жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
СТЕРЕОМЕТРИЯЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІ ВЕКТОРЛЫҚ ӘДІСПЕН ШЕШУ
ӘОЖ 372.851
Н.Қ.Аширбаев1, М.Е.Слайхан1
1ф.-м.ғ.д., профессор, М.Әуезов атындағы ОҚМУ, Шымкент, Қазақстан
1магистрант, М.Әуезов атындағы ОҚМУ, Шымкент, Қазақстан
СТЕРЕОМЕТРИЯЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІ ВЕКТОРЛЫҚ ӘДІСПЕН ШЕШУ
Түйін. Көптеген стереометриялық есептерді векторлық әдіспен шешу, оларды элементарлық геометрия әдістерімен ("таза геометриялық") шешуге қарағанда, едәуір оңай. Бұл "оңайлатудың" себебі векторлық әдіспен шешу кезінде, тіпті қарапайым есептерді "таза геометриялық" әдіспен шешу кезінде орындалатын қосымша салулардан, құтылуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, векторлар геометриялық есептерді шешу аппаратына айналуы үшін геометриялық есептің шартын векторлық терминология мен символикаға ("векторлық тілге") аудара білу қажет, содан кейін векторларға қатысты алгебралық операцияларды орындай отырып және соңында векторлық формада алынған нәтижені "кері" "геометриялық тілге" аудару қажет.
Екі вектордың коллинеарлығы және үш вектордың компланарлылығы шарттарын білу векторлық түрде стереометрияның аффиндік есептерін, атап айтқанда түзулер мен жазықтықтардың өзара орналасу мәселелері зерттелетін есептерді шешуге мүмкіндік береді. Екі вектордың скалярлық көбейтіндісінің қасиеттерін, екі вектордың перпендикулярлығының шарттарын пайдалана отырып түзулер және жазықтықтардың перпендикулярлығы қатынастарын векторлық тілге оңай аударуға болады және векторлардың көмегімен метрикалық есептерді шешуге, атап айтқанда қашықтықты, бұрыштарды, аудандарды, геометриялық фигуралардың көлемдерін табуға мүмкіндік береді.
Кілттік сөздер. Стереометрия, тетраэдр, үшбұрыш, вектор, қыры, перпендикуляр, коллинеар, медиана.
Элементар геометрияның есептерін шартты түрде аффиндіқ және метрикалық есептер деп екі топқа бөлуге болады. Бірінші топқа түзулердің параллелдігін дәлелдеуге, нүктенің бір түзудің бойында жататындығына, бір түзудің немесе параллель түзулердің бойында жататын кесінділер қатынасын табуға келтірілетін есептерді жатқызуға болады. Метрикалық топ кесіндінің ұзындығын, бұрыштарының шамасын, фигуралардың ауданын немесе денелердің көлемін анықтауды қажет ететін есептерден тұрады. Мектепте аффиндіқ есептерді векторлық әдіспен шешуде векторларға сызықтық операциялар амалдары пайдаланылады, ал метрикалық есептерді шешуде векторлардың скалярлық көбейтіндісінің қасиеттері пайдаланады.
Егер векторлық әдіс элементар геометрия есептерін шешу үшін пайдаланылса, әдетте шартта берілген фигураны анықтау үшін векторлық жүйе енгізіледі. Содан кейін енгізілген векторлар арасында осы шарттарға парапар тәуелділіктер орнатылып және есепті шешу үшін қажетті шарттар бар қатынастарды дәлелдейді. Векторлар жүйесін енгізу тәсілдері нақты есептің шартына сәйкес келеді, сондықтан қандай да бір әмбебап әдісті ұсыну қиын. Бірақ көп жағдайда келесілер қолданылады: қандай да бір нүктені бекітеді, содан кейін басы осы нүктеде, ал ұштары-фигураны анықтайтын нүктелерде(төбесінде,кесінділердің ортасында және т.с.с.) векторларды енгізеді.
Есеп
1.
параллелепипедтің диагоналы
үшбұрыш жазықтығын оның медианаларының
қиылысу нүктесінде қиятынын
дәлелдеңіз(1-сурет).
Шешуі.
сәйкес төбелерінің радиус векторлары.
Онда
.
Айталық М -
үшбұрышының
медианаларының қиылысу нүктесі болсын.
М нүктесінің радиус векторын табамыз.
Егер ол
векторына коллинеар болса, онда ұйғарым
дәлелденеді. Айталық
-
диагоналының ортасы болсын.Онда
,
,
.
Сонымен,
.
Ұйғарым дәлелденді.
.
1-сурет
Есеп 2. Тетраэдрдің төбелерін қарама қарсы жақтарының медианаларының қиылысу нүктелерімен қосатын кесінділер бір нүктеде қиылысатынын дәлелдеңіз(тетраэдрдің центроиды).Центроид осы кесінділерді қандай қатынаста бөлетінін табыңыз(2-сурет).
2-сурет
Шешуі.
Айталық
және
-
тетраэдрдің АВС және
жақтарының
медианаларының қиылысу нүктелері
болсын. Р нүктесі ВС қырының ортасы
болсын.
және АМ кесінділері
жазықтығында жатыр, олар қайсібір
нүктесінде қиылысады.
.
Сол сияқты,
.
векторы
векторына коллинеар, сондықтан
.
Онда
.
және
векторлары коллинеар болғандықтан,
векторларының коэффициенттерінің
қатынасы бірдей. Бұдан
.
Есеп 3. Тетраэдрдің қарама қарсы қырларының ұзындықтарының квадраттарының қосындысы өзара тең екендігі берілген. Қарама қарсы қырларының өзара перпендикуляр екендігін дәлелдеңіз(3-сурет).
Шешуі.
Айталық
-
берілген тетраэдр.
.
Белгілеу енгізелік:
.
Онда:
.
Бірінші теңдіктен шығатыны:
немесе
.
Сондықтан
және
қырлары өзара перпендикуляр. Осы сияқты
қалған қарама қарсы жақтар жұбының
перпендикулярлығы дәлелденеді.
3-сурет
Есеп
4. DA1,
DB1,
DC1
кесінділері ABCD тетраэдрдің
BCD, ACD
және ABD
жақтарының сәйкесінше медианалары.
К, М,
N
нүктелері DA1,
DB1,
DC1
кесінділерін
,
қатынасында бөледі.
KMN жазықтығы DA және DB қырларын қандай
қатынаста бөледі(4-сурет).
Шешуі. Айталық KMN жазықтығы ABCD тетраэдрдің DA, DB және DC қырларын сәйкесінше Р, Q, R нүктелерінде қиып өтсін. А1, В1, С1 нүктелері ВС, АС, АВ кесінділерінің сәйкесінше ортасы. Онда
Осы теңдеулер жүйесін(мәселен, (1) және (2) қосып, және (3)-ші теңдеуден шегеріп) шешіп, төмендегі теңдеулер жүйесін аламыз
Айталық
.
Онда
,
,
ескере отырып
аламыз. К, М, N, Р нүктелері бір жазықтықта жатқандықтан
.
Сонымен
,
бұдан
.
Енді
айталық
болсын, онда
және
,
бұдан
.
Жауабы:
,
.
4-сурет
Әдебиеттер тізімі
1. Шестаков С.А. Векторы на экзаменах. Векторный метод в стереометрии. –М.: МЦНМО, 2005.-112с.
2. Якушина Е.В. Об изучении векторов в планиметрии и стереометрии.//Математика в школе.- 1996, №3.
3. Потоскуев Е.В. Векторно-координатный метод при решении стереометрических задач//Математика в школе. - 1995. - №1.
4. Дорофеева А.В. Из истории векторного исчисления.// Математика в школе. - 1998. - №2.
Аннотация. Векторное решение многих стереометрических задач значительно проще их решения средствами элементарной геометрии («чисто геометрически»). Причина этого «упрощения» заключается в том, что при векторном методе решения можно обойтись без тех дополнительных построений, которые следует выполнять при «чисто геометрическом» решении даже простых задач.
Вместе с тем, чтобы векторы стали аппаратом решения геометрических задач, необходимо уметь переводить условие геометрической задачи в векторную терминологию и символику (на «векторный язык»), затем выполнять соответствующие алгебраические операции над векторами и, наконец, полученный в векторной форме результат переводить «обратно», на «геометрический язык».
Знание условия коллинеарности двух векторов и компланарности трех векторов позволяет в векторной форме решать аффинные задачи стереометрии — задачи, в которых изучаются вопросы взаимного расположения прямых и плоскостей. Свойства скалярного произведения двух векторов, условия перпендикулярности двух векторов позволяют легко перевести в векторную форму отношения перпендикулярности прямых и плоскостей и с помощью векторов решать метрические задачи — задачи, в которых находят расстояния, углы, площади, объемы геометрических фигур.
Abstract. Vector solution of many stereometric problems is much easier to solve by means of elementary geometry ("purely geometric"). The reason for this "simplification" is that the vector solution method can do without those additional constructions that should be performed in the "purely geometric" solution of even simple problems.
At the same time, for vectors to become a device for solving geometric problems, it is necessary to be able to translate the condition of the geometric problem into vector terminology and symbolism (into the "vector language"), then perform the corresponding algebraic operations on the vectors and, finally, the result obtained in vector form to translate "back" into "geometric language".
Knowledge of the collinearity condition of two vectors and the coplanarity of three vectors makes it possible to solve the affine problems of stereometry in the vector form — problems in which the problems of the mutual arrangement of lines and planes are studied. The properties of the scalar product of two vectors, the conditions of the perpendicularity of two vectors make it easy to translate into a vector form the relations of the perpendicularity of lines and planes and with the help of vectors to solve metric problems — problems in which distances, angles, areas, volumes of geometric shapes are found.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген