СТУДЕНТТЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫ

Педагогика және психология , 1- курс магистранты Тулебай Г.Е.

Ғылыми жетекші: пед.ғ.к., доцент Молдасан Қ.Ш.

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті

Аңдатпа

Түйін сөздер: тұлға, студент, даму психологиясы, кәсіби өзін-өзі анықтау, мотивация, когнитивтік стиль.

Бұл мақалада студенттердің тұлғалық дамуының психологиялық ерекшеліктері, оның қалыптасуына әсер ететін факторлар және жоғары білім беру жүйесінде тұлғаның дамуын қолдаудың тиімді жолдары қарастырылады. Зерттеу барысында отандық және шетелдік психологтардың еңбектері талданып, студенттердің жас ерекшелік кезеңіне тән мінез-құлық, кәсіби өзін-өзі анықтау, мотивациялық, эмоционалдық және әлеуметтік компоненттері жүйеленді. Сонымен қатар студенттің жеке даму процесіндегі ынтымақтастық педагогикасының рөлі мен когнитивті стильдердің әсері атап өтіледі. Мақалада студент тұлғасының даму динамикасы көрсетілген кесте ұсынылады.

Abstract

Keywords: personality, student, developmental psychology, professional self-determination, motivation, cognitive style.

This article examines the psychological characteristics of students’ personal development, the factors influencing its formation, and effective ways to support personality development within the higher education system. The study analyzes the works of domestic and foreign psychologists and systematizes behavioral characteristics, professional self-determination, motivational, emotional, and social components typical of the student age. In addition, the role of cooperative pedagogy and the influence of cognitive styles in the individual development process of students are highlighted. The article presents a table illustrating the dynamics of student personality development.

Аннотация

Ключевые слова: личность, студент, психология развития, профессиональное самоопределение, мотивация, когнитивный стиль.

В данной статье рассматриваются психологические особенности личностного развития студентов, факторы, влияющие на его формирование, а также эффективные пути поддержки развития личности в системе высшего образования. В ходе исследования проанализированы труды отечественных и зарубежных психологов, систематизированы поведенческие особенности, профессиональное самоопределение, мотивационные, эмоциональные и социальные компоненты, характерные для студенческого возраста. Кроме того, отмечается роль педагогики сотрудничества и влияние когнитивных стилей в процессе индивидуального развития студента. В статье представлена таблица, отражающая динамику развития личности студента.

Тұлғалық даму – адамның психологиялық, әлеуметтік және рухани қасиеттерінің өмір бойы қалыптасып, жетілуін сипаттайтын күрделі әрі көпқырлы процесс. Бұл үдеріс барысында жеке тұлғаның мінез-құлқы, дүниетанымы, құндылық бағдарлары мен өзін-өзі тану деңгейі біртіндеп дамып, тұлғаның әлеуметтік ортаға бейімделу мүмкіндіктері кеңейеді.

Тұлғалық даму – білім беру процесінің ажырамас құрамдас бөлігі болып табылады. Студенттердің тұлғалық дамуын мақсатты түрде қолдау олардың кәсіби қалыптасуына, әлеуметтік бейімделуіне және болашақта бәсекеге қабілетті маман ретінде қалыптасуына мүмкіндік береді.

Психология ғылымында тұлғалық даму адамның биологиялық ерекшеліктері мен әлеуметтік ортаның өзара ықпалы нәтижесінде жүзеге асатыны дәлелденген. Атап айтқанда, тұлғаның когнитивтік, эмоционалдық, мотивациялық және әлеуметтік компоненттері бір-бірімен тығыз байланыста дамып, жеке адамның тұтастай қалыптасуын қамтамасыз етеді. Бұл компоненттердің үйлесімді дамуы тұлғаның өмірлік мақсаттарын айқындауына және өзін-өзі жүзеге асыруына негіз болады.

Тұлғалық дамудың маңызды кезеңдерінің бірі – студенттік жас. Бұл кезеңде адамның дербестігі артып, жауапкершілік сезімі күшейеді, сондай-ақ кәсіби өзін-өзі анықтау үдерісі белсенді түрде қалыптасады. Жоғары оқу орнындағы білім беру ортасы студенттердің интеллектуалдық әлеуетін ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік белсенділігін, коммуникативтік қабілеттерін және тұлғалық сапаларын дамытуға ықпал етеді.

Зерттеулер көрсеткендей, тұлғалық дамуға білім беру мазмұны, оқытушы мен студент арасындағы өзара қарым-қатынас, академиялық және әлеуметтік қолдау жүйесі елеулі әсер етеді. Осы тұрғыда ынтымақтастық педагогикасы, студентке бағытталған оқыту және рефлексияға негізделген әдістер тұлғаның өзіндік дамуын тиімді қамтамасыз ететін педагогикалық шарттар ретінде қарастырылады.

Студенттік кезең – тұлғаның қалыптасуындағы ең маңызды өмірлік кезеңдердің бірі. Бұл уақытта жас адам әлеуметтік ортаға белсенді кірісіп, кәсіби мақсаттарын айқындайды, дербес шешім қабылдауға үйренеді, өзіндік психологиялық ерекшеліктерін таныта бастайды. Бердібаева С.Қ. мен Бапаева М.Қ. еңбектерінде көрсетілгендей, тұлға дамуы – динамикалық, көпқырлы, әлеуметтік-психологиялық факторларға тәуелді күрделі процесс. Жоғары оқу орны бұл процестің басты әлеуметтік институты ретінде студенттің жеке дамуына тікелей ықпал етеді.

Осы мақалада студенттердің тұлғалық дамуының психологиялық негіздері, даму бағыттары, әсер етуші факторлар және педагогикалық қолдау тетіктері сарапталады.

1. Студенттердің тұлғалық дамуының психологиялық негіздері

1.1. Жас ерекшелік кезеңінің сипаттамасы

Жұбаназарова Н.С. студенттік жасты 17–21 жас аралығындағы «ересектікке өту» кезеңі деп сипаттайды. Бұл уақытта келесі психикалық өзгерістер белсенді дамиды:

• өзіндік рефлексияның жоғарылауы;

• эмоцияларды реттеу деңгейінің артуы;

• дербестік пен жауапкершіліктің қалыптасуы;

• әлеуметтік рөлдерді меңгеру.

Сатиева Ш.С. еңбегінде бұл жас кезеңінде танымдық процестердің (зейін, ес, ойлау) қарқынды дамуы байқалады, сонымен қатар кәсіби бағыттылық тұлғаның жетекші қасиетіне айналады деп көрсетіледі.

1.2. Тұлға қасиеттері және олардың өзара байланысы

Перленбетов М.Ә. зерттеуі бойынша, тұлғаның қасиеттері мен психикалық процестері өзара тығыз байланысты:

• темперамент ерекшеліктері – эмоционалдық реакцияларды анықтайды;

• мінез құрылымы – тұрақты іс-әрекет тәсілдерін қалыптастырады;

• ерік процестері – мақсат қою және оған жету қабілетімен сипатталады.

Студент үшін бұл байланыстар оқу мотивациясының тұрақтылығына, академиялық табысқа, топпен қарым-қатынас стиліне әсер етеді.

2. Студент тұлғасының дамуына әсер ететін факторлар

2.1. Әлеуметтік-психологиялық факторлар

Тұлға дамуына әсер ететін негізгі факторлар:

• отбасы тәрбиесі және құндылықтары;

• оқу ортасы (оқытушылармен, құрдастармен қарым-қатынас);

• университеттің мәдени климаты;

• студенттік ұйымдар мен әлеуметтік белсенділік.

Бисенова М.Қ. еңбектерінде студенттің тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына әлеуметтік қолдаудың және позитивті ортаның маңызы ерекше екені атап өтіледі.

2.2. Когнитивтік стильдердің рөлі

Пономаренко И.Л. және әріптестерінің зерттеуі бойынша, студенттердің визуалды ойлау қабілеті мен ақпаратты өңдеу тәсілдері олардың оқу стратегиясын анықтайды.

• Поленезависимый стиль – талдауға бейім, дербес, құрылымдық ойлауы басым студенттер.

• Полезависимый стиль – әлеуметтік контекстке, сыртқы бағдарға тәуелді, бейімделгіш студенттер.

Бұл когнитивтік стильдер студенттің оқу үлгерімі мен кәсіби қызығушылығына тікелей ықпал етеді.

2.3. Ынтымақтастық педагогикасының әсері

Мурзагулова М.Д. зерттеуінде ынтымақтастық педагогикасы студенттердің:

• өзара қолдау сезімін,

• жауапкершілік пен белсенділікті,

• жеке қарым-қатынас мәдениетін

дамытуда маңызды рөл атқаратыны дәлелденген.

3. Студенттердің тұлғалық даму бағыттары

Тұлға дамуының негізгі бағыттарын бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады:

1.Когнитивтік даму — логикалық, креативті ойлау, кәсіби білім қорының кеңеюі.

2.Эмоционалдық даму — эмоцияларды басқару, стресске төзімділік, эмпатия.

3.Әлеуметтік даму — қарым-қатынас мәдениеті, топта жұмыс істеу, әлеуметтік рөлдерді меңгеру.

4.Мотивациялық даму — оқуға, кәсіби өсуге деген ішкі ынта.

5.Кәсіби өзін-өзі анықтау — болашақ мамандығын саналы таңдау, кәсіби дағдыларды жетілдіру.

Кесте 1. Студент тұлғасының даму компоненттері

4. Жоғары оқу орнындағы тұлғалық дамуды қолдау стратегиялары

ЖОО студенттің жан-жақты дамуына ықпал ету үшін:

• психологиялық қолдау қызметін жүйелеу;

• ынтымақтастық педагогикасын дамыту;

• студенттердің шығармашылық және ғылыми әлеуетін ынталандыру;

• оқытушы–студент коммуникациясын жақсарту;

• көпмәдени орта құру;

• цифрлық технологияларды тиімді пайдалану

сияқты бағыттарды қолдануы қажет.

Осы стратегиялар студенттің өзін-өзі тануына, кәсіби дамуына, әлеуметтік бейімделуіне мүмкіндік береді.

Студенттердің тұлғалық дамуы – жоғары оқу орнында жүзеге асатын көпқырлы психологиялық-педагогикалық процесс. Оның табысты болуы үшін жеке ерекшеліктер, мотивациялық факторлар, әлеуметтік орта, когнитивтік стильдер және педагогикалық тәсілдер ескерілуі тиіс. Зерттелген еңбектер студенттің тұлға ретінде қалыптасуына жүйелі қолдаудың маңызы зор екенін көрсетеді. Студенттің жеке дамуы кәсіби жетістіктің, әлеуметтік белсенділіктің және өмірлік мақсаттарды жүзеге асырудың негізі болып табылады.

Мақаланы қорытындылай келе, студенттердің тұлғалық дамуы жоғары оқу орнындағы білім беру процесінің маңызды нәтижелерінің бірі екені анықталды. Зерттеу барысында студент тұлғасының қалыптасуы когнитивтік, эмоционалдық, әлеуметтік, мотивациялық және кәсіби компоненттердің өзара байланысы негізінде жүзеге асатыны айқындалды. Тұлғалық дамуға әсер ететін әлеуметтік-психологиялық факторлар, когнитивтік стильдер және педагогикалық ықпал ету тетіктері студенттің оқу жетістігі мен кәсіби өзін-өзі анықтауына тікелей ықпал етеді.