір-бірімен байланысын, сабақтастығын тану үшін де қажет.

Бағдарламаның мақсаты:

Оқушыға қазақ тілінің сөз таптарының алған білімдерін нығайта отырып, сөзден жаңа мағыналы сөз жасайтын, мағынасын өзгертпей-ақ үстеме мағына беретін қосымша түрі жұрнақтардың түрлерін игерту. Және бұл жолдар қосымшаның бір түрі- жұрнақтар екенін таныту. Сөз таптарындағы жұрнақтардың қызметін түсінуге, оны практикада қолдана білуге баулу, сол арқылы ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындық жасау.

Міндеттері:

- сөз түрлендіруші және тудырушы жұрнақтарды меңгерту;

- бірқызметті және екіқызметті жұрнақтарды ажырата білуге үйрету;

- жұрнақтар арқылы жасалған туынды сөздерді таныту;

- түбір күйінде тұрып жаңа лексикалық мағынаға ие болған сөздерді ажырата білу.

- морфологиялық талдауды сауатты орындауға дағдыландыру:

Күтілетін нәтиже

Сөз таптарын оқыту – қазақ тілі грамматикасының ең негізгі және басқа тақырыптарды меңгерудің тірегі болатын ұғымдарды меңгерту деген сөз.

Оқушы сөз таптары жұрнақтарының түрленуін түсініп, жеке тұлға ретінде қабілетіне әсер етіп өздігінен жұмыс жасайды, сөйлеу шеберліктері, тіл байлықтары дамиды. Қазақ тіліндегі қосымшаның түрі жұрнақтардың ерекшеліктерін айырып,морфологиялық талдауды сауатты орындайды.

Білу керек. Қазақ тіліндегі қосымша түрлерін, жұрнақтардың қызметін, сөз түрлендіретін, сөз тудыратын, өнімді, өнімсіз, құранды, кірме жұрнақтарды айыра білу.

Игеру керек. Әр сөз табының сөз тудыратын жұрнағын жатқа біліп, құранды жұрнақтарды, омонимдес жұрнақтарды ажырата алу. Екіқызметті жұрнақтардың қызметін меңгеру.

«Сөз таптарының жұрнақтары» арнайы курсының

тақырыптық жоспары

Бағдарламаның мазмұны

1. Жұрнақ туралы түсінік. (1сағ.) Сөз бен сөзді байланыстырушы жұрнақтардың қызметі. Жұрнақтардың жалғаудан айырмашылығы.

2. Жұрнақ түрлері. (2сағ.) Сөз тудырушы және сөз түрлендіруші жұрнақтар. Есім сөздерден етістік тудырушы жұрнақтар. Етістітен есім сөздер жасаушы жұрнақтар. Сөз таптарындағы сөз түрлендіруші жұрнақтардың қызметі.

3. Сөз түрлендіруші жұрнақтар. (1сағ.) Сөзден жаңа сөз жасауға ықпал етпей, тек түрлендіріп тұратын жұрнақтар. Әрі сөз тудырып, кейде сөзді тек түрлендіріп тұратын екіқызметті жұрнақтардың қызметі.

4. Зат есім тудырушы жұрнақтар. (1сағ). Зат есім тудырушы жұрнақтарға шолу. Зат есімнен зат есім тудырушы жұрнақтар. Етістіктен зат есім тудырушы жұрнақтар. Еліктеу сөзден зат есім тудырушы жұрнақтар.

5. Есімдерден зат есім жасайтын жұрнақтар. (1сағ.) Есімдерден зат есім жасайтын жұрнақтардың түрлері.Зат есімнен зат есім тудырушы жұрнақтар. Еліктеу сөзден зат есім тудырушы жұрнақтар.

6. Етістіктен зат есім жасайтын жұрнақтар. (1сағ.) Туынды зат есімдер. Етістіктен зат есім жасайтын жұрнақтар. Зат есім тудырушы жұрнақтардың қолданылуы.

7. Есімдерден сын есім жасайтын жұрнақтар. (1сағ.) Есімдерден сын есім жасайтын жұрнақтардың түрлері. Туынды сын есімдердің қолданылуы.

8. Етістіктен сын есім жасайтын жұрнақтар. (1сағ.) Етістіктен сын есім тудыратын жұрнақтар. Етістіктен сын есім жасайтын жұрнақтардың қолданылуы.

9. Сын есім шырайларының жұрнақтары.(1сағ). Сын есім шырайлары. Жай шырай, күшейтпелі шырай, асырмалы шырай, салыстырмалы шырайлардың жасалуы.

10. Сан есімнің жұрнақтары. (1сағ.) Сан есімнің мағыналық түрлері. Сан есімдердің жасалу жолдары. Реттік, болжалдық, жинақтық, топтау, бөлшектік сан есімдердің жасалуы.

11. Етіс туралы түсінік. (6сағ.) Етістік тудырушы жұрнақтар. Болымсыз етістік жұрнақтарының жасалуы. Етіс категориясы. Етіс түрлері. Өздік етіс. Өзгелік етіс. Ырықсыз етіс. Ортақ етіс.

12. Етістіктің ерекше түрлері (4сағ.) Есімше категориясының жұрнақтары, көсемше категориясының жұрнақтары және тұйық етістік. Есімшенің жасалу жолдары. Көсемшенің жасалу жолдары,шақ категориясымен байланысы. Тұйық етістіктің жасалуы, түрленуі.

13. Рай категориясының жұрнақтары. (1сағ.) Етістіктің райлары, ашық рай, қалау рай, бұйрық рай, шартты рай жұрнақтары, жасалу жолдары.

14. Үстеу тудыратын жұрнақтар. (1сағ). Үстеудің мағыналық түрлері.Үстеуден үстеу тудырушы жұрнақтар.Басқа сөз таптарынан үстеу тудырушы жұрнақтар.

15. Туынды еліктеу сөз жұрнақтары (1сағ.) Еліктеу сөздердің жасалу жолдары. Туынды еліктеу сөздер. Етістіктен еліктеу сөз тудырушы жұрнақтар. Еліктеу сөзден еліктеу сөз жасайтын жұрнақтар.

16. Сөз таптарында қайталанатын омонимдес жұрнақтар (3сағ.) Бір жұрнақтың түрлі сөз таптарында түрліше қолданылуы. Зат есім және сын есім тудыратын жұрнақтардың басқа сөз таптарымен омонимдес болып келуі. Етістік тудырушы жұрнақтардың есімшемен тұлғалас келуі. Жедел өткен шақтың сын есім тудырушы жұрнақпен омонимдес келуі.

17. Жалаң жұрнақ. (1сағ.) Жалаң жұрнақтар. Сөз тудырушы жалаң жұрнақтар. Сөз түрлендіруші жалаң жұрнақтар.

18. Құранды жұрнақтар. (3сағ.) Құранды жұрнақтардың жасалу жолдары. Өнімді жұрнақтардың түрлері. Өнімді жұрнақтардың қолданылуы. Өнімсіз жұрнақтар. Өнімсіз жұрнақтардың жасалу жолдары, қолданылуы.

21.Кірме жұрнақ. (1 сағ.) Басқа тілден енген жұрнақтар. Басқа тілден енген жұрнақтардың тұлғасы. Қолданылуы.

Ұсынылатын дидактикалық материалдар.

Жұрнақтың түрлері. Сөз тудырушы, сөз түрлендірушы жұрнақтар.

Тудырушы жұрнақ: -шы, -ші, - хана ,лық,лік,дық,дік,тық,тік

қор,паз,қой,кер,гер,мақ,мек,шақ,шек.

Сөз түрлендіруші жұрнақтар: -ған, -ген, -қан, -кен, -шыл, - шіл, -шық, -шік, -дау, -деу, -лау, -леу, тау,

-теу, -ша, -ше

1.Кеспемен жұмыс

2.«Қандай әріп» ойыны. Шарты: Жұмбақ шешу арқылы жасырын әріпті табу. (Жаңа сабақты бастар алдында оқушылардың қызығушылығын арттыру мақсатында дәл осы әдіспен жаңа сабақ тақырыбын тапқызуға әбден болады.)

Мысалы: 1.Кітапта бар, дәптерде жоқ,

Үйірмеде бар, сабақта жоқ. (І әрпі)

2.Әтеште бар, тауықта жоқ,

Әріпте бар, дыбыста жоқ. (Ә) т.б.

Есім сөздерден сын есім жасайтын негізгі жұрнақтар.

1.лы,ла,и.ма,ме,ба,бе,па,пе

1-тапсырма. Араласқан есім сөздерден сын есім және етістіктен сын есім жасайтын жұрнақтарды бөлек-бөлек бағанға орналастырыңдар.

2-тапсырма. Кестеде берілген мысалдарға есімдерден сын есім жасайтын жұрнақтар жалғап сын есім жасаңдар.

3-тапсырма. Көп нүктенің орнына төменде берілген жұрнақтардың тиістісін қойып, туынды сын есім жасап, көшіріңіз

1 Ол – намыс... адам. 2 Тұз... тамақ дәм... 3 Кеш... самал жел еседі. 4 Алтай – тау..., орман..., сая..., шұрай..., алқап. 5 Әсем... болма әрнеге, өнер... болсаң, арқалан. 6 Ұйым... жастар қиындықтан қорықпайды. 7 Кісі киімі кір..., кісі аты тер... 8 Еп... адамның қолынан бәрі келер. 9 Әдеп... бала – ар... бала, әдеп... бала - сор... бала. 10 Тарих... жеңіс, мәден... орын, әдеб... тіл.

4-тапсырма. Мақалдарды оқып аударыңыз, сын есімдерді табыңыз. Олардың қалай жасалып тұрғанын айтыңыз

1 Әлсіз адам сүріншек, ақылсыз адам еріншек.

2 Кекшіл болма, епшіл бол.

3 Мәуелі ағаш майысқақ.

4 Армансыз адам қанатсыз құспен тең.

5-тапсырма. Төмендегі сын есімдер мен зат есімдерден сөз тіркестерін жасаңыз

Зат есімдер: компьютер, мамандық, байлық, құжат, кітап, әдебиет, құрылғы, кесте, жаңалық, жүйе, жетістік, мәліметтер, бағдарлама.

Сын есімдер: жаңа, ұлттық, электрондық, зор, қызықты, көркем, жақсы, қолданбалы, маңызды, сыртқы, қиын, операциялық, өзекті.

6–тапсырма. Берілген сөйлемдерді сын есіммен толықтырыңыз

1 Компьютер ақпаратты өңдеді. (жаңа, күрделі) 2 Бухгалтер есепті тексеріп жатыр. (үлкен, тәжірибелі) 3 Оқушы компьютерде жұмыс істеп үйренуде. (жаңа, қабілетті) 4 Құжаттарды өңдейтін жүйе көп уақытты үнемдейді. (жаңа, тиімді) 5 Жұмысқа кепілдігі бар кандидатын алады. (ең жақсы, ) 6 Мен кітаптарға тапсырыс бердім. (қажетті, жаңа).

7.-тапсырма. Кестеде берілген мысалдардарға етістіктен сын есім жасайтын жұрнақтарды жалғап сын есім жасаңыздар.

Әр топ тиісті ұяшықты таңдап алады, ұяшықтап тапсырмалар берілген. Таңдап алған ұяшықта көрсетілетін тапсырмалар «336» әдісінің талаптарымен орындалуы шарт.

1

Ү

«Сиқырлы дөңгелек» Бұл турда дөңгелектегі жазылған сегіз әріптен мағыналы сөздер құрайды. Әріпті екі ретпен қолдануға болады. Адасқан әріптерден мағыналы сөздер жазу. Сөз сандары есептелінеді. Қай топ көп сөз құраса сол топ жеңімпаз атанады.

Семантикалық картаны толтыр

Перфокартамен жұмыс. Етістіктен зат есім тудырушы жұрнақтар

Сан есім жұрнақтары

Реттік: нешінші?

Жинақтық: нешеу?

Болжамдық: қанша? неше? қаншадай?

Графикалық диктант

Y

і нші

ғ ан

е у

ы ншы

м а

X

Бес ал 23-қатар бар X сынып

«Insert кестесі»

1.Болымды-болымсыз етістіктермен жұмыс

2 Сөйлемдердегі етістіктердің қайсысы болымды, қайсысы болымсыз екенін және қалай жасалғанын түсіндіріңіз.

1 Мен хат жаздым. 2 Ол тапсырманы орындаған жоқ. 3 Сен сабаққа барған жоқсың. 4 Бұл мәліметтер сақталмаған. 5 Сіз қазақша жақсы сөйлейсіз. 6 Бұрын ЭЕМ-дер болмаған. 7 Оған дұрыс мәліметтер берілмеген. 8 Компьютер ешқашан қателеспейді. 9 Сен оларға ешқашан көмектескен емессің. 10 Мен сізбен таныс емеспін. 11. Мен жаңа компьютер сатып алдым.

3 Сөйлемдегі етістіктердің болымсыз түрін екі тәсілмен де жасап, сөйлемдерді көшіріңіз.

Мысалы: Бұнда мәліметтер кесте түрінде берілген. – Бұнда

мәліметтер кесте түрінде берілмеген. Бұнда мәліметтер кесте түрінде берілген жоқ.

1 Ақпарат пайдаланушылар тілінде жазылған. 2 Біз тақырыпты түсіндік. 3 Сендер ақпаратты өңдедіңдер. 4 Сіз компьютерді сөндірдіңіз бе? 5 Бұндайда үлкен ЭЕМ-дер қолданылады. 6 Ол бізге өңдеу жолын көрсетті. 7 Сіз бізге дұрыс мәліметтер бердіңіз бе? 8 Компьютерге жаңа программа енгізілген. 9 Мәліметтер жылдам жеткізілді.

4. Көп нүктенің орнына тиісті қосымшаны қойып, көшіріңдер де, олардың қандай жұрнақ екенін айтыңыздар

1. Өзіңе тапсырылған міндетті қайталап айтқыз...й істеуге әрекеттен. 2. Отпен ойна... . 3. Жолда түсіп қалған нанды көрсең, адам бас...йтын жерге алып қой. 4. Аузыңды аңқитып ашып есіне... . 5. Біреуге жауап бергенде, таңдайыңды қағып, басыңды шайқа... . 6. Ақыл аз...йды, білім тоз...йды. 7. Өнер білсең, өл...йсің. 8. Итті аяғыңмен теп... . 9. Малды басқа ұр... . 10. Кемтар адамға күл..., оларды келеке ет... .

«Анаграмма» «А».

1. Түсінік беретін сөйлеушінің өзі?

2. «Бес нәрседен қашық бол,бес нәрсеге асық бол» авторы?

3. Адамның асыл қасиеті?

4. т.б.

«Мыстанның өрмегі» Ертегілерде үнемі өзінің жауыздығымен көрінетін мыстан кемпір бұл жолы да өрмек тоқып қойыпты. Сол өрмекті шешелік.

1. Есімдерден сын есім тудыратын жұрнақтарды ата?

2. Жұрнақтар дегеніміз?

3.Етістіктен зат есім тудыратын жұрнақтарды ата?

4. Көйлек...,сөз....,Ашу....,бой..... қандай жұрнақ жалғануы қажет,және ол қандай жұрнақ?

5. Зат есім тудырушы жұрнақтар. Т.б қажетті сұрақтар беру арқылы өрмекті шештіру....

5

2

1

3

4

3. Семантикалық картаны толтырыңыз (2 мин).

1) Ой қорыту. Кестені толтыру (3-4 мин).

2) Кім жылдам?( 2мин).

«Дискуссиялық карта» шағын тест.

1. Етістер төртке бөліне ме? Иә, төртке бөлінеді.

2. –ын, - ін, - н өзгелік етіс жұрнақтары ма? Жоқ.

3. Өзгелік етіс жұрнақтары –ғыз, -гіз, -қыз, -кіз, -дыр, -дір, -тыр, -тір, -т ма? иә.

4. Өзгелік етіс жұрнақтары салт етістікке жалғанса, онда ол сөзді сабақты етістікке айналдыра ма? Иә. Салт етістік сабақты етістікке айналады.

5. Етістер төртке бөліне ме? Иә, төртке бөлінеді.

6. (Өздік етіс жұрнақтары Өзгелік етіс жұрнақтары –ғыз, -гіз, -қыз, -кіз, -дыр, -дір, -тыр, -тір, -т ма? иә.

7. Болымсыз етістік жұрнағы етіс жұрнағынан кейін жалғанады ма? иә жалғанады. (Мыс. Айт-қыз-ба,ки-ін-бе,сөйле-с-пе.т.б)

1. «Ойлан тап». Жұрнақтар жалғау арқылы әр етіс түрлерін еске түсіру.

Қызығушылығын арттыру мақсатында: «Құпия сөз».

Е Т І С

1 2 3 4

А Е Б Р Л М Н И П 5 1 6 8 10 9 13 20 40

Т У І Қ С Г Э Я Д 2 7 3 11 4 12 22 23 24

Ө С Ю І Й В Т К

14 66 42 44 88 55 2 58

З Д І Е В О С Ң

17 33 3 1 19 77 4 3

Жауабы (Өздік етіс )14*17*33*3*58*1*2*3*4*...

Венн диаграммасы:

2) Мәтін құрау.

Мәтін тақырыбы: «Домбыра – қазақтың ұлттық аспабы».

Тірек сөздер – домбыра, ән, күй, би.

Осы сөздерді қатыстырып, шағын мәтін құрау. Мәтін құрамында барлық етіс сөздер қатысуы қажет.

Мысалы: Домбыра – қазақ халқының ұлттық аспабы. Онымен әр түрлі күйлер тартылады. Домбыраның сүйемелдеуімен ән де айтылады. Домбыраның үні мені терең ойға батырады. Бұрынғы кезде домбыра әр қазақтың төрінде ілініп тұрған.

Сабаққа қызығушылықты ояту «Сандар сөйлейді».

Мен жасырған сан киелі сандардың бірі. 5- тен екі жасқа үлкен, ал 10 – нан үш жасқа кіші. Ол қандай сан? (7 ). Ендеше осы жеті саны арқылы басқа сандарды да сөйлетейік. Тақтада ілулі тұрған сандар әліпби тізімі бойынша берілген. Сол тізім бойынша жасырын әріптерді тауып, бүгінгі сабақтың атауын шығару.

Ырықсыз

Ортақ

Оқушыларға алдымен ережені өздеріне оқытып, мысалдармен дәлелдетуге болады.

«Сәйкестендір».Өткен сабақтармен байланыстыра отырып, жаңа сабақты пысықтау.

жуындым         ырықсыз етіс

көтерістік        өзгелік етіс

жүргізді           ортақ етіс

қазылды         ортақ етіс

жинастық         өздік етіс

сүрткізді           өздік етіс

жиналды         өзгелік етіс

көріндім           ырықсыз етіс

ІІІ.Қосымша тапсырмалар. 1) Сабаққа белсенділік танытпай отырған оқушыларға мына тектес таратпалар ұсынуға болады.

2) «Сәйкес жұрнақты тап» сызбасымен жұмыс.

Бер                 ін 

Ал                  л

Тара                н            ді

 Көр                іл          ды

Айт                ын

Жөнде           ыл

Сын есімнің шырайлары

Бір түрлі сынның әрқилы дәрежеде болатынын білдіретін сын есім түрлері шырай деп аталады

Сын есімнің төрт түрлі шырайы бар:

1) жай шырай - заттың сынын я белгісін тек атап қана көрсетеді. Мысалы: қоңыр, сары, биік, түзу, бос.

2) салыстырмалы шырай - бір заттың сынын екінші бір сынымен салыстыру арқылы бірінен бірінің не артық, не кем екенін білдіретін сын есім түрі. Салыстырмалы шырай мынадай жұрнақтар арқылы жасалады:

а) –рақ/-рек, -ырақ/-ірек – үлкенірек, әдемірек т.б.

ә) –лау/-леу – ауырлау, кішілеу

- дау/-деу – жасылдау, үлкендеу

- тау/-теу – пысықтау, биіктеу

3) күшейтпелі шырай – заттардың біркелкі сапа белгі дәрежесінің не өте артық, не өте кем екенін күшейтіп көрсететін сын есім түрі. Күшейтпелі шырай негізгі сын есімдерге күшейткіш буынның үстелуі арқылы жасалады. Мысалы: жап-жақсы, біп-биік, әп-әдемі, аппақ, қап-қатты т.б.

4) асырмалы шырай – заттың сынын не асыра көтеріп, не асыра төмендетіп көрсететін сын есім түрі. Асырмалы шырай сын есімдерге аса, өте, тым, тіпті, нағыз, ең, орасан сияқты сөздердің тіркесіп келуі арқылы жасалады. Мысалы: аса үлкен, ең жақсы, орасан зор т.б.

Тапсырмалары

1 Төменде берілген сын есімдерден салыстырмалы, күшейтпелі, асырмалы шырай жасаңыз

Үлгі: ұзын – ұзындау – ұп-ұзын – ең ұзын

Ұзын, қысқа, әдемі, жақсы, жеңіл, кең, сүйкімді, оңай, көк, түзу, қызыл, ақ.

2 Сөйлемдердегі жақшада берілген сын есімдерді әр түрлі шырай түріне қойып, жазыңыз

1 Біз компьютердің (жаңа) моделін сатып алдық. 2 Бұл осылардың ішіндегі (дәл) болжау. 3 Біздің жабдықтар (жаңа). 4 Сіздің графигіңіз оныкінен (жеңіл). 5 Келесі жолы (мұқият) болыңыз. 6 Осы есептердің ішіндегі (қиын). 7 Ол тапсырманы менен (жылдам) орындады.

Зат есім. Есімдерден зат есім жасайтын жұрнақтар мыналар:

Заттың, құбылыстың атын білдіріп, кім? не? деген сұраққа жауап беретін сөздерді зат есім дейміз.

Зат есім негізгі және туынды болып іштей өзара сараланады. Негізгі зат есім - толық мағына білдіретін түбір сөздер: ой, тау, той, ат, ер т.б. туынды зат есім морфологиялық тәсілмен (есім сөздер мен етістіктерге жұрнақ жалғану арқылы) жасалады.

Есімдерден зат есім жасайтын жұрнақтар мыналар:

1. –шы/-ші: егінші, сатушы, жазушы;

2. –лық/-лік, -дық/-дік, -тік/-тік: жақсылық, достық, адалдық,

ерлік;

3. – ша/ше: бөлімше, кітапша;

4. – шылық/-шілік: шаруашылық, диқаншылық;

5. – лас/-лес, -дас/-дес, -тас/тес: жерлес, жолдас, қарындас,

аттас;

6. –шық/-шік: үйшік, ойыншық;

7. –кер/-гер: саудагер, дәрігер, қызметкер;

8. –хана: дәріхана, асхана т.б.

Етістіктерден зат есім тудыратын жұрнақтар:

1. – ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе: баспа, үйірме, мінбе, тартпа,

тапсырма, қойма;

2. –ым/-ім/-м: білім, бөлім, сөйлем;

3. –ыс/-іс/-с: құрылыс, жеңіс, сөгіс, табыс, қорғаныс;

4. –ын/-ін/-н: егін, жауын;

5. –ыш/-іш/-ш: сағыныш, қуаныш, сүйеніш;

6. –ғы/-гі, -қы/-кі: сүзгі, бұрғы, соққы, күлкі;

7. –ық/-ік, -қ/-к: сызық, қазық, бөлік, тілек, қайрақ;

Тапсырмалар

1. Зат есімдердің қандай жұрнақтар арқылы жасалғанын анықтаңыз, аударыңыз

Аңшы, куәлік, жастық, жолдас, әдебиетші, саясаткер, ұшқыш, бөлме, өзгеріс, бағдарлама, қажеттілік.

2. Негізгі зат ес імдерді бір бағанға, туынды зат есімдерді екінші бағанға бөліп жазыңыз

Оқушы, мұғалім, орталық, бағдарлама, жүйе, мүмкіндік, жер, жағдай, әлем, оқулық, қызметкер, дайындық, ауысым, мамандық, жұмыс, білім, жол, жинақ, өнімділік.

3. Берілген зат есімдердің құрамын анықтаңыз, қандай сөз табынан жасалғанын айтыңыз

Мүмкіндік, қашықтық, жылдамдық, өндіріс, қозғалыс, жиын, анықтама, дәлдік, түсінбеушілік, шешім, қателік, бағалылық.

4. Туынды зат есімдердің есім түбірден жасалғандарын бір бөлек, етістік түбірден жасалғандарын бір бөлек жазыңыздар

Түйме, өндіріс, көрермен, байлық, жұмысшы, кішіпейілділік, адамгершілік, қондырма, қаптама, түйме, балалық, ойыншық, аялдама, балмұздақ.

Мәтінмен жұмыс. Туған жерім-Қазақстан. Тірек сөздер-туған жер,Қазақстан,тәуелсіз,бейбітшілік,аспан,мәңгі,тұғырлы,ән,би.

Осы сөздерді қатыстырып, шағын мәтін құрау. Мәтін құрамында барлық етіс сөздер қатысуы қажет.

Мысалы: Менің туған жерім –Қазақстан. Біз тәуелсіз елде өмір сүреміз. Ол жайында көптеген өлеңдер айтылды,жырлар жырланды. Мен мұнымен мақтанамын. Әрқашан елімізде бейбітшілік болсын, аспанымыз ашық,

Өзгелік етіс

1.Салт етістікті табыңыз.

А) Сәлмен қария бұл ауылды білмейді екен.

В) Малды бақсаң,қой бақ.

С) Ол кино көрді

Д) Әсем сылқ-сылқ күлді

Е) Қолыңды қалтаңа салып тұрма.

2. Етістіктің мағынасына қарай түрлерін табыңыз

А) дара етістік,күрделі етістік

В) салт етістік,сабақты етістік

С) негізгі түбір етістік,туынды түбір етістік

Д) болымды етістік,болымсыз етістік

Е) құранды етістік,қалып етістік

3. Қай етістік табыс септігі арқылы анықталады?

А) салт

В) сабақты

С) құранды

Д) көмекші

Е) болымсыз

4. Қай етістің жұрнағы сабақты етістікті салт етістікке айналдырады?

А) өзгелік

В) өздік

С) тұйық

Д) ортақ

Е) ырықсыз

5. Сабақты етістікті табыңыз

А) кел,отыр

В) жуын,таран

С) жинал,дайындал

Д) бер,ал

Е) қысыл,түзел

6. Салт етістік деген не?

А) табыс септігіндегі сөзді қажет етпейтін етістік

В) қимылды білдіретін төл етістік

С) сөзге жұрнақ жалғану арқылы жасалған етістік

Д) табыс септігіндегі сөзді қажет ететін етістік

Е) бір сөзден тұратын етістік.

7. Салт етістікті табыңыз

А) емде

В) таста

С) айт

Д) көр

Е) биле

8. Етістіктен болған бірыңғай мүшені табыңыз

А) Білу басқа,түсіну басқа

В) Оның айтқанына қарама,істегеніне қара

С) Ол барар-бармасын білмеді

Д) Ауылға бар да қайт

Е) Айтпасаң да,бәрібір біліп аламын.

9. Қай сөйлемде салт етістік бар?

А) Бүгін сабақтан кеш қайттық

В) Біз балмұздақ жедік

С) Ол кітап оқыды

Д) Ол сабағы туралы жазыпты

Е) Мұғалім қағазымды алып қойды

10. Қайсысы салт етістік емес?

А) жақында

В) татулас

С) кел

Д) бұра

Е) аралас

11. Күрделі етітіктің ішінен салт етістікті табыңыз

А) көңіл бөл

В) алып шық

С) қарап көр

Д) беріп кел

Е) жақсы көр

12. Күрделі етістікті табыңыз.

А) Жаз бойы.

В) Ақ үй.

С) Барып кел.

Д) Көріп кел.

Е) Алтыбақан.

13. Болымды етістікті табыңыз.

А) Күлмеді.

В) Жуынбады.

С) Қуанбады.

Д) Алды.

Е) Жыламады.

14. Негізгі етістікті табыңыз.

А) Барған.

В) Айтар.

С) Келмек.

Д) Келер.

Е) Кел.

15. Қалау райлы етістікті табыңыз.

А) Еңбек етсем.

В) Амандасайын.

С) Айтқысы келген.

Д) Тынығыңыз.

Е) Жүдеп қалыпты

16. Сөздерге жалғанатын тиісті жұрнақтарды белгілеңіз.

Асық..., қи..., жағалас..., ұмыт...

А) –па,-ма,-па,-па

В) –ба,-бе,-ма,-па

С) –бе,-па,-ме,-ма

Д) –ма,-па,-пе,-ме

Е) –па,-ма,-па,-ме

17. Болымсыз етістікті табыңыз.

А) Жаз.

В) Жүзеді.

С) Ашады.

Д) Жазба.

Е) Оқыды.

18. Күрделі етістікті табыңыз.

А) Жүгірме.

В) Ойнады.

С) Жаздыртты.

Д) Жүре бер.

Е) Қуанды.

19. Зат есімнен жасалған туынды етістікті белгілеңіз.

А) Елпілде.

В) Бағала.

С) Қалашыл.

Д) Тақ .

Е) Есім.

20. Негізгі етістікті көрсетіңіз.

А) Отырғыз.

В) Аула.

С) Үйренуші.

Д) Шығар.

Е) Ал.

21. Тұйық етістік жұрнағын табыңыз.

А) –ып.

В) –й.

С) –а.

Д) –у.

Е) –е.

Есімше категориясының жұрнақтарын оқыту.

Есімшенің жұрнақтары.

Есімше етістіктің негізгі және туынды түбірлеріне, сондай-ақ етіс және болымсыз етістік тұлғаларына төмендегідей жұрнақтар қосылу арқылы жасалады:  

Өткен шақ                                 Болжалды келер шақ                             

-ған/-ген                                 -ар/-ер/-р  

-қан/-кен                                -с

 Ауыспалы өткен шақ                Мақсатты келер шақ

атын/-етін                                       -мақ/-мек

-йтын/-йтін                                               -бақ/-бек

-пақ/-пек

1. «Бас қатырғыш».

Кестеден есімшенің жұрнақтарын табыңыз.

2. «Графикалық сынақ».

Берілген есімшенің жұрнақтары қай шақ тұлғасында келеді. Бір-бірімен байланыстырыңыз.

х

өткен шақ

болжалды келер шақ

мақсатты келер шақ

ауыспалы өткен шақ

у

ған ар мақ атын ген р мек йтын

3. Мақалдардан есімшелерді тап.

1.Өнерлі жігіт өрге озар,

   Өнерсіз жігіт жер соғар.

2.Білекті бірді жығар,

   Білімді мыңды жығар.

3.Сөз тапқанға қолқа жоқ.

4.Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі.

5.Көз жетпеген жерге сөз жетеді.

6.Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені,

    Еменнің  иілгені – сынғаны.

2. Айтылған сөз – атылған оқ.

8. Қарға сұңқар болмас, есек тұлпар болмас.

9. Арғымақ аттың баласы,

    Аз оттар да, көп жусар.

    Азамат ердің баласы

    Аз ұйықтар да, көп жортар.

10. Сырын білмеген аттың сыртынан жүрме.

4. Мәтіннен есімшені тауып, қай шақта тұрғанын анықтаңыз.

  Музыка өнері

Музыка мәдени тәрбиелік роль атқарады. Адам сезімін, ойын дыбыс арқылы суреттейді. Қазақтың көне музыка өнерінің өкілдері - Әбу-Насыр-Әл–Фараби, Қорқыт, Қазтуған, Асан қайғы. Қазақтың 50-ден астам музыкалық аспабы болған. Оның ішінде домбыра, шаңқобыз, сырнай,сыбызғы аспаптары кең тараған. Бүгінгі күнде әр үйдің төрінен орын алатын қазақтың қара домбырасы әлемге әйгілі аспап болып танылған.

5. «Топтастыру».

6. Кестені толтыр.

Сөздер: бар, кел, жүр, жаз, көр.

7. «Кескін тест».

1. Есімшенің жұрнағы.

А) –ар, -ер, -р, -с. Ә) –ын, -ін, -н. Б) –ыл, -іл, -л.

2. Есімшесі бар сөйлемді табыңыз.

А) Айжан мен дулат ойнады.

Ә) Ол ертең бармақ.

Б) Сен қашан келесің?

3. Айтылған сөз – атылған оқ. Мақалдағы есімше?

А) сөз, оқ. Ә) айтылған, оқ. Б) айтылған, атылған.

4. Есімшенің болымсыз етістіктен кейін жалғанатын жұрнағы?

А) –с Ә) –ар Б) –ған.

1а

1ә 1б

2ә

3ә

4а

2а

3а 3б

4ә

4б 2б

Көсемше категориясының жұрнақтарын оқыту.

1. «Қызығушылықты ояту».

Шешімі: 1. 5. 2. 4. 20. 8. 4.

Мына кестеде берілген жоғарыдағы және жанындағы сандарды көбейтеміз. Көбейту арқылы жоғарыдағы сандар шешімі болады. Жоғарысы мен жанын көбеткенде қай әріпке келіп тұр, сол арқылы сабақтың тақырыбын шығарамыз.

Яғни, тақырып «Көсемше». Оның ішінде көсемшенің жұрнақтары.

Көсемшенің жұрнақтары шақтық мағынаны білдіреді.Шақтың түрлері: Осы шақ (1.Ауыспалы 2.Нақ осы шақ) Өткен шақ, Келер шақ.

1. Ауыспалы шақ көсемше : -а, -е, -й (келме+й, сана+й, көр+е, айт+а, сыз+а, бер+е, біл+е, оқыма+й).
2. Өткен шақ көсемше : -ып, -іп, -п (көр+іп, кел+іп, оқ+ып, ойла+п, бар+ып, ал+ып, қал+ып, сөйле+п).
3. Келер шақ көсемше : -қалы, -келі, -ғалы, -гелі (бітір+гелі, ұнат+қалы, бар+ғалы, білдір+гелі, сөйлес+келі, кет+келі, айт+қалы)

2. Көсемшелерді етістіктермен тіркестіріп, күрделі етістіктер жасаңыздар.

3. Мәтінмен жұмыс.

Көп нүктенің орнына көсемшенің тиісті жұрнақтарын қосып жазыңыздар.

1990 жылы М. Әуезов Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің халық депутаты бол… сайлан… , онда Кеңес Президиуымының мүшесі бол…ды. «Абай жолы» романының бірінші томы 1952 жылы, екінші томы 1954 жылы басыл… , шығ…ды. Роман жазамын деген ойымда жоқ, шәкірт кезімде атам Әуездің әңгімелерін тапжылма… , ұзақ тыңдайтын едім. Әйгерім небір жайларды әңгімеле… беретін. Материал жина… жүр… , мен Абайдың достарымен әңгімелес… көрдім. Оның бойындағы ең абзал қасиеттің жиынтығы бол… табыл…ды. 1918 жылы М. Әуезов пен Ж. Аймауытов Семейде «Абай» журналын шығар…ды.

Жақшаны ашып, жақша ішіндегі етістіктерді көсемшеге айналдырыңыздар.
Абай соншалықты рақаттанып (сүйсіну) күлді (М. Әуезов). Біз Жәнібек Кәрменовтың әнін (тыңдау) отырмыз. Кәмиланы (көрмеу) үш ай өтті. Бүгін бәрі де киіз үйлерін (жығу), жылы үйлеріне кіріп жатты. Мақсат менімен (сөйлесу) келіпті. Қамар мамасының мойнына (құшақтау), өзінің қуанышын айтты. Алматы апорты Жетісу өңірінің төл жемісі (болу) есептелінеді. Жетісудың алма бағын ерте ғасырлардағы саяхатшылар мифтік Эдем бағына (теңеу). Алматының апорты Қазақстанның символы (болу) келгені ақиқат. Қазіргі таңда апорт ағаштарының азаюына байланысты көкейкесті мәселелер (көтерілу) де біраз жылдар болды.

4. «Семантикалық карта».

5. «Түртіп алу стратегиясы».

Жұрнақтаға байланысты толтырылады.

6. Сабақты қорытындылау мақсатында «Үш қадамнан тұратын сұхбат» әдісі. Яғни «А» тобы сұрақ қояды

«Б» тобы жауап береді

«С» тобы сұрақ-жауапты талдайды, дұрыс-бұрыстығын.

А

Б С

Осылайша үшбұрыштанып жүреді.

Тұйық етістіктің жұрнағы.

1. Төмендегі  нақыл  сөздерден тұйық  етістікті табыңдар.
1. Шын  емес нәрсенің  ұлы  болуы мүмкін емес                 (Г. Лестинг)
2. Ойда  әділ болу-бұл әр істе әділ болу дегендік  емес      (К. Д. Ушинский)
3. Қам-қарекетсіз өмір сүру-мезгілсіз  қартаю                     ( И. Гесте)
4. Өзіңді -өзің алдаудан  оңай ештеңе жоқ.                          ( Демосфен)
5. Алдамшының   абыройын төгу-аса ұнамды іс.                (Лафонтен)
6. Аузына ие болмау-пәленің ең  жаманы                            (Еврипид)
7. Балаларды  тәрбиелеу-еңбек  әрі борыш.                         (Ф.М. Дастоевский)
8. Ұстаздық  еткен  жалықпас,
Үйретуден  балаға                                                               (Абай)
9. Көп білгенге мәз болу-қате. Білімнің  саны емес, сапасы маңызды
                                                                                                      ( Л. Н. Толстой)

10. Ақылды жетілдіру үшін жаттай  білгеннен гөрі көп ойлау қажет.
                                                                                                (Г. Декарт)

2. «Сөз мағынасымен мәнді»

Мағынасы сәйкес сөзбен тіркестір.
Жарысқа                                     сырғанау
Шанамен                                    ояну
Шаңғы                                        жұбату
Баланы                                         қатысу

Ұ йқысынан                               толықтыру
  Білімді                                      тебу

3. «Ойлан тап» ойыны.

Мына сандарды дұрыс атасаңдар, тұйық етістіктер шығады. Бастапқа әріптерін ала отыра, сөз шығарасыздар.

9

9

4. «Пиктаграмма» әдісі. Баланың есте сақтау қабілетін білу үшін қолданылатын әдіс. Мұғалім оқиды, оқушылар естерінде қалғанын жазады.

Жабу, ішу, ашу, кесу, алу, әкелу, жуу, үтіктеу, беру, шақыру, жазу, көтеру, жақтасу, ойлау, келу, бармау, оқу, тасу, табу, ығу, ұнау, күресу, ойлау, құрметтеу.

Шақ категориясының жұрнақтарын оқыту.

Осы шақтың жұрнақтары:

1) нақ осы шақ: -ып, -іп, -п және -а, -е, -й.

2) ауыспалы осы шақ: -а, -е, -й.

Келер шақтың жұрнақтары:

1) Болжалды келер шақ: -ар, -ер,-р және болымсыз етістіктен кейін –с жұрнағы жалғанады.

2) Мақсатты келер шақ: -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек.

3) Ауыспалы келер шақ: -а, -е, -й.

Өткен шақтың жұрнақтары:

1) Жедел өткен шақ: -ды, -ді, -ты, -ті.

2) Бұрынғы өткен шақ: -ған, -ген, -қан, -кен.

3) Ауыспалы өткен шақ: -атын, -етін, -йтын, -итін.

1. «Сұраққа - жауап» әдісі. Оқушылар өздері қалаған фигуралардықолына алады. Сол фигураның артында жасырылған сұрақтарға жауап береді.

- осы шақтың жұрнақтарын айтыңыз?

- нақ осы шаққа мысал келтіріңіз?

- ауыспалы осы шақтың жұрнақтары? Мысал келтіріңіз?

- Келер шақтың жұрнақтары? Мысал келтіріңіз?

- Сөйлемнен болжалды келер шақты табыңыз?

Ертең сенің орныңа мен барармын.

- «бар» етістігін мақсатты келер шаққа айналдырып жіктеңіз?

І. Мен бармақпын Біз бармақпыз

ІІ. Сен бармақсың Сендер бармақсыңдар

Сіз бармақсыз Сіздер бармақшысыздар

ІІІ. Ол бармақ Олар бармақ

- Өткен шақтың жұрнақтарын ата?

Жедел өткен шаққа мысал келтіріңіз?

2. «Дода» ойыны.

1. Осы шақ – 10. Оқушы кітап оқып отыр. Осы шақтың қай түрі?

20. Ауыспалы осы шақ жұрнақтары?

30. «Кел» етістіген ауыспалы осы шаққа айналдырып, жіктеңіз?

2. Өткен шақ – 10. Барған, келген, айтқан. Өткен шақтың қай түріне жатады?

20. Асан ауылға жиі баратын. Сөйлемнен ауыспалы өткен шақты табыңыз?

30. етістікте келген –ды, -ді, -ты, -ті жұранғының жедел өткен шақта тұрғанын қалай ажыратамыз?

3. Келер шақ – 10. –ар, -ер, -р келер шақтың қай түрі?

20. Мен ауылға бармақшымын. Келер шақтың қай түрі және жұрнағын табыңыз?

30. Ол сабағын кешке оқиды. Ауыспалы осы шақ па әлде ауыспалы келер шақ па?

3. «336» әдісі. Бұл әдіспен оқыту үшін сыныпты үш топқа бөлеміз. Үш топқа үш шақты оқытамыз. Әр топ өз тақырыптарын үш минутта қорғайды. Сол тақырыптарға әр топтан екі баладан шығып, барлығы алтауы алты пікір айтады. 1 – топ. Осы шақ жұрнақтары.

2 – топ. Өткен шақ жұрнақтары.

3 – топ. Келер шақ жұрнақтары.

4. «Бір сөзбен айт» сайысы.

Қалташада кеспе қағаздар салулы болады. Әр кеспе қағаздың артында шақтардың аты жазулы болады. Әр кеспе қағаз әр түрлі түсте болады. Бір оқушы шығып қалтадан кеспе қағазды алады. Мысалы оның артында «Мақсатты келер шақ жұрнақтары» деп жазылып тұрады. Оқушы бұл сөзді айтпай керісінше жұрнақтарын айтады. Яғни, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек деп. Осыларды оқығаннан кейін оқушылар қай шақтың жұрнағы екенін табады.

Оқушы –а, -е, й және мен келемін деп оқиды.

Оқушы –ар, -ер, р және біз барармыз деп оқиды.

Оқушы –ды, -ді, -ты, -ті және Асан домбыра

тартты деп оқиды.

Оқушы –ған, -ген, -қан, -кен және мен барғанмын деп

оқиды.

Оқушы –атын, -етін, -йтын, -итін және ол ауылға жиі

баратын деп оқиды.

5. «Дискуссиялық карта» шағын тест.